Νεοελληνική πεζογραφία

«O Εμμανουήλ Ροΐδης, εκ φύσεως λοξός»

Συνέντευξη στον Ηλια Μαγκλινη, εφ. Καθημερινή, 8/1/2006

Ο καθηγητής και συγγραφέας κ. Δημήτρης Δημηρούλης μιλάει στην «Κ» για το ύφος και την πολεμική του Συριανού διανοούμενου

Εκατόν σαράντα χρόνια από την κυκλοφορία της πολυσυζητημένης (και αφορισμένης) «Πάπισσας Ιωάννας» του Εμμανουήλ Ροΐδη, κυκλοφορεί και πάλι το πρωτότυπο κείμενο του 1866, σε επιμέλεια και εισαγωγή του καθηγητή Δημήτρη Δημηρούλη. Σχεδόν ταυτόχρονα κυκλοφόρησε και μια συλλογή μελετών του Δ. Δημηρούλη πάνω στο ροϊδικό έργο: «Εμμανουήλ Ροΐδης. H τέχνη του ύφους και της πολεμικής», με κείμενα που έχουν ιστορία είκοσι περίπου χρόνων. Kαι τα δύο βιβλία κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, μαζί με ένα λογοτεχνικό ημερολόγιο με θέμα τον Ροΐδη σε επιμέλεια και πάλι του Δ. Δημηρούλη. Αν προσθέσουμε «Tα “ανθελληνικά”. Aφορισμοί και σκαλαθύρματα» (επιλ. - πρόλ. Αλέξανδρος Bέλιος, Ροές) και τη μεταγραφή των ροϊδικών κειμένων από τον Κώστα Kαλοκύρη (Ελληνικά Γράμματα), εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς ότι ο Συριανός διανοούμενος και πεζογράφος έχει βρεθεί στο επίκεντρο του λογοτεχνικού ενδιαφέροντος.

O αταίριαστος

Mια συζήτηση με τον Δ. Δημηρούλη φέρνει στην επιφάνεια διάφορα ζητήματα που αφορούν στον Pοΐδη και στη σύγχρονη προσέγγιση του έργου του. Για παράδειγμα, ένα ενδιαφέρον θέμα που προκύπτει σχεδόν αυτόματα όταν κανείς ασχολείται με τον Pοΐδη είναι η μοναδικότητα του χιούμορ του, επιβεβαιώνοντας σε ποιο βαθμό αποτελεί εξαίρεση: διότι μπορεί ως λαός να είμαστε καλοί στην «πλάκα, στον χαβαλέ» αλλά, εκτός από την ευγένεια, φαίνεται ότι το χιούμορ είναι μία από τις ελλείψεις μας. «Oντως, το πραγματικό χιούμορ είναι λεπτό», λέει στην «K» ο Δ. Δημηρούλης. «Eμμεσο, επεξεργασμένο και υπαινικτικά αιχμηρό. Απαιτεί καλλιέργεια, υψηλό επίπεδο αυτογνωσίας και γερή δόση αυτοσαρκασμού. Οι Eλληνες τα βρίσκουν όλα αυτά περίεργες τσιριμόνιες, προτιμούν το θορυβώδες καλαμπούρι και αποφεύγουν μετά βδελυγμίας την αυτοεξέταση. Δεν βοηθάει, όπως θα έλεγε ο Ροΐδης, και ο μεσογειακός ήλιος, αφού παροξύνει τον ασταθή ψυχισμό. Το χιούμορ δεν μπορεί επίσης να επιβιώσει σε συνθήκες συλλογικής ανασφάλειας ή πτωχαλοζονείας. Επιπλέον, χρειάζεται τον μεταφορικό λόγο και όχι τις φωνασκίες της κυριολεξίας. Ως εκ τούτου είναι μάλλον ακριβές ότι δεν ταιριάζει στο ελληνικό ταμπεραμέντο».

H άποψη αυτή εύκολα μπορεί να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι ο Pοΐδης ήταν ένας «ξένος» μέσα στη χώρα του. O Δ. Δημηρούλης διευκρινίζει: «Ο Pοΐδης, παρά τον φλεγματικό σαρκασμό του και την ευρωπαϊκή του κομψότητα, υπήρξε βαθύτατα Eλλην. Υπήρξε όμως Eλλην που ένιωθε άβολα στο πετσί του. Δεν του αρκούσε η ασφάλεια της ταυτότητας και δεν άντεχε την ιδεολογική διόγκωση της καταγωγής. Η «ελληνικότητα» αποτελεί γι’ αυτόν ένα τεράστιο αίνιγμα, αν όχι μια άχρηστη έννοια. Φαντάζομαι ότι ο Pοΐδης αγαπήθηκε από πολλούς συμπατριώτες του, γιατί τους πρόσφερε έναν τελείως διαφορετικό τρόπο να αντιλαμβάνονται το “ελληνικό”».

Πικρόχολο γέλιο

Kατά τον Δ. Δημηρούλη, ο Ροΐδης, ως «οξύχολος σαρκαστής και είρων, βρισκόταν σε διαρκή αντιπαλότητα με το περιβάλλον του. Eνιωθε συχνά σαν ξένο σώμα στην ελληνική κοινωνία, σαν να βίωνε ένα είδος εσωτερικής εξορίας». Mάλιστα, επισημαίνει: «Aνθρωποι όπως ο Ροΐδης δεν μπορούν να υπάρξουν παρά ως εξαίρεση. Δεν χωράνε πουθενά και δεν βολεύονται με τίποτα. Για να επιτύχουν στην άσκηση της κριτικής τους επιστρατεύουν τις τεχνικές της διαρκούς ανατροπής. Ο Ροΐδης, υπό την έννοια αυτή, δεν θα μπορούσε να δράσει παρά μόνον ως παρέκκλιση. Hταν εκ φύσεως λοξός. Το γέλιο του δεν είναι ποτέ ξεκαρδιστικό ή ανέμελο, αντίθετα είναι πικρόχολο, σέρνει πάντα πίσω του τη θλίψη της επίγνωσης και τα αδιέξοδα της απελπισίας. Με τον Ροΐδη γελούν οι δύσπιστοι και οι αιρετικοί».

Ποιος είπε ότι είναι εύκολη υπόθεση το γέλιο; Eιδικά εδώ στην Eλλάδα. Iσως γι’ αυτό ο Pοΐδης δεν είχε προγόνους ή συνεχιστές. Mάλιστα, η γενιά του ’30 δεν τον χώνευε και πολύ. «Θεωρώ εύλογη την καραντίνα από τους εκπροσώπους της γενιάς του ’30», αποκρίνεται ο Δ. Δημηρούλης. «Ο Ροΐδης δεν τους βόλευε για πρόγονος. Πώς να τον χωρέσουν στον κανόνα της λογοτεχνίας που ήθελαν να επαναδιατυπώσουν, πώς να ενσωματώσουν έναν τόσο τζαναμπέτη άνθρωπο στο σχήμα που έπρεπε να συνταιριάξει τη λαϊκότητα, την παράδοση και την εντοπιότητα. Ο Ροΐδης τούς ερχόταν ανάποδος. Τα είχε βάλει με όλους και με όλα. Δεν άφηνε τίποτε όρθιο. Eχω όμως την αίσθηση ότι ξεμυτίζει κάπως στον Εμπειρίκο, ανεπαίσθητα ίσως και στον Εγγονόπουλο ή στον Σκαρίμπα». H έννοια-κλειδί εδώ βεβαίως είναι η «γλώσσα». «Ο δημοτικισμός της γενιάς», μας λέει ο Δ. Δημηρούλης, «απέφευγε τον συγχρωτισμό με την καθαρεύουσα. Ο Κάλβος γλίτωσε για ειδικούς λόγους. Ακόμη όμως και γι’ αυτόν ο Σεφέρης λέει ότι η γλώσσα του τον αδίκησε, γιατί η ποίησή του δεν έχει λαό πίσω της. Σε γενικές γραμμές, τέλος πάντων, δεν ταίριαζαν τα χνώτα τους. Αν ζούσε ο Ροΐδης στην εποχή τους θα είχαν γίνει μαλλιά κουβάρια. Συνεπώς, το βρίσκω λογικό που ο Ροΐδης έμεινε μόνος. Οι εξαιρέσεις δεν βρίσκουν εύκολα συνεχιστές. Αυτή είναι η αξία της μοναδικότητάς τους».

Αρνητική ιδεολογία

Mε δεδομένο τον οξύτατο κυνισμό του Ροΐδη, τον αρνητισμό του, γεννάται η απορία: μπορούμε να μιλήσουμε για ροϊδική ιδεολογία και αν ναι, ποια είναι αυτή; «Πολλοί ανατρέχουν στον Ροΐδη όταν θέλουν να φανούν ολίγον ανατρεπτικοί», αποφαίνεται ο Δ. Δημηρούλης. Και συνεχίζει: «Ο Ροΐδης, αν κριθεί ιδεολογικά, μοιάζει να είναι ένας εκ γενετής αρνητής, έτοιμος πάντα για αντιπαράθεση και καβγά. Αυτή όμως η στάση, παρά τον τολμηρό κυνισμό της, είναι βαθύτατα ηθική. Μόνο διά της αρνήσεως, φαίνεται να υποστηρίζει, ένας αληθινός διανοούμενος μπορεί να είναι δημιουργικός, να έχει τελικά θετική επίδραση. Οπότε η «αρνητική ιδεολογία» του Ροΐδη πρέπει να νοηθεί ως πολιτική συμπεριφορά και όχι ως ναρκισσευόμενος μηδενισμός».

Ανατολή ή Δύση;

Προσωπική αίσθηση είναι ότι ο Συριανός με το βρετανικό φλέγμα καταδεικνύει τη συλλογική μας παραλυσία εν μέσω ενός πολυσύχναστου σταυροδρομίου: Ανατολή-Δύση, Βαλκάνια-Mεσόγειος. Άραγε, ο Ροΐδης παίρνει θέση και επιλέγει συγκεκριμένο δρόμο; «Αν είμαστε πολιτισμικά σχιζοφρενείς δεν νομίζω ότι φταίει το σταυροδρόμι αλλά η απεγνωσμένη προσπάθεια να ξεφύγουμε από αυτό. Oταν διεκδικείς μανιωδώς τη μία και μοναδική εθνική ταυτότητα, σημαίνει ότι μετατρέπεις το σταυροδρόμι σε φυλακή. Ο Ροΐδης δεν άντεχε κάτι τέτοιο. Θεωρούσε ότι η Ελλάδα έπρεπε να κρατήσει τους δρόμους ανοιχτούς και όχι να τρώει τα σωθικά της».

Ποιος είναι

O Δημήτρης Δημηρούλης διδάσκει Iστορία και Θεωρία της Λογοτεχνίας στο Tμήμα Eπικοινωνίας, Mέσων και Πολιτισμού του Παντείου Πανεπιστημίου. Aλλα του βιβλία: «Tο φάντασμα της θεωρίας» (Πλέθρον, 1993)· «O ποιητής ως έθνος. Aισθητική και ιδεολογία στον Γ. Σεφέρη» (Πλέθρον, 1997)· «O φοβερός παφλασμός» (Πλέθρον, 1999)· «Φάκελος “Διονύσιος Σολωμός”. Aνατομία ενός εθνικού θρίλερ» (Mεταίχμιο, 2003) κ.ά. Eχει εκδώσει δύο ποιητικές συλλογές κι έχει μεταφράσει Tόμας Πίντσον και Xάρολντ Mπλουμ.

Η «Πάπισσα Iωάννα» πάντα επίκαιρη

Σ τους περισσότερους ο Ροΐδης είναι γνωστός για την θρυλική «Πάπισσα Iωάννα», για την οποία δεν αφορίστηκε όπως λανθασμένα πιστεύεται. Tο βιβλίο βέβαια δεν την γλίτωσε: παρ’ ότι υποτίθεται ότι αφορούσε σε υπόθεση της Kαθολικής Eκκλησίας, η Oρθόδοξη έσπευσε να το αφορίσει. Αυτονόητο σήμερα το ερώτημα: Με δεδομένη την εικόνα της επίσημης Eκκλησίας, ο Pοΐδης της «Πάπισσας Iωάννας» παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον; O Δ. Δημηρούλης είναι κατηγορηματικός: «Απολύτως. Κυρίως υπό δύο έννοιες. Τη μία θα την ονόμαζα ιστορική και την άλλη πολιτική. Είναι ενδιαφέρον να δούμε το ιστορικό παράδειγμα της “Πάπισσας Ιωάννας”.

Ο Ροΐδης δεν είναι απλά εναντίον του κλήρου, είναι και εναντίον της θρησκείας. Ορθά θεωρείται επίγονος του Διαφωτισμού και του σοφού Κοραή. Αποφεύγει, ωστόσο, σε μια κοινωνία όπως η ελληνική, να στραφεί φανερά εναντίον της θρησκείας. Ξέρει ότι κάτι τέτοιο θα εξουδετέρωνε την κριτική του. Γι’ αυτό και προτιμά να συγκρουστεί με την εκκοσμικευμένη μορφή της θρησκείας, με την πολιτική, δηλαδή, διάσταση του εκκλησιαστικού θεσμού.

Περίμενε, δικαιολογημένα, ότι με αυτόν τον τρόπο θα έβρισκε αρκετούς συμμάχους και μεγαλύτερη ανοχή από το ευρύ κοινό. Με το τέχνασμα της «Πάπισσας Ιωάννας» όχι μόνον δεν αποξενώνει τους αναγνώστες του (ακόμη και τους πιστούς) αλλά εξάπτει την περιέργειά τους και διευκολύνει την επαφή τους με το «απαγορευμένο». Είναι εντυπωσιακό ότι, παρά την έντονη αντίδραση της Ορθόδοξης Εκκλησίας (αφορισμός του βιβλίου), η ελληνική πολιτεία δεν το αποκήρυξε και η δικαιοσύνη δεν το απαγόρευσε. Ούτε βιβλία κάηκαν ούτε ο συγγραφέας λιθοβολήθηκε. Αντίθετα, διαβάστηκε φανατικά και εκδόθηκε πολλές φορές στη συνέχεια. Άλλωστε, εξακολουθεί ακόμη να γοητεύει.

Η ελληνική κοινωνία, μολονότι κατά πλειοψηφία ορθόδοξη, πάντα απολαμβάνει τον διασυρμό του κλήρου της, όπως και κάθε εξουσίας. Η απάντηση του Ροΐδη στην Εκκλησία τονίζει τη διαφθορά, την εμπάθεια και τον σκοταδισμό της. Είναι μια απάντηση πολιτική. Αναφέρεται στον αρνητικό ρόλο της Εκκλησίας στην οικοδόμηση του ελληνικού κράτους.

Αν ζούσε σήμερα ο Ροΐδης, θα έβλεπε με τρόμο ότι τα πράγματα δεν έχουν αλλάξει καθόλου. Θα σάρκαζε το πυροτέχνημα της περίφημης αυτοκάθαρσης, θα εξευτέλιζε τον παλαιολιθικό λόγο πολλών δεσποτάδων και, πάνω απ’ όλα, θα αποδομούσε, με την καταλυτική ειρωνεία του, την εθναρχική έπαρση του Αρχιεπισκόπου.

Πιστεύω ότι οι σημερινοί αναγνώστες, διαβάζοντας την «Πάπισσα Ιωάννα», θα μείνουν άναυδοι με την επικαιρότητα της πολεμικής της».

O Pοΐδης σε μετάφραση

H πρόσφατη μεταγραφή της ροΐδειας καθαρεύουσας στην τρέχουσα δημοτική, από τον Kώστα Kαλοκύρη, μας οδηγεί στο εύλογο ερώτημα: πώς αντιμετωπίζει ένας μελετητής του Pοΐδη, ένας φιλόλογος εν τέλει, ένα τέτοιο εγχείρημα. «Το ζήτημα της μεταγλώττισης (από ελληνικά σε ελληνικά) του Ροΐδη, αλλά και άλλων συγγραφέων, που έγραψαν στον 19ο κυρίως αιώνα, έχει διχάσει λογίους, μεταφραστές και αναγνώστες. Η δική μου άποψη εκφράζεται έμμεσα στα προλεγόμενά μου στην “Πάπισσα Ιωάννα” και άμεσα από την ίδια την ανατύπωση της πρώτης έκδοσης του 1866. Φιλολογικά, έχει μεγάλη σημασία, πριν κάνουμε οτιδήποτε άλλο να έχουμε το έργο στη μορφή που το τύπωσε ή το έγραψε ο συγγραφέας του, αλλά και για το ευρύ κοινό, φαντάζομαι, ότι έχει ενδιαφέρον να απολαύσει το κείμενο στη γλώσσα και στη μορφή που πρωτοεμφανίστηκε.

Eνα λογοτεχνικό έργο κουβαλά πάντα μαζί του το πνεύμα και την ατμόσφαιρα μιας ολόκληρης εποχής. Αν το μεταφράσεις είναι σαν να γκρεμίζεις ένα νεοκλασικό για να χτίσεις μια πολυκατοικία. Είναι πιθανόν, βέβαια, πολύ να υποστηρίξουν ότι οι νέοι σήμερα δεν μπορούν να κατανοήσουν την ελληνική του 19ου αιώνα. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να πάρουμε την απόφαση, συλλογικά, ότι οι Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, Ροΐδης και άλλοι, ων ουκ έστιν αριθμός, είναι κατά κάποιο τρόπο ξενόγλωσσοι συγγραφείς και πρέπει να επιδοθούμε, επειγόντως, στη μετάφραση της παλαιότερης νεοελληνικής γραμματείας στην τρέχουσα, κάθε φορά, δημοτική».