Ενότητα 10η

Ορισµός της αρετής

Προτεινόµενοι στόχοι

• να κατανοήσουν οι µαθητές την πολυµορφία της κακίας σε αντίθεση µε την «απλότητα» (ἁπλῶς) της αρετής, εποµένως τη δυσκολία της επίτευξής της σε αντίθεση µε την ευκολία της αποτυχίας. • να εμβαθύνουν σε έννοιες βασικές για τον ορισµό της αρετής και τον προσδιορισµό της κοινωνικής της διάστασης (µεσότης πρὸς ἡµᾶς, λόγος, φρόνιµος) και ιδίως στην έννοια της προαιρέσεως. • να κατανοήσουν πώς καταλήγει στον πληρέστερο ορισµό της αρετής, αφού συνδέσουν όλα τα στοιχεία της που γνωρίζουν σε ένα όλον. [Ο τελευταίος στόχος αφορά τη συνολική θεώρηση του έργου και όχι µόνο την ενότητα]

Επισηµάνσεις

  Είναι χρήσιµο να προσέξουν οι µαθητές τα αντιθετικά ζεύγη των εννοιών (πολλαχῶς-µοναχῶς, κακῶν-ἀγαθοῦ, ἄπειρον-πεπερασµένον, ἁµαρτάνειν-κατορθοῦν), ώστε να κατανοήσουν τη συλλογιστική πορεία µέσα από την οποία ο Αριστοτέλης συµπεραίνει και πάλι ότι η αρετή είναι «µεσότητα».

Έχει ιδιαίτερη σηµασία να κατανοηθεί η έννοια της προαιρέσεως ως χαρακτηριστικό που ανήκει αποκλειστικά στον άνθρωπο. Μπορεί να συσχετιστεί µε την άποψη που εκφράζει ο Πλάτων στην Πολιτεία (αἰτία ἑλοµένου, θεὸς ἀναίτιος).

Καλό είναι να τονιστούν οι όροι ἁπλῶς, λόγῳ, φρόνιµος µέσω των οποίων υπογραµµίζεται ο αντικειµενικός χαρακτήρας της αρετής και δίνεται η συγκεκριµένη κοινωνική -ιστορική της διάσταση.

Ερµηνευτικές ερωτήσεις

1. Να γράψετε σε δύο στήλες τα αντιθετικά ζεύγη των εννοιών που χαρακτηρίζουν το αγαθό/την ορθή πράξη και το κακό/την εσφαλµένη πράξη και να τα εξηγήσετε µε δικά σας λόγια, χρησιµοποιώντας και παραδείγµατα για καθεµία έννοια.

2. Να γράψετε τη συλλογιστική πορεία µέσα από την οποία ο Αριστοτέλης καταλήγει ότι η αρετή είναι µεσότης.

3. Ποιο είναι το νόηµα του στίχου που παρεµβάλλει ο Αριστοτέλης και ποια σηµασία έχει για την επιχειρηµατολογία του; (επίκληση στην αυθαιντία)

4. Ποια σηµασία έχει η προαίρεσις και ειδικά το γεγονός ότι η αρετή χαρακτηρίζεται ως ἕξις προαιρετική; Για να κατανοήσετε τη σηµασία της σκεφθείτε αν θα µπορούσε να χαρακτηρίζεται από αντίθετες προς την προαίρεσιν έννοιες -γνωρίσµατα.

5. Ποιο είναι το προσεχές γένος της αρετής και ποια η ειδοποιός της διαφορά όπως περιλαµβάνονται στον ορισµό της;

6. Να εξηγήσετε τι σηµαίνει υποκειµενικός και αντικειµενικός χαρακτήρας της αρετής.

7. καὶ εὑρίσκειν καὶ αἱρεῖσθαι: Εξηγήστε µε δικά σας λόγια τη φράση, αφού τη συνδέσετε µε ανάλογες διατυπώσεις στην ενότητα 7.

8. φρόνιµος, τοῦ δέοντος : Το περιεχόµενο των εννοιών αυτών δεν είναι πάντοτε, οριστικά και εφάπαξ καθορισµένο. Να εξηγήσετε, σύµφωνα και µε όσα συζητήσατε στην προηγούµενη ενότητα, ποιος ορίζει το περιεχόµενό τους και ποια είναι τα όρια του υποκειµενικού και του αντικειµενικού σ' αυτές τις έννοιες;

9. Γιατί, κατά τη γνώµη σας, οι Πυθαγόρειοι θεωρούσαν το κακό αδιαµόρφωτο και το καλό διαµορφωµένο;

10. Συµφωνείτε µε τον Αριστοτέλη ότι το να κάνουµε λάθος µπορεί να γίνει µε πολλούς τρόπους, ενώ το να κάνουµε το σωστό µε ένα τρόπο; [Παροιµιακές εκφράσεις: Ένας ο δρόµος του θεού και χίλιοι του διαβόλου - Ο διάβολος έχει πολλά ποδάρια κτλ.]

11. Τι εννοούµε όταν λέµε «υπερβολή» και «έλλειψη» στα πάθη και τις πράξεις και τι «µεσότητα»; Να αναφέρετε παραδείγµατα.

12. Να συγκρίνετε τις απόψεις που διατυπώνει ο Αριστοτέλης για την αρετή στην ενότητα αυτή µε τις αντιλήψεις του Πλουτάρχου.

13. Στην 6η ενότητα ο Αριστοτέλης αφού είχε προσδιορίσει το προσεχές γένος της αρετής προχώρησε στην ειδοποιό διαφορά της. Ποιες έννοιες διευκρίνισε από την 7η έως και την 9η ενότητα και ποια γνωρίσµατα πρόσθεσε στην έννοια της αρετής; Να τα αποδώσετε µε σύντοµες προτάσεις και να τα συνδέσετε µε τον ορισµό της αρετής στη 10η ενότητα.

Λεξιλογικές - σηµασιολογικές ερωτήσεις

1. Να συµπληρώσετε τα αντώνυµα των παρακάτω λέξεων στην αρχαία ελληνική: χαλεπόν, ἀποτυχεῖν, κακία, ὑπερβολή, πολλαχῶς, ἄπειρον.

2. προαίρεσις: Χρησιµοποιώντας τη λέξη προαίρεση και παράγωγα ή οµόρριζά της, να γράψετε φράσεις στην νέα ελληνική και να δώσετε τη σηµασία τους.

3. φρόνιµος: Να γράψετε όσες σηµασίες της λέξης στην αρχαία και στη νέα γλώσσα γνωρίζετε.

4. ράθυµος, ραδιουργία, ευπαθής, µεσόγειος, προορισµός, λιποψυχώ, αφορίζω, σχέση, εφεύρεση, έµπρακτος: Με ποιες λέξεις του κειµένου έχουν ετυµολογική συγγένεια;

5. εἴκαζον: Να δώσετε τις σηµασίες των φράσεων: α) κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἀναγκαῖον, β) παρὰ τὸ εἰκός, γ) τὰ εἰκότα, δ) εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν.

Παρατηρήσεις βιβλίου Καθηγητή

Μετάφραση

Και κάτι ακόμη: Το λάθος γίνεται με πολλούς τρόπους (γατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί, όπως δίδασκαν οι Πυθαγορείοι, ενώ το καλό πάει μαζί με το πεπερασμένο), το σωστό όμως γίνεται με έναν μόνο τρόπο (γι’ αυτό και το πρώτο είναι εύκολο, ενώ το άλλο είναι δύσκολο: είναι εύκολο, πράγματι, να αποτύχεις στον στόχο σου και είναι δύσκολο να τον πετύχεις)· να γιατί η υπερβολή και η έλλειψη είναι χαρακτηριστικά της κακίας και η μεσότητα της αρετής: «καλοί με έναν μόνο τρόπο, κακοί με χίλιους τόσους τρόπους.» Η αρετή λοιπόν είναι μια έξη (= μια μόνιμα διαμορφωμένη κατάσταση) που α) επιλέγεται ελεύθερα από το άτομο, β) βρίσκεται στο μέσον, στο μέσον όμως το "σε σχέση με εμάς"· το μέσον αυτό καθορίζεται από τη λογική -πιο συγκεκριμένα, από τη λογική, πιστεύω, που καθορίζει ο φρόνιμος άνθρωπος. Είναι μεσότητα μεταξύ δύο κακιών, που η μια βρίσκεται από την πλευρά της υπερβολής και η άλλη από την πλευρά της έλλειψης· και ακόμη με το νόημα ότι ορισμένες κακίες παρουσιάζονται ελλιπείς και άλλες πάλι υπερβολικές σε σχέση με αυτό που πρέπει, είτε στα "πάθη" είτε στις πράξεις, ενώ η αρετή και βρίσκει και επιλέγει το μέσον.

Ερμηνευτικά σχόλια

ὡς οἱ Πυθαγόρειοι εἴκαζον: Στην αρχή του πρώτου βιβλίου του έργου του που μας παραδόθηκε με τον τίτλο Μετά τα φυσικά ο Αριστοτέλης κάνει μια εξαιρετικού ενδιαφέροντος αναδρομή στους παλαιότερους στοχαστές, αυτούς που τους λέμε προσωκρατικούς φιλοσόφους. Στην πραγματικότητα αναζητεί τις αρχές της φιλοσοφίας, και τις βρίσκει σε μια ιδέα, αληθινά μεγαλοφυή, που είχαν τρεις Ίωνες του πρώτου μισού του 6ου αι. π.Χ., ο Θαλής, ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης. Οι τρεις αυτοί γόνοι της Μιλήτου, αναζητώντας, πρώτοι αυτοί σε όλον τον κόσμο, μια εξήγηση για τη γένεση και τη σύσταση του κόσμου που μας περιβάλλει, έφτασαν στην ιδέα της μιας πρωταρχικής ουσίας (στοιχεῖον), που είναι συγχρόνως και η αρχή πάντων. Στο πλαίσιο λοιπόν αυτής της έρευνάς του ο Αριστοτέλης αφιερώνει ιδιαίτερα τιμητικό λόγο στους Πυθαγορείους (985 b 23 εξ.), θυμίζοντας ότι γι’ αυτούς "αρχές των όντων" ήταν τα ἐναντία· μερικοί μάλιστα από αυτούς μιλούσαν για δέκα τέτοιες αρχές, που τις έλεγαν ζευγαρωτά: πέρας≠ἄπειρον, περιττόν≠ἄρτιον, ἓν≠πλῆθος, δεξιόν≠ἀριστερόν, ἄρρεν≠θῆλυ, ἠρεμοῦν≠κινούμενον, εὐθὺ≠καμπύλον, φῶς≠σκότος, ἀγαθόν≠κακόν, τετράγωνον≠ἑτερόμηκες.

Αυτή είναι η πυθαγορική διδασκαλία περί εναντίων, και, βέβαια, στο κέντρο της διδασκαλίας αυτής βρίσκεται η πίστη πως απέναντι σε κάθε αρχή που έχει τη δύναμη να επιβληθεί υπάρχει μια άλλη που υποτάσσεται. Η τάξη, επομένως, η "αρμονία" στον κόσμο -δίδασκαν οι Πυθαγόρειοι- είναι το αποτέλεσμα της μοναρχίας, της επικράτησης και επιβολής του ενός από τα εναντία. Εμείς ας προσέξουμε όμως τώρα ότι ένα από τα δέκα εναντία ζευγάρια το αποτελούν οι έννοιες αγαθόν και κακόν. Όλες τότε οι έννοιες που βρίσκονται από την πλευρά του αγαθού πρέπει να είναι σύστοιχες με αυτό, που πάει να πει: έχουν ιδιότητες σαν τις δικές του· όσες πάλι έννοιες βρίσκονται από την πλευρά του κακού, πρέπει να είναι και αυτές σύστοιχες με την έννοια του κακού. Το καταλαβαίνει κανείς αν δει π.χ. πώς είναι τακτοποιημένες στις δύο στήλες οι έννοιες φῶς - σκότος. Ας μη μιλήσουμε για τα άλλα ζευγάρια, πώς όμως να μην προσέξεις ότι το δεξιὸν είναι από την πλευρά του αγαθού και το ἀριστερόν από την πλευρά του κακού; Μήπως κι εμείς         -που δεν είμαστε φιλόσοφοι- δεν λέμε "καλό" μας χέρι το δεξί και "κακό" το αριστερό μας; Πώς να μην προσέξεις επίσης πως το ἄρρεν είναι από την πλευρά του ἀγαθοῦ και το θῆλυ από την πλευρά του κακοῦ; «Ἐκ γυναικός ἐρρύη τὰ φαῦλα» είχε αποφανθεί ο εξέχων βυζαντινός -και η πίστη αυτή δεν έλειψε ακόμη στις μέρες μιας. Ποιος θα ισχυριζόταν -ακόμη στις μέρες μας- πως το ανθρώπινο μυαλό έπαψε να "δουλεύει" στη δύναμη του χρώματος, του γένους, του χώρου, της ύλης; Είναι βέβαιο πως και στη σύγχρονη ιατρική επιστήμη, αν ψάξει κανείς, θα βρει -mutatis mutandis (τηρουμένων των αναλογιών)- αντιλήψεις σαν εκείνη του αρχαίου γιατρού που επέμενε να είναι από μαύρη αγελάδα το γάλα που ήταν να χρησιμοποιηθεί στην τάδε αρρώστια. Ένας νεότερος στοχαστής, ο Gaston Bachelard, που μελέτησε τη διαμόρφωση του επιστημονικού πνεύματος, έφτασε στη διαπίστωση πως η σκέψη είχε να υπερπηδήσει ένα πλήθος από "επιστημολογικά εμπόδια", όπως τα είπε, ώσπου να γίνει επιστημονική, εμπόδια που εισχώρησαν στη γνωστική ικανότητα του ανθρώπου, δέθηκαν σχεδόν αξεδιάλυτα με αυτήν και έκαναν έτσι αφάνταστα δύσκολο τον δρόμο προς την αντικειμενική επιστήμη. Πώς να καταλάβεις τη φιλοσοφία, κορυφαία δημιουργία του ανθρώπου, αν δεν ξέρεις την ιστορία της ανθρώπινης ζωής στο σύνολό της; Και πάλι: Τι κόπος να κάνεις το μυαλό σου αποτελεσματικό εργαλείο νόησης, που πολλές φορές σημαίνει: ελευθερίας!

Ας προσθέσουμε, πάντως, σε όλα αυτά την απέχθεια, θα λέγαμε, που ο Αριστοτέλης αισθανόταν πάντοτε απέναντι στην έννοια του απείρου -μια στάση που μπορεί να την είχε κληρονομήσει από τον δάσκαλο του τον Πλάτωνα, μπορεί όμως να ήταν και αποτέλεσμα της άρνησής του να δεχτεί καθετί που αισθανόταν ότι αντιβαίνει στη λογική αναγκαιότητα. Χαρακτηριστική ήταν από την άποψη αυτή η φράση του «ἀνάγκη στῆναι» (= «κάπου πρέπει όλα να σταματούν, κάπου πρέπει να υπάρχει ένα τέλος»· βλ. π.χ. Φυσικά 256 a 29, Μετά τα φυσικά 1010 a 1).

ἕξις προαιρετική: (αυτούσιος ο αριστοτελικός λόγος στο 1105 a 31: «πρώτον μεν εάν ειδώς, έπειτ’ εάν προαιρούμενος, και προαιρούμενος δι’ αυτά, το δε τρίτον εάν και βεβαίως και αμετακινήτως έχων πράττη»).

λόγος: Βλ. 1144 b 26: «εστί γάρ ου μόνον ή κατά τον ορθόν λόγον, αλλ’ ή μετά τού ορθού λόγου έξις αρετή- ορθός δε λόγος περί των τοιούτων ή φοόνησις εστίν». Βλ. και όσα λέγονται παρακάτω, στη συζήτηση του πρώτου από τα "Θέματα για συζήτηση".

ο φρόνιμος: α) Ηθ. Νικομ. 1144 b 31 «ούχ οίον τε αγαθόν είναι άνευ φρονήσεως ουδέ φρόνιμον άνευ της ηθικής αρετής» - 1145 a 1 «ἅμα γὰρ τῇ φρονήσει μιᾷ ὑπαρχούσῃ πᾶσαι αἱ ἀρεταὶ ὑπάρξουσιν».

β) Βλ. παραπάνω σ. 164 (εν σχέσει με τη χρήση της δυνητικής ευκτικής ὁρίσειεν ἂν αντί για την οριστική ὁρίζει).

γ) Για τη σημασία που ο Αριστοτέλης απέδιδε στον ορθό λόγο και στον φορέα του = στον φρόνιμο άνθρωπο βλ. -δείγματος χάριν-: Ηθ. Ευδ. 1220 b 28 «ἐν πᾶσι δὲ τὸ μέσον τὸ πρὸς ἡμᾶς βέλτιστον τοῦτο γάρ ἐστιν ὡς ἡ ἐπιστήμη κελεύει καὶ ὁ λόγος»· 1231 b 30 «τοῦτο δὲ λέγω τὸ ὡς δεῖ τὸ ὡς ὁ λόγος ὁ ορθός».

Θέματα για συζήτηση

1. ὡρισμένῃ λόγῳ: Τα στοιχεία για τα οποία μίλησε ο Αριστοτέλης ως αυτό το σημείο στην προσπάθειά του να ορίσει την αρετή, θα μπορούσαν να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι ο λόγος είναι για μια έννοια απολύτως υποκειμενική = καθόλου αντικειμενική. Ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι τῇ πρὸς ἡμᾶς. Θα μπορούσε δηλαδή να δημιουργηθεί η εντύπωση πως το κάθε επιμέρους άτομο, ορίζοντας με έναν δικό του τρόπο το δικό του μέσον, ορίζει με έναν απολύτως δικό του τρόπο την αρετή· πως δεν υπάρχει κανένας κοινός κανόνας για τον καθορισμό της ουσίας και του περιεχομένου αυτού που θα λέγαμε γενικά "ανθρώπινη αρετή". Ακριβώς για να μη δημιουργηθεί η εντύπωση αυτή, ο Αριστοτέλης επιστρατεύει ως κοινό κανόνα την ανθρώπινη λογική, τον ορθό λόγο: η αναγωγή της ανθρώπινης λογικής σε στοιχείο καθοριστικό της έννοιας της μεσότητας εξασφαλίζει το στοιχείο της αντικειμενικότητας στην ανθρώπινη αυτή ιδιότητα. Ο Αριστοτέλης προχωρεί μάλιστα με ακόμη αυστηρότερο τρόπο στον καθορισμό του αντικειμενικού αυτού κριτηρίου: δεν μετράει γι’ αυτόν τόσο η κοινή ανθρώπινη λογική όσο η λογική του φρονίμου ανθρώπου, του ανθρώπου που βουλεύεται εὖ (Ηθ. Νιχομ. 1141 b 10). -Μολονότι, πάντως, το στοιχείο αυτό ο Αριστοτέλης δεν το μνημόνευσε με έναν ιδιαίτερο τρόπο κατά τη μακρά -και κοπιαστική- πορεία της προσπάθειάς του να επεξεργασθεί τον ορισμό της έννοιας αρετή, εντούτοις ήταν γι’ αυτόν κάτι το αυτονόητα βασικό για την έρευνά του· το είχε πει πολύ προτού προχωρήσει στην επεξεργασία του: Ηθ. Νιχομ. II 2. 1103 b 31 «τὸ μὲν οὖν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον πράττειν κοινὸν καὶ ὑποκείσθω» (= «είναι μια γενικά αποδεκτή αρχή, που δεν μπορούμε παρά να την λάβουμε ως βάση της έρευνάς μας»).

2. Τα στοιχεία που περιμένουμε να αναφέρει ο μαθητής στο δοκίμιο που του ζητούμε να γράψει είναι τα ακόλουθα: α) Η αρετή είναι έξη. β) Η αρετή είναι "έξη" προαιρετική. γ) Η αρετή βρίσκεται στο "σε σχέση με εμάς" μέσον. δ) Το μέσον καθορίζεται από τον (ορθόν) λόγον = τη λογική. ε) Φυσικά, από τη λογική του φρονίμου ανθρώπου. στ) Η αρετή βρίσκεται στο μέσον μεταξύ υπερβολής και ελλείψεως. ζ) Η αρετή πετυχαίνει = είναι το δέον, το σωστό· κακίες είναι τα λάθη, τα λάθη που γίνονται όταν το άτομο κινείται είτε προς την πλευρά της υπερβολής είτε προς την πλευρά της έλλειψης.