Ενότητα 11η
Η πόλη είναι η τελειότερη µορφή κοινωνίας
Προτεινόµενοι στόχοι
Να κατανοήσουν οι µαθητές • τι είναι η πόλις κατά τον Αριστοτέλη, • την πορεία που ακολουθεί η σκέψη του για να ορίσει την έννοια. Επισηµάνσεις: Ο ορισµός της έννοιας και η συλλογιστική πορεία του φιλοσόφου για τον ορισµό της στην πραγµατικότητα δεν χωρίζονται. Η διάκριση µπορεί να εξυπηρετήσει µόνο πρακτικούς σκοπούς. Ο ορισµός της «πόλης» που δίνει ο Αριστοτέλης αρχίζει από την έννοια του γένους («κοινωνία»: κοινωνίαν τινὰ οὖσαν) και προχωρεί στην ειδοποιό διαφορά της από τις άλλες κοινωνίες, το «στόχο» της που είναι το «κυριότατο από όλα τα αγαθά». Η εξήγησή του για τη σύσταση της πόλης είναι τελεολογική (ὁρῶµεν πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν - τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν πάντα πράττουσιν πάντες). Είναι αναγκαίο να κατανοήσουν οι µαθητές την τελεολογική σκέψη του Σταγειρίτη, ότι δηλαδή γι' αυτόν το νόηµα και ο χαρακτήρας κάθε πράγµατος στον κόσµο πρέπει να αναζητηθεί στο σκοπό της ύπαρξής του (ἡ φύσις οὐδὲν ποιεῖ µάτην). Σκοπός ύπαρξης της πόλης είναι το αγαθό, για το οποίο πάντα πράττουσι πάντες. Έτσι ήδη από το σηµείο αυτό συνδέει ο φιλόσοφος τον άνθρωπο/πολίτη (Εδώ δεν αναφέρεται στον «πολίτη» ονοµαστικά, το υπονοούµε µε το «πάντες») µε την πόλη, δηλαδή την επιδίωξη του αγαθού ως σκοπού όλων των ανθρώπων µε την επιδίωξη του αγαθού ως σκοπού της πόλης.
Ο φιλόσοφος ακολουθεί πορεία από τα γενικά στα επιµέρους. Για την κατανόηση της δόµησης του συλλογισµού είναι χρήσιµο να επισηµάνουµε την επανάληψη του επιθέτου πᾶς. Ο συλλογισµός µπορεί να διατυπωθεί ως εξής: − κάθε πόλη (βλέπουµε ότι) είναι κοινωνία, − κάθε κοινωνία έχει συγκροτηθεί χάριν κάποιου αγαθού, − άρα όλες οι κοινωνίες αποβλέπουν σε κάποιο αγαθό -και- − η κυριότατη από όλες τις κοινωνίες αποβλέπει στο κυριότατο από όλα τα αγαθά. Για το τελευταίο συµπέρασµα υπονοούνται οι προτάσεις: (α) κάθε κοινωνία αποβλέπει σε ένα αγαθό ανάλογα µε το χαρακτήρα της, (β) οι «κατώτερες»/ατελέστερες κοινωνίες αποβλέπουν σε αντίστοιχα αγαθά και οι ανώτερες αντίστοιχα σε ανώτερα αγαθά, άρα η κυριότατη αποβλέπει στο κυριότατο κτλ. Ως βοηθητικό υλικό για την κατανόηση της πρότασης ότι «η πόλη είναι η κυριότατη από όλες τις κοινωνίες» µπορεί να δοθεί, συµπληρωµατικά στα σχόλια του διδακτικού βιβλίου, το κείµενο του Αριστοτέλη από τα Ἠθικὰ Νικοµάχεια 1160 a. Για το κυριότατο αγαθό, την εὐδαιµονία, θα χρειαστεί να θυµηθούν οι µαθητές την εισαγωγή στα Ἠθικὰ Νικοµάχεια (σσ. 151-152) ή και να δοθεί το σχετικό χωρίο (ΗΝ 1095 a) που δείχνει επιπλέον σαφέστατα την τελεολογική σκέψη του Αριστοτέλη.
Ερµηνευτικές ερωτήσεις
\1. Αρχίζοντας από την τελευταία πρόταση της ενότητας να δώσετε τον ορισµό της πόλης που συνάγεται από το κείµενο. Ποια είναι η έννοια γένους της πόλης και ποια η ειδοποιός της διαφορά;
\2. Έχοντας υπόψη σας ότι τελεολογική σκέψη ονοµάζουµε αυτή που αναζητεί τελικό ή τελικά αίτια (τέλος = σκοπός) για την εξήγηση των πραγµάτων (φαινοµένων, πράξεων, όντων κτλ.),α) να γράψετε τις φράσεις της ενότητας που δηλώνουν τελικό αίτιο και β) να τις αναλύσετε µε απλά λόγια.
\3. Να καταγράψετε τις προκείµενες του συλλογισµού του Αριστοτέλη και τοσυµπέρασµα στο οποίο καταλήγει σχετικά µε την πόλη. Να προσέξετε ότι τα σηµεία που επεξηγούν όρο ή όρους µιας προκείµενης θα πρέπει να παραλειφθούν, ενώ αντίθετα θα πρέπει να γραφούν οι προτάσεις που υπονοούνται.
\4. Να εντοπίσετε το σηµείο της ενότητας που ο Αριστοτέλης συνδέει τον πολίτη µε την πόλη και να εξηγήσετε πώς το αντιλαµβάνεσθε.
\5. Να εξηγήσετε τη σύνδεση ηθικής και πολιτικής στη σκέψη του Αριστοτέλη (για την οποία συζητήσατε στα Ἠθικὰ Νικοµάχεια) µε βάση το κείµενο της ενότητας.
\6. Η παρατήρηση του Αριστοτέλη δῆλον ὡς πᾶσαι (=κοινωνίαι) µὲν ἀγαθοῦ τινος στοχάζονται νοµίζετε ότι είναι δυνατόν να ισχύει για τις κοινωνίες της εποχής µας; Να στηρίξετε την απάντησή σας µε παραδείγµατα.
\7. Να συγκρίνετε την άποψη του Αριστοτέλη για τη σύσταση της πόλης µε την άποψη του Πρωταγόρα στον οµώνυµο διάλογο και την άποψη του Πλάτωνα στην Πολιτεία, επισηµαίνοντας πέρα από τις διαφορές και τα κοινά τους σηµεία.[ Ο Αριστοτέλης επιθυµεί να αντικρούσει τις απόψεις των σοφιστών ότι η ύπαρξη της πόλης είναι συµβατική, οφείλεται στο (θετό) νόµο και εποµένως είναι αντίθετη στη φύση του ανθρώπου (Πολιτικά 1280 b 10-11 για το σοφιστή Λυκόφρονα). Ο Πρωταγόρας ανήκει στους σοφιστές που υπερασπίζονται το νόµο, εξηγεί τη σύσταση της πόλεως από την ανάγκη (ανάγκη προστασίας από τα θηρία, ανάγκη επιβίωσης γενικά) αλλά τονίζει ότι χωρίς την ανάπτυξη της αἰδοῦς και της δίκης, της πολιτικής αρετής, δεν µπορούσε να υπάρχει πόλη. Η δυνατότητα ανάπτυξης της πολιτικής αρετής ενυπάρχει στον άνθρωπο, αλλά αναπτύσσεται µε τη διδασκαλία και τη ζωή στην κοινωνία. Κατά τον Πλάτωνα (Πολιτεία 369 b, c) αιτία της σύστασης πόλεων είναι η έλλειψη αυτάρκειας του ανθρώπου ως ατόµου και η αλληλεγγύη (βλ. και Νόµους 676 - 680). Η αλληλεγγύη µπορεί να εξηγηθεί ως στάση που οδηγεί στον καταµερισµό της εργασίας και την εξειδίκευση, στην οποία στηρίζεται η ανάπτυξη της πόλης. Η ερώτηση µπορεί να δοθεί και στην επόµενη ενότητα ή ως εργασία για το σπίτι. Οι µαθητές έχουν διδαχτεί Πρωταγόρα και Πολιτεία και µπορούν να ανατρέξουν στο βιβλίο τους (εισαγωγή στον Πρωταγόρα σ. 52, κείµενο σσ. 77, 80 και εισαγωγή στην Πολιτεία σ. 96)]
Λεξιλογικές - σηµασιολογικές ερωτήσεις
\1. Να χρησιµοποιήσετε το επίθετο πᾶς στα τρία γένη και στους δύο αριθµούς, σε όποιες πτώσεις θέλετε, για να γράψετε φράσεις της νέας ελληνικής, στις οποίες θα αποδίδονται οι σηµασίες που έχει το επίθετο στο κείµενο της ενότητας.
\2. στοχάζονται : α) Να εξηγήσετε την ετυµολογική προέλευση της λέξης και τη σηµασία της στην αρχαία και τη νέα ελληνική. β) Να αποδώσετε τη σηµασία των παρακάτω λέξεων (κυριολεκτική ή µεταφορική ή και τα δύο): στόχος - στοχεύω - στόχευση - στοχαστής - στοχαστικός - στόχαστρο.
\3. συνεστηκυῖαν, δῆλον : Να γράψετε πέντε οµόρριζα, απλά ή σύνθετα, για κάθε λέξη (στη νέα ελληνική).
Παρατηρήσεις από το βιβλίο του καθηγητή
πᾶσαν πόλιν: Την αρχή αυτή του Αριστοτέλη τη συναντούμε π.χ. και στα Φυσικά του (189 b 31): «ἔστι γὰρ κατὰ φύσιν τὰ κοινὰ πρῶτον εἰπόντας οὥτω τὰ περὶ ἕκαστον ἴδια θεωρεῖν». Από τα γενικά λοιπόν στα μερικά! Είναι, τότε, ενδιαφέρον να προσέξει κανείς ότι μια μέθοδο που την έβρισκε κατάλληλη για τη μελέτη και διερεύνηση των φυσικών φαινομένων ο Αριστοτέλης την εφάρμοζε και στη μελέτη άλλων = διαφορετικών φαινομένων και θεμάτων. Στη μελέτη π.χ. των πολιτικών θεμάτων! Είναι φανερό ότι η εφαρμογή ίδιας μεθόδου υποδηλώνει, στο τέλος τέλος, τη σύλληψη όλων αυτών των φαινομένων ως ομοίων = ως ενιαίων.
Θέματα για συζήτηση
1. ἐπειδή… ὁρῶμεν: Τα δύο επίθετα που ζητούμε είναι, φυσικά, τα επίθετα εμπειρικός (= θετικός) και θεωρητικός. Το ενδιαφέρον είναι ότι τα επίθετα αυτά ταίριαζαν, και τα δύο, στον Αριστοτέλη (μπορούμε να θυμίσουμε εδώ στους μαθητές όσα, π.χ., διάβασαν στη δεύτερη παράγραφο της σ. 145 του βιβλίου τους).
2. τοῦ κυριωτάτου πάντων: Την απάντηση στο ερώτημα αυτό οι μαθητές την έχουν στην πρώτη παράγραφο της σ. 151 του βιβλίου τους· Πρόκειται λοιπόν για τη λέξη ευδαιμονία (ο λόγος γι’ αυτήν αρχίζει στα Ηθικά Νικομάχεια κυρίως στο 1101 b 16 -ο ορισμός της ευδαιμονίας, που μνημονεύεται στη σ. 152 του σχολικού εγχειριδίου, δίνεται στο 1102 a 5).
Αν λοιπόν ο υπέρτατος στόχος και το υπέρτατο τέλος (= προορισμός) της πόλεως είναι, κατά τον Αριστοτέλη, η ευδαιμονία, είναι φανερό ότι ο φιλόσοφος δέχεται την απόλυτη σύμπτωση του υπέρτατου για το άτομο αγαθού με το υπέρτατο για την πόλη αγαθό -και αντίθετα. Αυτό όμως θα πρέπει, τότε, να σημαίνει ότι, όπως το πρώτο, η ευδαιμονία του ατόμου, πετυχαίνεται με τις πράξεις του ατόμου, με τις πράξεις των ατόμων ως πολιτών πετυχαίνεται και το δεύτερο, η ευδαιμονία της πόλεως. Με το νόημα αυτό η γενική συμπεριφορά του ατόμου έχει αποκλειστικά πολιτικό περιεχόμενο = οι πράξεις των ατόμων έχουν αποκλειστικά πολιτικές συνέπειες, συνεπάγονται δηλαδή την ευδαιμονία (ή το αντίθετο) της πόλεως (οι μαθητές ας θυμηθούν και όσα λέγονται -ως εισαγωγή στα Πολιτικά- στη σ. 178 του βιβλίου τους).