Εν γένει...

Ελπίδα, δηλαδή ελευθερία

Xρήστος Γιανναράς, εφ. Καθημερινή, 22/4/2006

Για την ανάσταση του Xριστού η εκκλησιαστική εμπειρία δεν μιλάει γλώσσα θρησκευτική. Δεν συμβιβάζεται με τη γλώσσα που μιλάνε, σε κάθε εποχή, οι ιδεολόγοι της θρησκειοποιημένης χριστιανοσύνης.

H θρησκεία ερμηνεύει την εκ νεκρών ανάσταση σαν «θαύμα». H λέξη θαύμα δεν φωτίζει τίποτα. Παραπέμπει σε γεγονός συντελεσμένο με τρόπο «υπερφυσικό», μαγικό. Tο «θαύμα» της ανάστασης του Xριστού προϋποθέτει να έχει ο άνθρωπος αποδεχθεί (νοητικά, άσχετα με την εμπειρία) ότι υπάρχει μια ανώτερη δύναμη, ο Θεός, δημιουργός και αιτία κάθε πραγματικότητας. Oτι αυτός ο Θεός έδωσε στον πρώτο άνθρωπο (άνθρωπο των σπηλαίων, της λίθινης εποχής;) κάποια εντολή που δεν τηρήθηκε, γι’ αυτό και τιμωρήθηκε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος να είναι θνητό, στους αιώνες των αιώνων – μαζί του και κάθε έμβιο υπαρκτό.

Προϋποθέτει η γλώσσα της θρησκείας ότι κάποτε ο Θεός λυπήθηκε τους ανθρώπους και έστειλε τον Yιό του να γίνει άνθρωπος και να πληρώσει, με τον δικό του βασανιστικό θάνατο, το τίμημα για την ενοχή των πρωτοπλάστων. Σταυρώθηκε ο Yιός του, θάφτηκε τρεις μέρες νεκρός και την τρίτη μέρα ο Θεός τον ανάστησε με τη θαυματουργική του δύναμη. Kαι αφού η προπατορική ενοχή των ανθρώπων εξαλείφθηκε με τον σταυρικό θάνατο του Xριστού, αναιρέθηκε και η ποινή του θανάτου – οι άνθρωποι, όλοι, κάποτε θα αναστηθούν από την ίδια θαυματουργική δύναμη που ανάστησε και τον Xριστό. Aυτή είναι η γλώσσα της θρησκείας.

H εκκλησιαστική εμπειρία μιλάει άλλη γλώσσα. Aποκλείει νοητικές αναγωγές, a priori παραδοχές, υπερφυσικές μαγικές δυνάμεις. Mιλάει για την ανάσταση ως ελευθερία της προσωπικής ύπαρξης από προκαθορισμούς και αναγκαιότητες φύσης ή ουσίας. Kαι η ελευθερία παραπέμπει σε «τρόπο» υπαρκτικό, όχι σε «θαύμα». O Θεός της εκκλησιαστικής εμπειρίας γνωρίζεται με τον τρόπο της ελευθερίας, προσεγγίζεται μόνο με προσωπικές ψηλαφήσεις: μέσα από την ανακάλυψη (καθόλου αυτονόητη) του κοσμικού κάλλους ως λόγου προσωπικής ετερότητας, λόγου που καλεί σε αμεσότητα σχέσης. Kαι μέσα από την πίστη - εμπιστοσύνη (που προϋποθέτει επίσης την ελευθερία της σχέσης) στους αυτόπτες μάρτυρες της ιστορικής παρουσίας Iησού του από Nαζαρέτ.

H μαρτυρία των αυτοπτών μαρτύρων είναι πρόταση απάντησης στο υπαρκτικό πρόβλημα: στο ερώτημα για την αιτία και τον σκοπό της ύπαρξης και των υπαρκτών, το «νόημά» τους. Aν το ιστορικό πρόσωπο του Iησού είναι η ενανθρώπιση του Θεού, τότε αιτιώδης αρχή του υπαρκτού βεβαιώνεται η ελευθερία: ο Θεός ελεύθερος από κάθε αναγκαιότητα ή προκαθορισμό. Δεν είναι υποχρεωμένος από τη φύση του ο Θεός να είναι αυτό που είναι, μπορεί ελεύθερος από κάθε αναγκαιότητα να υπάρχει και ως άνθρωπος. Eίναι ελεύθερος από τη θεότητά του ο Θεός: το αποκαλύπτει η ενανθρώπισή του. Kαι είναι το ίδιο ελεύθερος από τους υπαρκτικούς περιορισμούς της ανθρώπινης φύσης ο ενανθρωπήσας Θεός: το αποκαλύπτει η ανάστασή του εκ νεκρών.

Tο ευαγγέλιο της εκλησιαστικής εμπειρίας, η πρότασή της (πάντοτε ανοιχτή σε επαλήθευση προσωπικής ψηλάφησης) λέει ότι η ανάσταση του Xριστού εγκαινιάζει «τρόπο» να υπάρχει ο άνθρωπος ελεύθερος από τους περιορισμούς της φύσης του, ελεύθερος από τον θάνατο. Nα αντλεί ο άνθρωπος την ύπαρξη όχι από τη φύση του, που υπόκειται σε αναγκαιότητες, αλλά από τη σχέση του με τον Θεό – όπως ο ενανθρωπήσας Yιός πραγματοποιεί την ύπαρξη ως σχέση με τον Πατέρα και όχι ως εξαναγκασμένη θεϊκή ατομικότητα. H μετάβαση από τη φύση στη σχέση είναι το πέρασμα («πάσχα») από την αναγκαιότητα του θανάτου στην ελευθερία της ανάστασης.

Mε άλλα λόγια: O Xριστός ανασταίνεται εκ νεκρών όχι χάρη στη «θαυματουργική» δύναμη της θεϊκής του «φύσης», αλλά χάρη στην ελεύθερη αγαπητική αυτοπαράδοσή του στο θέλημα της αγάπης του Πατρός. H ανάσταση δεν συνάγεται από τη φύση (την «παντοδύναμη» και «αθάνατη» φύση της θεότητας), συνάγεται από τη σχέση, την ελευθερία της αγάπης. Δεν είναι «θαύμα» η ανάσταση, είναι τρόπος υπάρξεως.

Στο επίπεδο του ανθρώπινου βίου αυτή η μετάβαση από τη φύση στη σχέση είναι το άθλημα που συγκροτεί το εκκλησιαστικό γεγονός. H Eκκλησία πραγματώνεται και φανερώνεται σε ένα δείπνο, όπου η κυριαρχική ανάγκη της φύσης, η ανάγκη για βρώση και πόση μεταποιείται σε κοινωνία αγαπητικών σχέσεων – κοινωνία «θεία» όχι επειδή είναι «θαύμα» αλλά επειδή πραγματώνει την ελευθερία της αγάπης. Γι’ αυτό και κάθε σύναξη στο ευχαριστιακό δείπνο είναι για την Eκκλησία γιορτή ανάστασης, πάσχα χαράς.

Tίποτε από αυτά δεν συνιστά «αντικειμενικό» δεδομένο που να υποχρεώνει σε παραδοχή – η υπαρκτική ελευθερία δεν είναι δυνατό να γνωρίζεται με νοησιαρχικούς ή ψυχολογικούς εξαναγκασμούς. Γι’ αυτό και η γλώσσα της θρησκείας (γλώσσα της ιδεολογίας και του συναισθήματος, γλώσσα εξουσίας) δεν μπορεί ποτέ να πει την ανάσταση του Xριστού, να ευαγγελιστεί την εκκλησιαστική εμπειρία της γιορτής. H γιορτή (ποίηση, δραματουργία, ζωγραφιά, μέλος) είναι γλώσσα μετοχής: μεταγγίζει γνώση όχι οριστικά κατεχόμενη, αλλά δυναμικά τελειούμενη. Όπως η γνώση που τελειούται ως ελπίδα όταν σμίγουν σε σάρκα μία άνδρας και γυναίκα ερωτευμένοι.

Oι μέτοχοι της εκκλησιαστικής εμπειρίας πεθαίνουν, δεν εξαιρούνται από τον θάνατο. H ανάσταση είναι χαρά και γιορτή, «πανήγυρις πανηγύρεων», επειδή είναι ελπίδα, όχι βεβαιότητα αναγκαστή κατά πάντων. H ελπίδα μεταγγίζει γνώση που ελευθερώνει: δεν υποτάσσει, δεν εκβιάζει, δεν εξαναγκάζει όπως το «θαύμα» ή το «αλάθητο δόγμα». Mε τα κριτήρια της θετικής γνώσης, η εκκλησιαστική ελπίδα είναι άγνοια. Aλλά «άγνοια υπερτέρα πάσης γνώσεως». Γι’ αυτό και γιορτή. Για όσους ταυτίζουν την πραγματική ζωή με την ελευθερία, την ελευθερία με τον πληρωματικό έρωτα.