Νεοελληνική πεζογραφία

«Να είχεν ο έρωτας σαΐτες»

Γιώργος Βαϊλάκης, εφ. Ημερησία, 29/4/2011

«Αγαπητικά» διηγήματα του Α. Παπαδιαμάντη

Μία κάπως διαφορετική προσέγγιση του Παπαδιαμάντη που έρχεται να ανασύρει και να υποδείξει τη διάχυτη ερωτική του διάθεση

«Σε όποια του σελίδα κι αν σταθούμε, αναγνωρίζουμε κάτω από το χριστιανό τον Eλληνα, κάτω από το μυστικοπαθή, το μεσημβρινόν αισθησιάρχη, κάτω από τον άνθρωπο της εκκλησίας, τον άνθρωπο της σάρκας, των μυριστικών χόρτων, του γιαλού» αναφέρει ο Oδυσσέας Eλύτης για τον Aλέξανδρο Παπαδιαμάντη (1851- 1911) υπονοώντας τη σαγηνευτική αμφισημία ενός πολυδιάστατου και πολύχρωμου έργου που εξακολουθεί να συναρπάζει. Ο Aλέξανδρος Παπαδιαμάντης γεννήθηκε στη Σκιάθο και οι γονείς του ήταν ο ιερέας Aδαμάντιος Eμμανουήλ και η Aγγελική το γένος Mωραϊτίδη.

Μεγάλωσε ανάμεσα σε εννιά παιδιά με το φόβο του Θεού και εξοικειώθηκε -από πολύ νωρίς- με τα εκκλησιαστικά τελετουργικά, τη θρησκευτική κατανυκτική ατμόσφαιρα, τις λειτουργίες, τα εξωκλήσια και την ήσυχη ζωή του νησιώτικου περίγυρου. Oλα αυτά έμελλε να τον διαμορφώσουν, να εμπλουτίσουν τον υπερευαίσθητο ψυχισμό του με ένα απόθεμα μεταφυσικής ανησυχίας που θα διαπότιζε τα κείμενά του αναδεικνύοντας μία περίσσεια ταλέντου, η οποία θα τον καθιέρωνε ως πρωτοπόρο της πεζογραφίας. Eνα κοίτασμα μνήμης τροφοδοτεί τις εμπνεύσεις του, ένας ποιητικός οίστρος τις διαπερνάει, μια μαγεία του λόγου τις μετουσιώνει σε έργα ιριδίζοντα και θαυμαστά.

Η δε περίφημη γλώσσα του είναι μια καθαρεύουσα εμπλουτισμένη με λαϊκά χαρακτηριστικά, αλλά και με τη ζεστασιά του πλέον ευσυγκίνητου ανθρωπισμού. Οσο για τις πολυποίκιλες εικόνες του, έχουν τη ζωγραφική γοητεία ενός δεινού εικονογράφου -είτε αναφέρονται στο ηλιοπλημμυρισμένο Aιγαίο, είτε στη φτωχική γειτονιά της Aθήνας όπου θα διέμενε αργότερα. Ο Παπαδιαμάντης καταφέρνει πάντοτε και εμφυσά στις ιστορίες του την πνοή της λυρικής του έξαρσης και την τρυφερότητα της χριστιανικής αγάπης, διατηρώντας υπογείως κάτι από το βυζαντινό ημίφως του μυστικισμού του. Εξαιρετικός ηθογράφος στην αρχή, διεύρυνε -με τον καιρό- την ηθογραφία του και την τεχνική του, ώστε να θεωρείται -δικαίως- ότι αυτός εγκαινίασε τη διηγηματογραφία στην Eλλάδα. Το έργο του περιλαμβάνει, σε γενικές γραμμές, μυθιστορήματα και διηγήματα στοιχειωμένα από παιδικές μνήμες και θρησκευτικά βιώματα, βάσανα και μικροχαρές και μια ατέλειωτη μοναξιά. Στην πρώτη του συγγραφική περίοδο, ακολούθησε την παράδοση του ιστορικού μυθιστορήματος στα οποία η υπόθεση -κατά κανόνα- προερχόταν άλλοτε από τα χρόνια της Eνετοκρατίας («Οι έμποροι των Eθνών») και άλλοτε της Aλωσης («Η γυφτοπούλα»).

Πλοκή

Η πλοκή των έργων του βασίζεται -συνήθως- στους παράξενους νόμους της περιπέτειας, του μυστηρίου και της έκπληξης, ενώ -παράλληλα- αφθονούν οι ρομαντικές υπερβολές. Ωσπου ολοκληρώνει το διήγημα «Xρήστος Mηλιόνης» με το οποίο συντελείται το πέρασμά του αποκλειστικά στην ηθογραφία -μέσα από ένα σύμφυρμα αυτοβιογραφικών στοιχείων και της σύγχρονής του πραγματικότητας. Το υπόστρωμα των αλλεπάλληλων ιστοριών του είναι, για ακόμη μία φορά, θρησκευτικό, ενώ το εξωτερικό περιβάλλον περιγράφεται μέσα από μία αληθινή και ανυπόκριτη λατρεία προς τη φύση: Oνειρεμένα ακρογιάλια, χρυσαφένια δαντελώματα, αμέτρητα λιμανάκια και ρεματιές, αναβασιές και χαράδρες, χαλίκια, αλμυρίκια και βότσαλα -όλα μοιάζουν να αποκτούν μία συγκινησιακή, σχεδόν απόκοσμη, διάσταση μέσα από την πολυχρωμία του ιδεώδους του.

Υπάρχει, όμως, και μια οξυδερκής ψυχολογική περιγραφή, μία εύστοχη διείσδυση στα βάθη του ψυχικού κόσμου των ηρώων του που εντυπωσιάζει με την απρόσμενη καθαρότητά της. Οι χαρακτήρες του είναι απλοί, ταπεινοί, γραφικοί και βασανισμένοι άνθρωποι, που γίνονται οι πυρήνες των δραματικών συγκρούσεών τους με τη ζωή αναδεικνύοντας μία απέραντη μελαγχολία -του ίδιου του συγγραφέα- η οποία σε κάνει κοινωνό μιας μοιρολατρικής μεταφυσικής κοσμοθεωρίας. Δεν λείπουν, ωστόσο, ούτε οι κοινωνικοί προβληματισμοί, ούτε η κριτική θεώρηση των συνθηκών διαβίωσης- πάντα με ένα λεπτό χιούμορ που αγγίζει τα όρια μιας δηκτικής ειρωνείας, αλλά και με μία εγγενή τρυφερότητα- ιδίως για τον κόσμο των παιδιών.

Αυτή η τρυφερότητα μαζί με τη θλίψη, η πασίγνωστη ασκητική μοναξιά του με την εγκαρτέρηση, αλλά και η ερωτική διάθεση που ασφυκτιά ανάμεσα στις γραμμές των κειμένων του Παπαδιαμάντη αποτελούν ένα ιδιαίτερο κομμάτι του έργου του το οποίο αξίζει περαιτέρω διερεύνησης.

Δεν είναι μόνο το ποιητικό ύφος και η γόνιμη φαντασία που διακρίνουν τον σπουδαίο αυτό συγγραφέα, αλλά και τα ερωτικά πάθη του- όπως φαίνεται μέσα από τα διηγήματα που απαρτίζουν την συγκεκριμένη έκδοση με τίτλο «Να είχεν ο έρωτα σαΐτες! - επτά αγαπητικά διηγήματα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη» (εκδ. μεταίχμιο) την οποία επιμελήθηκε ο Κώστας Ακρίβος. Μέσα από αυτά δεν απουσιάζουν οι σκηνές ερωτικής βίας και σωματικής καθυπόταξης, αλλά ούτε και εκείνα τα στοιχεία της αυτοθυσίας και της σωτηρίας.

Αλλες φορές, πάλι, η δειλία είναι που στερεί το στόμα από την κρίσιμη λέξη, ενώ η κακία ανταγωνίζεται την ευγένεια και η αμηχανία τα ερωτικά τεχνάσματα. Οι αποκλίσεις και η απόρριψη δεν λείπουν, το ίδιο και οι μαγείες, οι γοητείες, οι μαγγανείες, το σαράκι της ζήλιας.

Μία κάπως διαφορετική προσέγγιση του Παπαδιαμάντη που έρχεται να ανασύρει και να υποδείξει τη διάχυτη ερωτική του διάθεση, τις περιδινήσεις και τους κραδασμούς της, τα έντονα αποτυπώματα και τα ανεξίτηλα ίχνη της μέσα από ιστορίες που τις έγραψε για να παρηγορηθεί, να ξεφύγει, να βρει μία διέξοδο. Iσως γι' αυτό, η παρηγοριά που μας χαρίζει με τα γραπτά του να είναι πραγματικά ανεκτίμητη...