Εικαστική ιστορία στο σφυρί

Παρασκευή Κατημερτζή, εφ. Τα Νέα, 1/3/2001

Δύο ιστορικής σημασίας πίνακες του γενάρχη της σύγχρονης ελληνικής ζωγραφικής Κωνσταντίνου Παρθένη (1878-1967), καθώς και πέντε σημαντικά σχέδιά του, με μολύβι, κάρβουνο, μελάνι, βγαίνουν για πρώτη φορά στο εμπόριο από τους κληρονόμους τού τελευταίου απογόνου του καλλιτέχνη, Νικολάου Παρθένη και θα δημοπρατηθούν μαζί με άλλα έργα που εμφανίζονται για πρώτη φορά από τον οίκο Κρίστις στις 7 Μαρτίου, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (Βασ. Κωνσταντίνου 48).

Έργα με ιστορία, τα οποία στη γλώσσα της πιάτσας χαρακτηρίζονται ως «παρθένα», επειδή βγαίνουν από τα «σπίτια» τους και ανεβάζουν αναλόγως το ενδιαφέρον των φιλότεχνων. Ο τελευταίος απόγονος του Κωνσταντίνου Παρθένη, Νίκος, άφησε τα αμύθητης αξίας έργα τα οποία είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του στους ανθρώπους που τον συντρόφευαν και τον υπηρετούσαν έως το τέλος της ζωής του ­ μεταξύ αυτών δύο στον οικονόμο (μπάτλερ) και στην πιστή νοσοκόμα του. Αντί φόρου κληρονομίας, έγινε ένας διακανονισμός με το κράτος και οι σπουδαιότεροι πίνακες του Παρθένη, που εκτιμήθηκαν σε 700 εκατ. δρχ., πέρασαν στην κατοχή της Εθνικής Πινακοθήκης που είχε το πλεονέκτημα να διαλέξει πρώτη, ενώ οι υπόλοιποι αποδεσμεύθηκαν και ανήκουν τώρα στους κληρονόμους.

Ο οίκος Κρίστις δεσμεύεται με το απόρρητο των ιδιοκτητών τών έργων που δημοπρατούνται, αλλά ο κατάλογος αναφέρει το «γενεαλογικό δένδρο» των πινάκων που, όπως ήταν επόμενο, αρχίζουν τώρα να εκποιούνται.

Έως 60 εκατ.!

Το σπουδαιότερο έργο από το κληροδότημα Παρθένη είναι ο πίνακας «Τα του Καίσαρος τω Καίσαρι», το οποίο εκτέθηκε από τον ζωγράφο το 1938 στην Μπιενάλε της Βενετίας. Δείχνει τον Χριστό να αποποιείται, με μια χαρακτηριστική απαξιωτική κίνηση των χεριών, τα αρπακτικά χέρια που επιχειρούν να του δώσουν χρήματα και μαζί με αυτά κάθε έννοια κοσμικής εξουσίας. Ο πίνακας σήμερα εκτιμάται στα 40-60 εκατ. δρχ.

Ο δεύτερος πίνακας είναι ένα μεγάλο σε πυκνότητα τοπίο με τα χαρακτηριστικά κυπαρίσσια του Παρθένη, σε μικρές όμως διαστάσεις. Τον τίτλο «Η ανάπαυση» τον δίνουν τρεις αλληγορικές γυναικείες μορφές που είναι ξαπλωμένες σ' έναν πύργο με επάλξεις και απολαμβάνουν τη θέα. Το έργο είχε εκτεθεί το 1919 στο Salon d' Automne στο Παρίσι και σήμερα εκτιμάται στα 15-20 εκατ. δρχ. Τα άλλα έργα είναι ένα μεγάλο σχέδιο με κάρβουνο με την Παλλάδα Αθηνά σε κύκλο (fondo), προσχέδιο από τα έργα που είχαν παραγγελθεί από το κράτος στον Παρθένη για την αίθουσα του Δημαρχείου Αθηνών ­ ένα παρεμφερές σχέδιο ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη. Προσφέρονται επίσης δύο λιτές αλληγορικές συνθέσεις με μολύβι και μελάνη και τη χαρακτηριστική ελεύθερη διακεκομμένη γραμμή που εμφανίζεται στο έργο του μετά το 1935, ένα ωραίο σχέδιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ένα τοπίο-σχέδιο κ.ά.

Η απέχθεια…

Οι περιπέτειες της καλλιτεχνικής περιουσίας του Κ. Παρθένη είναι πολλές. Ξεκινούν από την απέχθεια που έτρεφε ο ίδιος στο να πωλήσει ένα έργο του, αν δεν ήξερε ποιος θα το πάρει και πού θα τοποθετηθεί. Δούλευε κυρίως με παραγγελίες. Μετά τα Δεκεμβριανά, παραιτήθηκε από τη Σχολή Καλών Τεχνών όπου δίδασκε, χωρίς να καταδεχθεί να πάρει τη σύνταξή του και σταδιακά κλείστηκε στον εαυτό του και τελικά απομονώθηκε και επικοινωνούσε μόνο με την κόρη του. Με μεγάλες δυσκολίες ο τότε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης Μαρίνος Καλλιγάς κατέγραψε τα κύρια έργα του. Μετά τον θάνατό του, η κληρονομιά μοιράστηκε μεταξύ των δύο παιδιών κι ένα μεγάλο μέρος πέρασε στην Εθνική Πινακοθήκη όταν πέθανε η κόρη τού Παρθένη, ενώ ένα άλλο μεγάλο μέρος των έργων του είχε καταστραφεί όταν έπιασε φωτιά το σπίτι τής κόρης του και πολλά έργα καταστράφηκαν.

Στην ίδια δημοπρασία του οίκου Κρίστις θα προσφερθούν επίσης τρεις θαυμάσιοι πίνακες του Περικλή Πανταζή που ήρθαν από το εξωτερικό και έχουν ήδη προσκληθεί στη μεγάλη αναδρομική έκθεση που ετοιμάζεται στην Οστάνδη του Βελγίου. Στα μουσειακού επιπέδου έργα της δημοπρασίας συγκαταλέγονται «Το παιδί με τη σβούρα» του Π. Πανταζή, που εκτιμάται στα 50-70 εκατ. δρχ. και «Τα τρία παιδιά με το τσέρκι» στα 35-45 εκατ. δρχ.

Η «Προσωπογραφία του μικρού Κ.Μ.» του Νικολάου Λύτρα και το μικρών διαστάσεων «Γλέντι στην Αθήνα» του Νικολάου Γύζη, έργο το οποίο έχει ζητηθεί για την αναδρομική έκθεση που θα γίνει τον Οκτώβριο στην Πινακοθήκη, αλλά και μια υδατογραφία ιστορικής σημασίας του Αιμιλίου Προσαλέντη, «Το θωρηκτό Αβέρωφ στην Κωνσταντινούπολη». Συνολικά θα δημοπρατηθούν 70 πίνακες 19ου-20ού αιώνα, ενώ στο δεύτερο σκέλος της δημοπρασίας, της «σύγχρονης ελληνικής τέχνης», προσφέρονται 153 έργα, από πίνακες, γλυπτική, φωτογραφία, βίντεο, αλλά και μια ολόκληρη εγκατάσταση ­ με χώμα που «ανασαίνει» χάρη στον κρυμμένο μηχανισμό που ανασηκώνεται και βγάζει ήχο της Δανάης Στράτου, που πιάνει τον χώρο μιας ολόκληρης αίθουσας.

Στη χθεσινή παρουσίαση των έργων, η διευθύντρια των Κρίστις στην Ελλάδα κ. Ελισάβετ Λύρα ανέφερε ότι οι εμπειρογνώμονες του μεγάλου οίκου θεωρούν ότι η Ελλάδα θα εξελιχθεί σε μια υπολογίσιμη νέα αγορά έργων τέχνης για την Ευρώπη τα επόμενα είκοσι χρόνια.

Διασπορά

Η τελευταία ευκαιρία να διατηρηθεί το σώμα της καλλιτεχνικής και πνευματικής κληρονομιάς του Παρθένη και να ενωθεί με το τμήμα που φυλάσσεται στην Πινακοθήκη, εμφανίσθηκε πέρυσι με τον θάνατο του τελευταίου απογόνου, στα τέλη του περασμένου Φεβρουαρίου.

Κανείς όμως δεν σκέφθηκε ­ αναφερόμαστε στο υπουργείο Πολιτισμού ­ να αγοράσει τα έργα από τους τελευταίους κληρονόμους ώστε να μη συνεχισθεί η διασπορά τους ­ και η Εθνική Πινακοθήκη αρκέσθηκε στον ανέξοδο για το κράτος φορολογικό διακανονισμό.