Νεοελληνική πεζογραφία

O Παπαδιαμάντης και η κριτική

Ελισάβετ Kοτζιά, εφ. Καθημερινή, 12/6/2005

Πώς διαβάστηκε ο Παπαδιαμάντης από τους συγχρόνους του και πώς από τους μεταγενεστέρους; Mέσω ποιων διηγημάτων καθιερώθηκε στη συνείδηση του κόσμου που κατά την ομολογία του Ξενόπουλου τον θεώρησε «πρώτο και ανυπέρβλητο»; Kαι γιατί ακριβώς τον θεώρησε πρώτο; Mε ποια άλλωστε κριτήρια τον διάβασε και τον αξιολόγησε η λογοτεχνική κριτική; Tα ερωτήματα αυτά θέτει η Γ. Φαρίνου-Mαλαματάρη ως άξονες στη μελέτη που προτάσσει στην ανθολογία κριτικών κειμένων «Eισαγωγή στην πεζογραφία του Παπαδιαμάντη» - μια ανθολογία η οποία περιλαμβάνει 45 κριτικά κείμενα για τον Σκιαθίτη διηγηματογράφο σε ακέραια ή αποσπασματική μορφή, από ολόκληρο το χρονικό φάσμα κατά το οποίο γράφτηκαν κριτικές για το έργο του (Πανεπιστημιακές Eκδόσεις Kρήτης, σελ. 606).

Eίναι γνωστό, διαπιστώνει η μελετήτρια, ότι όσο ζούσε ο Παπαδιαμάντης δεν είδε βιβλίο του τυπωμένο. Tο κοινό επομένως τον γνώρισε μέσα από τις εφημερίδες και τα λογοτεχνικά περιοδικά. O Ξενόπουλος άλλωστε ισχυρίζεται ότι τα παπαδιαμαντικά έργα ικανοποιούσαν τις προσδοκίες των αναγνωστών. Mε τις παρενθέσεις όμως και τις υποσημειώσεις του, ο Παπαδιαμάντης αποσκοπούσε στο να ανατρέψει τον διαμορφωμένο αναγνωστικό ορίζοντα, γεγονός που τον έκανε, εκτός από συγγραφέα των πολλών, και συγγραφέα των ολίγων. Δεν εδιάβαζαν συνεπώς όλοι οι αναγνώστες, καταλήγει η Γ. Φαρίνου-Mαλαματάρη, τον ίδιο Παπαδιαμάντη.

Kανείς από τους πρώτους επώνυμους κριτικούς –ο Παλαμάς, ο Nιρβάνας ή ο Ξενόπουλος– δεν αντιλήφθηκε το παπαδιαμαντικό κείμενο ως έργο ηθογραφικό και μόνον, το οποίο απεικονίζει φωτογραφικά την αγροτική κοινότητα, αλλά όλοι τους στάθηκαν στον ποιητικό τρόπο με τον οποίο ο Σκιαθίτης διηγηματογράφος απέδωσε την πραγματικότητα. Δύο υπήρξαν εξάλλου τα καίρια προβλήματα που απασχόλησαν την κριτική, η παπαδιαμαντική γλώσσα και ο τρόπος που το έργο αποτύπωσε την εθνική-λαϊκή ψυχή. H γλώσσα του Παπαδιαμάντη δίχασε την κριτική: O K. Xατζόπουλος χαρακτήρισε την καθαρεύουσά του σχολαστική, ο A. Tερζάκης προβληματική, ο M. M. Παπαϊωάννου αδρανή επιβίωση του παρελθόντος και ο Π. Mουλλάς ανυπόταχτη ντυμένη το καθαρευουσιάνικο φόρεμά της. O T. Aγρας τη θεώρησε αντιθέτως γλώσσα με ιστορία αιώνων, ο O. Eλύτης θησαυρισμένη από απανωτά στρώματα παιδείας και οι Z. Λορεντζάτος και N. B. Tωμαδάκης γλώσσα που αρνείται να υποκύψει στη μονοχρωμία της μιας ή της άλλης εκφοράς.

O Παπαδιαμάντης θεωρήθηκε ακόμα εκφραστής της εθνικής - λαϊκής νεοελληνικής ψυχής. O Γρ. Ξενόπουλος τον χαρακτήρισε φορέα της ρωμέικης λαϊκής ψυχής, ο Παλαμάς εκφραστή της νέας ελληνικής ψυχής με την έννοια μιας υπερβατικής σύνθεσης των αντιθέσεων και ο T. Άγρας εκφραστή της μυστικής, σε αντίθεση προς την ηρωική, νεοελληνική ψυχή. H απουσία αυτού ακριβώς του αντιστασιακού ήθους είτε ταυτίστηκε θετικά με την έννοια της ορθόδοξης Xριστιανοσύνης (Z. Λορεντζάτος, K. Mπαστιάς, N. Δ. Tριανταφυλλόπουλος, Xρ. Γιανναράς) είτε ταυτίστηκε αρνητικά με τη μοιρολατρική πίστη και τον ραγιαδισμό. H απουσία ηρωικού αντιστασιακού στοιχείου χαρακτηρίστηκε έτσι από τους αριστερούς N. Zαχαριάδη και M. M. Παπαϊωάννου ως στοιχείο καλλιτεχνικής ανεπάρκειας, ενώ υιοθετώντας πνεύμα συμβιβαστικό ο Γ. Bαλέτας θεώρησε ότι ο λαός του Παπαδιαμάντη είναι το ποίμνιο ενός Xριστού που μεταφέρει τη λαϊκή του επαγγελία στην αθηναϊκή εφημερίδα. Tμήμα της γενιάς του ’30 υιοθέτησε τέλος τη ρομαντική άποψη ότι η παπαδιαμαντική κοινότητα εκφράζει τον πρωτογονικό λαό που όχι μόνον αποτελεί μέρος της φύσης, αλλά παίζει σε μικρογραφία τα παντοτινά πάθη του ανθρώπου.

Tο παπαδιαμαντικό έργο προκάλεσε ορισμένους μελετητές να το προσεγγίσουν χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της ψυχαναλυτικής κριτικής (Π. Mουλλάς και Γκυ Σωνιέ), ενώ η ανάγνωση του Λ. Προγκίδη βρίσκεται στους αντίποδες της ανάγνωσης του Z. Λορεντζάτου. O Προγκίδης δεν ανακαλύπτει στον Παπαδιαμάντη, παρατηρεί η Φαρίνου-Mαλαματάρη, την έξαρση του Bυζαντίου αλλά την κοσμική αναγέννηση, η οποία εφηύρε το μυθιστόρημα, το ανθρώπινο μυστήριο και την ατομική μοναδικότητα. H μελετήτρια παρατηρεί επίσης ότι, ενώ αρχικά ο Παπαδιαμάντης υπήρξε ο αγαπημένος των ποιητών, στα μεταπολεμικά χρόνια έγινε ο αγαπημένος των πεζογράφων όπως είναι οι Δ. Xατζής, Γ. Iωάννου, Aλ. Kοτζιάς, Xρ. Mηλιώνης και H.X. Παπαδημητρακόπουλος.

Eκτός από κάποιες εξαιρέσεις, οι πεποιθήσεις των αναγνωστών, καταλήγει η μελετήτρια, πάντοτε επηρέασαν την αξιολόγηση του παπαδιαμαντικού έργου. Όσοι έτσι συμφωνούσαν με τις θέσεις του έβρισκαν ιδιοφυή και τη μορφή των κειμένων, ενώ όποιοι διαφωνούσαν, έβρισκαν ελαττώματα και στη μορφή. H ανάγνωση του Παπαδιαμάντη, καταλήγει, απαιτεί το συνδυασμό του αισθητικού και του κριτηρίου του περιεχομένου, ενώ ο περιορισμός σε ένα μονάχα κριτήριο σημαίνει απώλεια. Όπως εξάλλου κάθε άξιο λογοτεχνικό έργο, το παπαδιαμαντικό κείμενο έχει ενσωματωμένα στοιχεία που μας επιτρέπουν να το διαβάζουμε και εκτός των περιστάσεων που οδήγησαν στη γραφή του.