Σπύρος Παπαλουκάς
Ο Σπύρος Παπαλουκάς (Δεσφίνα Φωκίδας, 1892–Αθήνα, 1957) ήταν διακεκριμένος έλληνας ζωγράφος, πρόδρομος της λεγόμενης «γενιάς του '30».
Βιογραφία
Από έφηβος, ο Παπαλουκάς έμαθε την τέχνη της αγιογραφίας κοντά σ' έναν τοπικό αγιογράφο. Το 1906 πήγε στον Πειραιά για να εξασκήσει την τέχνη του σε ένα εργαστήριο αγιογραφίας και ζωγραφικής, και το 1909 έγινε δεκτός στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, όπου είχε για δασκάλους τον Γεώργιο Ροϊλό και τον Γεώργιο Ιακωβίδη. Την περίοδο της φοίτησής του στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, ζωγράφισε εικόνες για το τέμπλο του ναού του Αγίου Δημητρίου της Δεσφίνας. Από το 1916 έως το 1921, συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι στην Académie Julien και σε άλλες σχολές καλών τεχνών.
Το 1921 επέστρεψε στην Ελλάδα και ακολούθησε τον Ελληνικό Στρατό στην Μικρά Ασία ως επίσημος εικονογράφος της εκστρατείας. Τα έργα του από αυτήν την περίοδο χάθηκαν στην καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Επιστρέφοντας από την Μικρά Ασία, εγκαταστάθηκε στην Αίγινα.
Το 1923, επισκέφθηκε το Άγιο Όρος, όπου, με τον φίλο του Στρατή Δούκα, έμεινε για έναν ολόκληρο χρόνο (Nοέμβριος 1923 – Nοέμβριος 1924) ζωγραφίζοντας το τοπίο, μελετώντας την βυζαντινή ζωγραφική και κάνοντας αντίγραφα από πολλά έργα εκκλησιαστικής τέχνης. Ένα μέρος από την παραγωγή αυτή εκτέθηκε το 1924 στην Θεσσαλονίκη, σε μία διαμορφωμένη αίθουσα του καφενείου του Λευκού Πύργου. Την ίδια χρονιά, πήγε στην Λέσβο, για να δημιουργήσει μία σειρά από τοπιογραφίες.
Το 1927, κέρδισε τον πανελλήνιο διαγωνισμό για την εικονογράφηση του μητροπολιτικού ναού της Ευαγγελίστριας της Άμφισσας με ομόφωνη απόφαση της κριτικής επιτροπής που την αποτελούσαν ο Αναστάσιος Ορλάνδος, ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Αριστοτέλης Ζάχος και ο Κωνσταντίνος Παρθένης. Το 1932, ο ζωγράφος ολοκλήρωσε την εικονογράφηση του ναού παραδίδοντας στην Άμφισσα ένα μοναδικής αξίας καλλιτεχνικό έργο. Κατά την δεκαετία 1930–1940 εξέθεσε έργα του μαζί με άλλους ζωγράφους της Ομάδας «Τέχνη». Σχεδίασε επίσης σκηνικά και κουστούμια για το Εθνικό Θέατρο, και ζωγράφισε τοιχογραφίες στις προσόψεις ιδιωτικών οικιών και δημοσίων κτιρίων.
Το 1940 διορίσθηκε σύμβουλος του Δήμου Αθηναίων σε θέματα πολεοδομίας και χωροταξίας, καθώς και διευθυντής της Δημοτικής Πινακοθήκης της πόλης. Από το 1945 έως το 1951 δίδαξε μαθήματα σχεδίου στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου. Εκλέχθηκε καθηγητής του ίδιου ιδρύματος το 1956.
Πέθανε στην Αθήνα το 1957, όντας αναγνωρισμένος ανάμεσα στους κορυφαίους νεοέλληνες ζωγράφους. Μετά τον θάνατό του, η Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδας τον τίμησε με έκθεση των έργων του το 1976. Παρομοίως τον τίμησε και το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων το 1982. Τον [Νοέμβριο]] του 2006, η κόρη του και μοναδική κληρονόμος του, Ασημίνα (Μίνα) Παπαλουκά, δώρισε το σύνολο σχεδόν του έργου του στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Β & Μ Θεοχαράκη,του οποίου ο ιδρυτής είχε υπάρξει μαθητής του Παπαλουκά την περίοδο 1957- 1962.
Το έργο του
Ο Σπύρος Παπαλουκάς ήταν μεγάλος γνώστης των καλλιτεχνικών ρευμάτων της εποχής του, αλλά και εξίσου μεγάλος γνώστης της βυζαντινής τέχνης. Τα έργα του συνδυάζουν τον ιμπρεσιονισμό των Σεζάν, Ματίς και βαν Γκογκ με την πνευματικότητα των βυζαντινών αγιογραφιών.
Η επίσκεψή του και η διαμονή του στο Άγιο Όρος είχε μεγάλη επίδραση στο έργο του, τέτοια που ο ζωγράφος συνέχισε να δουλεύει αγιορείτικα τοπία για πολλά χρόνια κατόπιν. Εκτός από αγιογραφίες και τοπιογραφίες, ο Παπαλουκάς έφτιαξε και πορτρέτα, με πλέον χαρακτηριστικό Το παιδί με τις τιράντες (1925).
Η επίδραση του Παπαλουκά στους σύγχρονούς του και στους μεταγενέστερους έλληνες ζωγράφους ήταν καταλυτική, αφού με το έργο του έδειξε πως μοντέρνα τέχνη και ελληνικότητα δεν είναι έννοιες ασύμβατες.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Σ. Παπαλουκάς, Θητεία στον Άθω, Αγιορείτικη Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2003.
Σπύρος Παπαλουκάς
Ο Σπύρος Παπαλουκάς γεννήθηκε το 1892 στη Δεσφίνα Φωκίδας και είναι ένας από τους μεγάλους σύγχρονους καλλιτέχνες της Ελλάδας. Τα βαριά τυποποιημένα έργα ζωγραφικής του είναι μοναδικά στην Ελληνική Τέχνη. Είναι από τους άνδρες που αναρωτήθηκαν για το τι είναι ελληνική τέχνη στον αιώνα της νεωτερικότητας και έδωσε τις δικές του απαντήσεις, αυτές που τον ανακηρύσσουν ουσιαστικό πατέρα του ελληνικού μοντερνισμού. Η βαθιά γνώση της μοντέρνας, μετά τον Σεζάν, ευρωπαϊκής ζωγραφικής και η ανάλογη θητεία του στην πνευματικότητα της βυζαντινής τέχνης, τον βοήθησαν να σμίξει στη ζωγραφική του τους δύο κόσμους, να τους ταιριάξει σε ένα ευτυχισμένο έργο που αντλεί από την παράδοση και εξακοντίζεται στο μέλλον. Είναι ο καλλιτέχνης που δείχνει εμπράκτως ότι οι κόσμοι δεν είναι ασύμβατοι, ότι το εντόπιο μπορεί να σμίξει δημιουργικά με το διεθνές, ότι αναζήτηση του προσώπου σημαίνει εμβάπτιση στο παρελθόν αλλά και αγκάλιασμα του παρόντος. Από αυτή την άποψη, ο Παπαλουκάς είναι υποδειγματικός Έλληνας του 20ού αιώνα, που με το κατορθωμένο έργο του εννοηματώνει την ελληνικότητα πιο τελεσφόρα από τους μεγάλους συγχρόνους του Κόντογλου και Παρθένη, και ίσως από ολόκληρη τη γενιά του '30
Ο Σπύρος Παπαλουκάς επηρεάστηκε αρκετά από τους Γάλλους ιμπρεσιονιστές. Μερικοί εμπειρογνώμονες τέχνης πιστεύουν ότι Σεζάν και Ματίς ήταν ιδιαίτερα σημαντικοί γι αυτόν. Μερικές από τις εργασίες του θυμίζουν σε πολλές περιπτώσεις τον μεγάλο Βαν Γκόγκ. Επίσης βαθιά επηρεάστηκε από τις βυζαντινές παραδόσεις της Ελλάδας και γι αυτό αφοσιώθηκε στην αγιογράφηση και άλλα θρησκευτικά θέματα.
Το 1923 επισκέφθηκε το Άγιο Όρος, όπου με τον φίλο του Στρατή Δούκα έμεινε για έναν ολόκληρο χρόνο (Nοέμβριος 1923 - Nοέμβριος 1924), ζωγραφίζοντας το τοπίο, μελετώντας τη βυζαντινή ζωγραφική και κάνοντας αντίγραφα από πολλά έργα εκκλησιαστικής τέχνης. Ένα μέρος της παραγωγής αυτής εκτέθηκε το 1924 στη Θεσσαλονίκη, σε μια έκθεση που οργάνωσε ο ίδιος στην καταλλήλως διαμορφωμένη αίθουσα του καφενείου του Λευκού Πύργου.
Σχετικώς με τη χρονολόγηση των έργων παρατηρούμε ότι συχνά δεν σημείωνε ο ίδιος χρονολογία, από την άλλη όμως έχουμε να κάνουμε με δύο βασικές περιόδους. H μία είναι η περίοδος παραμονής του στο Άγιο Όρος, δηλαδή το 1923-24, και η άλλη τα χρόνια που ξαναδούλεψε έργα με αγιορείτικη θεματογραφία, το 1928 και το 1932 με 1935. Eίναι σχεδόν σίγουρο να υποθέσουμε ότι τα περισσότερα έργα με καρυώτικα θέματα έγιναν το 1924, οπότε ο ζωγράφος είχε πια εγκατασταθεί σε εργαστήριο στις Kαρυές, καθώς και όσα από τα μεγαλύτερα έργα βασίζονται στις μικρών διαστάσεων μελέτες (13x12 εκ. περίπου).
Το 1927 σε ηλικία 25 ετών κερδίζει στον Πανελλήνιο Διαγωνισμό για την εικονογράφηση της Μητρόπολης της Άμφισσας με ομόφωνη απόφαση της κριτικής επιτροπής που την αποτελούσαν ο Αναστάσιος Ορλάνδος, ο Δημήτρης Πικιώνης, ο Αριστοτέλης Ζάχος και ο Κωνσταντίνος Παρθένης. Το 1932 ο ζωγράφος ολοκληρώνει την εικονογράφηση της Μητρόπολης και καταθέτει στην Άμφισσα ένα μοναδικής αξίας καλλιτεχνικό έργο. Για να δημιουργήσει το έργο χρησιμοποιεί "ανθίβολα", σχεδιάζει δηλαδή και την παραμικρή παράσταση σε χαρτί, σε κλίμακα1:1,τρυπάει το περίγραμμα του σχεδίου, τοποθετεί το τρυπημένο χαρτί ("ανθίβολον") στον τοίχο της εκκλησίας και με την χρήση κάρβουνου αποτυπώνει μέσα από τις τρύπες την παράσταση που έχει ζωγραφίσει στο χαρτί, στον τοίχο του Ναού.
Ο Σπύρος Παπαλουκάς ζωγράφισε πολλά ξεχωριστά τοπία και πανοραμικές των χωριών όψεις. Πολύ ξεχωριστό πορτρέτο είναι "το παιδί με τις τιράντες" (1925) που επεξηγεί την ενδυμασία των αγοριών. Το αγόρι έχει τιράντες που φορέθηκαν ευρέως στα έτη πριν από τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το θέμα έχει επίσης την κοντός-καλλιεργημένη κόμμωση, που ήταν πολύ κοινή στην Ελλάδα μέχρι τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το 1957 πέθανε στην Αθήνα μετά από μία εξαιρετική καλλιτεχνική πορεία, όντας καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών και ήδη αναγνωρισμένος ανάμεσα στους κορυφαίους νεοέλληνες ζωγράφους, αφήνοντας την κόρη του Mίνα Παπαλουκά άγρυπνο φύλακα και του έργου του και της μνήμης του πολυαγαπημένου της πατέρα
O Σπύρος Παπαλουκάς είναι ένα παράδειγμα. Στις μέρες μας η έννοια μιας ταυτότητάς μας που θα είναι ανοικτή και θα εντάσσεται μέσα στον διεθνή χώρο χρειάζεται να απεμπλακεί από τον εθνοκεντρισμό της ελληνικότητας. Mέσα στο πλαίσιο της εποχής του αυτό ακριβώς έκανε ο Σπύρος Παπαλουκάς. H ανάγνωση ενός έργου γίνεται πάντα μέσα από το πρίσμα του αναγνώστη. Kαι το έργο του Σπύρου Παπαλουκά προσφέρεται για μια τέτοια ανάγνωση που κάνει επίκαιρο το ενδιαφέρον του και δραστική την αναφορά μας σ' αυτό.
Πηγή: ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ (ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ)
Παραπομπές
http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_206806_07/02/2006_172732
http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_481079_02/04/2004_99270
http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_columns_315105_31/03/2004_99051
http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_civ_888856_11/01/2004_89691