17η Νοέμβρη
- Βλέπε τη σχετική ιστορική ενότητα
Τρίτη, 17 Νοεμβρίου 2026
Τρίτη, 17 Νοεμβρίου 2026
Μαθητής Α
Σήμερα θυμόμαστε την εξέγερση του Πολυτεχνείου, τον Νοέμβριο του 1973. Για να καταλάβουμε όμως γιατί τόσοι νέοι άνθρωποι βρέθηκαν πίσω από τα κάγκελά του, πρέπει να γυρίσουμε λίγα χρόνια νωρίτερα.
Στην Ελλάδα τού 1960 υπήρχαν εκλογές και Βουλή, αλλά η δημοκρατία είχε σοβαρούς περιορισμούς. Οι πληγές του Εμφυλίου παρέμεναν ανοιχτές. Πολίτες διώκονταν για τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, ενώ το Παλάτι, ο στρατός και παρακρατικοί μηχανισμοί επηρέαζαν την πολιτική ζωή. Το 1963 η δολοφονία του βουλευτή Γρηγόρη Λαμπράκη συγκλόνισε τη χώρα.
Μαθητής Β
Το 1965 η σύγκρουση του πρωθυπουργού Γεωργίου Παπανδρέου με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Βʹ οδήγησε στην παραίτηση της κυβέρνησης. Ακολούθησαν κυβερνητικές αλλαγές και μεγάλες διαδηλώσεις. Η πολιτική κρίση βάθαινε.
Ενώ είχαν προκηρυχθεί εκλογές για τον Μάιο του 1967, μια ομάδα αξιωματικών αποφάσισε να τις εμποδίσει και να καταλάβει την εξουσία. Η δημοκρατία αντιμετώπιζε προβλήματα· οι πραξικοπηματίες επέλεξαν να την καταλύσουν.
Μαθητής Α
Τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967 τα τανκς βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας. Οι πραξικοπηματίες, με βασικά πρόσωπα τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, τον Στυλιανό Παττακό και τον Νικόλαο Μακαρέζο, κατέλαβαν κρίσιμα κτήρια και έλεγξαν τις επικοινωνίες.
Μέσα σε λίγες ώρες συνελήφθησαν πολιτικοί και χιλιάδες πολίτες. Η κοινοβουλευτική λειτουργία σταμάτησε, οι ελευθερίες ανεστάλησαν και οι εκλογές ματαιώθηκαν. Άρχιζε μια στρατιωτική δικτατορία που θα διαρκούσε επτά χρόνια.
Στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου
Στους σκοτωμένους σπουδαστές του Νοεμβρίου
Μάτια κλειδωμένα, χέρια παγωμένα
κείτεται
—δεκαοχτώ χρονώ ήτανε δεν ήτανε—
για να έχω εγώ πουλιά–φτερά στα χέρια μου,
και συ στο σπιτάκι σου,
μια γλάστρα με βασιλικό στο πεζουλάκι
και τα παιδιά μας ξένοιαστα να χτίζουνε το μέλλον.
Η μάνα του τον περιμένει και δεν έρχεται,
η άνοιξή του παίζει και δεν την εξέρει πια.
Στις φλέβες του αίμα σταματημένο και πικρό,
γυαλί σπασμένο ο κόσμος, σωριασμένο πάνω του.
Για να έχω εγώ τον άσπρο μου ύπνο
Και συ γαρίφαλο χαμόγελο στο στόμα σου,
για να ʼχουν τα παιδιά μας το δικό τους ήλιο…
Μαθητής Β
Η δικτατορία μπήκε στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Οι εφημερίδες λογοκρίνονταν. Βιβλία, τραγούδια και θεατρικά έργα απαγορεύονταν. Οι συγκεντρώσεις και η ελεύθερη πολιτική δράση καταστέλλονταν. Ακόμη και μια συζήτηση μπορούσε να γίνει αφορμή για καταγγελία.
Πολλοί άνθρωποι έχασαν τη δουλειά τους εξαιτίας των ιδεών τους. Άλλοι φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν στη Γυάρο και στη Λέρο. Στα κρατητήρια της Ασφάλειας και της στρατιωτικής αστυνομίας αντιφρονούντες υπέστησαν βασανιστήρια. Ο φόβος και η καχυποψία απλώθηκαν στην κοινωνία.
Μαθητής Α
Ωστόσο, η αντίσταση άρχισε από τους πρώτους μήνες. Παράνομες οργανώσεις μοίραζαν προκηρύξεις και προσπαθούσαν να ενημερώσουν τον κόσμο. Έλληνες στο εξωτερικό κατήγγελλαν τη δικτατορία. Καλλιτέχνες, εργάτες, φοιτητές και άνθρωποι διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων συμμετείχαν στον αγώνα για ελευθερία.
Το 1968 ο Αλέξανδρος Παναγούλης επιχείρησε να σκοτώσει τον δικτάτορα Παπαδόπουλο. Συνελήφθη, βασανίστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά η ποινή δεν εκτελέστηκε. Οι κηδείες του Γεωργίου Παπανδρέου, το 1968, και του Γιώργου Σεφέρη, το 1971, έγιναν μεγάλες αντιδικτατορικές εκδηλώσεις.
Δήλωση κατά της Δικτατορίας
Δήλωση κατά της Δικτατορίας
Ο Γιώργος Σεφέρης στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας είχε επιλέξει τη σιωπή και την άρνηση να δημοσιεύσει δουλειά του στην Ελλάδα. Στις 28 Μαρτίου του 1969, δύο χρόνια πριν το θάνατο του, αποφασίζει να μιλήσει για πρώτη φορά δημόσια και να καταγγείλει τη Δικτατορία. Η δήλωση του στο BBC έκανε τεράστια αίσθηση στην Ελλάδα και το εξωτερικό και έδωσε δύναμη και ελπίδα στο αντιδικτατορικό κίνημα.
Πάει καιρός που πήρα την απόφαση να κρατηθώ έξω από τα πολιτικά του τόπου. (…) Μολαταύτα, μήνες τώρα, αισθάνομαι μέσα μου και γύρω μου, ολοένα πιο επιτακτικά, το χρέος να πω ένα λόγο για τη σημερινή κατάστασή μας. (…) Κλείνουν δυο χρόνια που μας έχει επιβληθεί ένα καθεστώς ολωσδιόλου αντίθετο με τα ιδεώδη για τα οποία πολέμησε ο κόσμος μας και τόσο περίλαμπρα ο λαός μας στον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο. Είναι μια κατάσταση υποχρεωτικής νάρκης, όπου όσες πνευματικές αξίες κατορθώσαμε να κρατήσουμε ζωντανές, με πόνους και με κόπους, πάνε κι αυτές να καταποντιστούν μέσα στα ελώδη στεκούμενα νερά. (…) Όλοι πια το διδάχτηκαν και το ξέρουν πως στις δικτατορικές καταστάσεις η αρχή μπορεί να μοιάζει εύκολη, όμως η τραγωδία περιμένει αναπότρεπτη στο τέλος. Το δράμα αυτού του τέλους μάς βασανίζει, συνειδητά ή ασυνείδητα, όπως στους παμπάλαιους χορούς του Αισχύλου. Όσο μένει η ανωμαλία, τόσο προχωρεί το κακό. (…) Βλέπω μπροστά μου τον γκρεμό όπου μας οδηγεί η καταπίεση που κάλυψε τον τόπο. Αυτή η ανωμαλία πρέπει να σταματήσει. Είναι εθνική επιταγή. Τώρα ξαναγυρίζω στη σιωπή μου. Παρακαλώ το Θεό να μη με φέρει άλλη φορά σε παρόμοια ανάγκη να ξαναμιλήσω.
Μαθητής Β
Το 1973 οι φοιτητικές κινητοποιήσεις δυνάμωσαν. Τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο οι καταλήψεις της Νομικής στην Αθήνα έδειξαν ότι όλο και περισσότεροι νέοι ξεπερνούσαν τον φόβο.
Τον Μάιο αποκαλύφθηκε αντιδικτατορικό κίνημα στο Πολεμικό Ναυτικό. Το αντιτορπιλικό «Βέλος», με κυβερνήτη τον Νίκο Παππά, αποχώρησε από άσκηση του ΝΑΤΟ και κατευθύνθηκε στην Ιταλία. Αξιωματικοί και υπαξιωματικοί του ζήτησαν πολιτικό άσυλο και κατήγγειλαν τη χούντα.
Μαθητής Α
Το φθινόπωρο ο Παπαδόπουλος επιχείρησε να δώσει στο καθεστώς μια εικόνα πολιτικής αλλαγής, διατηρώντας όμως τον έλεγχο της εξουσίας. Οι φοιτητές συνέχισαν να διεκδικούν ελεύθερες εκλογές στους συλλόγους τους και δημοκρατικές ελευθερίες.
Στις 14 Νοεμβρίου 1973 φοιτητές συγκεντρώθηκαν στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και προχώρησαν σε κατάληψη. Σύντομα ο αγώνας τους ξεπέρασε τα φοιτητικά αιτήματα. Το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» εξέφραζε την ανάγκη για μια άλλη ζωή.
Μαθητής Β
Μέσα στο Πολυτεχνείο οργανώθηκαν συνελεύσεις, ομάδες περιφρούρησης και σταθμός πρώτων βοηθειών. Ένας αυτοσχέδιος ραδιοφωνικός σταθμός μετέδιδε το μήνυμα της εξέγερσης: «Εδώ Πολυτεχνείο!».
Γύρω από το κτήριο συγκεντρώνονταν μαθητές, εργαζόμενοι και άλλοι πολίτες. Έφερναν τρόφιμα και φάρμακα, συμπαραστέκονταν, διαδήλωναν. Η κατάληψη εξελίχθηκε σε μαζική αντιδικτατορική εξέγερση.
Μαθητής Α
Στις 16 Νοεμβρίου η καταστολή κλιμακώθηκε. Αστυνομικές και στρατιωτικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν πραγματικά πυρά στους δρόμους της Αθήνας. Τη νύχτα, τανκς περικύκλωσαν το Πολυτεχνείο.
Περίπου στις τρεις τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου ένα άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη. Ακολούθησαν συλλήψεις, ξυλοδαρμοί και καταδίωξη όσων έφευγαν. Η αιματηρή καταστολή, μέσα και γύρω από την εξέγερση, άφησε νεκρούς και πολλούς τραυματίες. Η ιστορική έρευνα έχει τεκμηριώσει τουλάχιστον 24 νεκρούς στα γεγονότα εκείνων των ημερών.
17 του Νοέμβρη 1973
17 του Νοέμβρη 1973
Πέρα στην πλατιά λεωφόρο
με τα γυμνά δέντρα,
τα φυλλώματα,
προβάλλουν τώρα οι χώροι αδειανοί.
Λιγοστά είναι τα βήματα,
ξέπνοοι οι λογής ήχοι,
αραιοί.
Στάζει τ’ αγιάζι μέσα μας.
Συχάζει η τυραγνοπατημένη πόλη,
η βουερή.
Πέρα απ’ τη μακρινή λεωφόρο
με τα γυμνά δέντρα,
τα φυλλώματα,
πεθαίνει η νύχτα, η φονική.
Αλυχτούνε οι θεριεμένοι σκύλοι
στα περάσματα, όξω απ’ τις κλειστές πόρτες,
καθώς στους τοίχους πληθαίνουν οι σκιές
κι απλώνονται τα γράμματα,
αιμάτινα, θαμπωτικά:
«για τον αγώνα και τη λευτεριά»
«για την πολύπαθη πατρίδα»!
Πίσω απ’ τις μανταλωμένες πόρτες,
βαριανασαίνουν οι καρδιές
π’ ανασηκώσαν τη μεγάλη μέρα!
Ω, Θε μου, κάμε πριν χαράξει
ν’ αστράψουν οι ουρανοί,
χρυσό φως ολούθε ν’ απλωθεί
κάμε, Μεγαλοδύναμε, να ξεχυθεί
ποτάμι ξέφρενο η πνοή,
να λυτρωθεί, η τυραγνοπατημένη πόλη!
Μαθητής Β
Η εξέγερση καταπνίγηκε, αλλά έγινε σύμβολο αντίστασης. Η δικτατορία δεν έπεσε εκείνον τον Νοέμβριο. Στις 25 Νοεμβρίου ο Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Παπαδόπουλο και επέβαλε μια ακόμη σκληρότερη φάση του καθεστώτος.
Λίγους μήνες αργότερα, η χούντα οδήγησε τον ελληνισμό στην κυπριακή τραγωδία. Στις 15 Ιουλίου 1974 οργάνωσε πραξικόπημα στην Κύπρο εναντίον του προέδρου Μακαρίου. Στις 20 Ιουλίου η Τουρκία εισέβαλε στο νησί.
Μαθητής Α
Η εισβολή και η αδυναμία της δικτατορίας να αντιμετωπίσει την κρίση οδήγησαν στην κατάρρευσή της. Τη νύχτα τής 23ης προς την 24η Ιουλίου ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επέστρεψε από το Παρίσι και ανέλαβε την κυβέρνηση.
Η τραγωδία της Κύπρου όμως συνεχίστηκε. Τον Αύγουστο η δεύτερη φάση της τουρκικής εισβολής επέκτεινε την κατοχή σε περισσότερο από το ένα τρίτο του νησιού. Χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν, άλλοι έμειναν αγνοούμενοι και πλήθη ξεριζώθηκαν από τα σπίτια τους.
Μαθητής Β
Στην Ελλάδα άρχιζε η Μεταπολίτευση. Αποκαταστάθηκαν οι πολιτικές ελευθερίες, απελευθερώθηκαν πολιτικοί κρατούμενοι και νομιμοποιήθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας. Στις 17 Νοεμβρίου 1974 έγιναν ελεύθερες βουλευτικές εκλογές.
Τον Δεκέμβριο οι πολίτες αποφάσισαν με δημοψήφισμα την κατάργηση της βασιλείας. Το 1975 ψηφίστηκε νέο Σύνταγμα και οι πρωτεργάτες της δικτατορίας οδηγήθηκαν σε δίκη.
Μαθητής Α
Σήμερα τιμούμε εκείνους που αντιστάθηκαν, εκείνους που διώχθηκαν και εκείνους που έχασαν τη ζωή τους. Θυμόμαστε ότι η δημοκρατία χρειάζεται ελεύθερη σκέψη, ενημέρωση, συμμετοχή και σεβασμό στα δικαιώματα όλων.
Οι νέοι του Πολυτεχνείου διεκδίκησαν το δικαίωμα να αποφασίζουν για τη ζωή τους. Το αίτημά τους εξακολουθεί να μας αφορά.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος δεν θα πάψεις ούτε στιγμή νʼ αγωνίζεσαι για την ειρήνη και για το δίκιο. Θα βγεις στους δρόμους, θα φωνάξεις τα χείλη σου θα ματώσουν απʼ τις φωνές Το πρόσωπό σου θα ματώσει απʼ τις σφαίρες μα δε θα κάνεις ούτε βήμα πίσω. Κάθε κραυγή σου θα ʼναι μια πετριά στα τζάμια των πολεμοκάπηλων. Κάθε χειρονομία σου θα ʼναι για να γκρεμίζει την αδικία.
Δεν πρέπει ούτε στιγμή να υποχωρήσεις, ούτε στιγμή να ξεχαστείς. Είναι σκληρές οι μέρες που ζούμε. Μια στιγμή αν ξεχαστείς, αύριο οι άνθρωποι θα χάνονται στη δίνη του πολέμου, έτσι και σταματήσεις για μια στιγμή να ονειρευτείς εκατομμύρια ανθρώπινα όνειρα θα γίνουν στάχτη απʼ τις φωτιές.
Δεν έχεις καιρό, δεν έχεις καιρό για τον εαυτό σου αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος. Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος μπορεί να χρειαστεί και να πεθάνεις για να ζήσουν οι άλλοι. Θα πρέπει να μπορείς να θυσιάζεσαι ένα οποιοδήποτε πρωινό.
Αν θέλεις να λέγεσαι άνθρωπος θα πρέπει να μπορείς να στέκεσαι μπρος στα ντουφέκια!