Ναΰδριο αγίου Αθανασίου Καλαμπάκας

Το ναΰδριο του αγίου Αθανασίου Καλαμπάκας αποτελεί ένα ιδιαίτερο ιστορικό και αρχιτεκτονικό μνημείο, άρρηκτα συνδεδεμένο με την τοπική ιστορία και τις θρησκευτικές παραδόσεις της περιοχής των Σταγών. Πρόκειται για έναν μικρό ναΐσκο, διαστάσεων 13,5 ✕ 5 μέτρων, ο οποίος χρονολογείται πιθανώς στον 18^ο αιώνα. Κατά την τοπική παράδοση, θεωρείται μία από τις δώδεκα εκκλησίες που ανήγειρε ή ανακαίνισε ο προύχοντας Γιαννάκης Καλαμπάκας κατά το δεύτερο μισό τού αιώνα αυτού. Το κτίσμα ίσως εδράζεται πάνω σε παλαιότερο οικοδόμημα, ενώ στο εσωτερικό του ιερού βήματος διασώζονται ημιεξίτηλες αγιογραφίες που ανάγονται επίσης στον 18^ο αιώνα.

Στη μεταπολεμική περίοδο, μετά την καταστροφική πυρπόληση της πόλης το 1943, ο ναός πρόσφερε πολύτιμες υπηρεσίες στην τοπική κοινωνία, καθώς στέγασε προσωρινά τάξεις του δημοτικού σχολείου και του γυμνασίου, αλλά και —κατά διαστήματα— άστεγους πυροπαθείς.

Στο ναΰδριο υπάρχουν πολλά αρχιτεκτονικά μέλη σε δεύτερη χρήση (σπόλια). Το πλέον ευδιάκριτο από αυτά είναι ο «βωμός» που δεσπόζει στον αύλειο χώρο και χρησιμοποιείται για τις προσφορές των πιστών. Αυτός αποτελείται από δύο δομικά στοιχεία διαφορετικής προέλευσης: η βάση του είναι ένας σπόνδυλος από πώρινο κίονα με 24 ραβδώσεις, ενώ το επάνω μέρος αποτελείται από μια βαριά μαρμάρινη πλάκα (βυζαντινό θωράκιο του 9^ου αιώνα ή μεταγενέστερο), η οποία φέρει ανάγλυφους σταυρούς τύπου Μάλτας. Επιπλέον, αρχαία μαρμάρινα στοιχεία έχουν εντοπιστεί ενσωματωμένα στο βόρειο θύρωμα του ναού, καθώς και διάσπαρτοι γωνιόλιθοι στην τοιχοποιία του.

Τα σπόλια αυτά συνδέουν άμεσα τον άγιο Αθανάσιο με το πλούσιο παρελθόν της μεσαιωνικής πόλης, καθώς και με άλλα μνημεία της Καλαμπάκας. Χαρακτηριστική είναι η μεταφορά και η αναχρησιμοποίηση υλικών από τον κεντρικό ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Μετά τους ισχυρούς σεισμούς τού 1544 και 1621, οι οποίοι προκάλεσαν εκτεταμένες ζημιές στον καθεδρικό ναό και οδήγησαν στην αντικατάσταση του μαρμάρινου τέμπλου του με ξύλινο, ένα πλεονάζον μαρμάρινο θωράκιο μεταφέρθηκε και τοποθετήθηκε στον αύλειο χώρο του ναϋδρίου του αγίου Αθανασίου, προκειμένου να διασωθεί, ενώ άλλα βρίσκονται σε άσχετες θέσεις μέσα στον ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου Σταγών.

Βιβλιογραφία

1. Σπυρίδων Βλιώρας, Ναΰδριο αγίου Αθανασίου Καλαμπάκας, www.academia.edu/3896768, Καλαμπάκα ²2019, σελ. 37 (≈Τα Μετέωρα, 1295 (17.05.¹2019) 42–44.
2. Δημήτριος Μακεδόνας (επιμέλεια), Λιλίκα Λιάπη–Κιλμπασάνη (επιμέλεια), Ναπολέων Δαμασκηνός (επιμέλεια), Καλαμπάκα: ταξίδι στο παρελθόν, εκδ. Γένεσις, Καλαμπάκα ²2006 (¹2002), σελ. 247.
3. Νίκος Ιωνάς (επιμέλεια), Βούλα Τσιάρα (επιμέλεια), Γιώργος Φίκας (επιμέλεια), Καλαμπάκα: διαδρομή στο χρόνο, Καλαμπάκα 2004, ISBN: 960-7153-58-8, σελ. 311.