Φιλολογικά/Αρχαία ελληνικά/Σχολικό υλικό/Γʹ λυκείου

Πλάτων, Πρωταγόρας: Επανάληψη

Ενότητα 1

Δομικά στοιχεία

Ενότητα 7

Ποιο ακριβώς είναι το αντικείμενο της διδασκαλίας του Πρωταγόρα.
Η (αρνητική) άποψη του Σωκράτη για τη δυνατότητα να διδαχθεί η πολιτική αρετή.
Τα επιχειρήματα του Σωκράτη πάνω στα οποία στηρίζει την άποψη του ότι η αρετή δεν μπορεί να διδαχθεί:
- α) Η διαφορά της στάσης των (σοφών) Αθηναίων στην εκκλησία του δήμου απέναντι στους ομιλητές, όταν συζητούνται θέματα τεχνικής φύσεως και όταν συζητούνται θέματα που αφορούν τα κοινά.
- β) Η αδυναμία των πιο σοφών και άριστων πολιτών της Αθήνας να μεταβιβάσουν στα παιδιά τους και στους άλλους την πολιτική αρετή που έχουν οι ίδιοι.
Το αίτημα του Σωκράτη προς τον Πρωταγόρα να αναλύσει με εναργέστερο τρόπο γιατί η αρετή είναι διδακτή.

Κριτική των επιχειρημάτων του Σωκράτη.

Από μια πρώτη και επιφανειακή προσέγγιση τα επιχειρήματα του Σωκράτη θα μπορούσαν να θεωρηθούν ικανοποιητικά, αφού, πράγματι, ο Αθηναίος πολίτης ζώντας μέσα σε ένα περιβάλλον άμεσης δημοκρατίας με χαρακτηριστικά τη συμμετοχή και τη γνώση των πολιτικών πραγμάτων (Θουκ., Περ. Επιτ. II, 40) ήταν ενεργός παράγοντας της πολιτικής ζωής χωρίς κάποια ιδιαίτερη διδασκαλία. Σχετικά με το δεύτερο επιχείρημα του Σωκράτη πολλοί είναι εκείνοι που ακόμη και σήμερα -παρά την ύπαρξη πολλών κλάδων της πολιτικής επιστήμης- πιστεύουν ότι η πολιτική αρετή είναι έμφυτο χάρισμα.

Μια βαθύτερη προσέγγιση όμως μας επιτρέπει να διατυπώσουμε τα εξής:

1)Την άποψη για το μη διδακτό της αρετής ο Σωκράτης την υποστηρίζει μόνο στην αρχή του διαλόγου. Στην πραγματικότητα προσποιείται ότι έχει αυτή την άποψη, για να παρακινήσει τον Πρωταγόρα να αποδείξει το αντίθετο, με τη βεβαιότητα ότι ο σοφιστής θα αποτύχει στην προσπάθεια του αυτή.

2)Ο Σωκράτης στηρίζει το πρώτο του επιχείρημα στην άποψη ότι οι Αθηναίοι είναι σοφοί, και στην αυτονόητη προέκτασή της πως ό,τι κάνουν και πιστεύουν οι Αθηναίοι είναι αληθινό και ορθό. Ο Σωκράτης όμως ποτέ δε στηρίχτηκε στη γνώμη των πολλών για να αποδείξει κάτι, αφού πίστευε πως, και όταν συγκεντρώνονται στην εκκλησία του δήμου, δεν είναι παρά ένα ασυλλόγιστο και θορυβοποιό πλήθος (Πλάτ. Πολ. 492 BC)4.

3)Είναι υπεραπλουστευμένη η άποψη του Σωκράτη ότι οι Αθηναίοι δε διδάσκονται από κανέναν την πολιτική τέχνη. Η Αθήνα με το δήμοκρατικό καθεστώς και με όλους τους πολιτικούς θεσμούς προσέφερε πλούσιες εμπειρικές γνώσεις στους Αθηναίους πολίτες· ήταν ένα καθημερινό ανοιχτό σχολείο της πολιτικής τέχνης.

4)Το δεύτερο επιχείρημα που αναφέρεται στους άριστους πολιτικούς επιδέχεται περισσότερες αμφισβητήσεις. Το γεγονός ότι ο Περικλής δε διδάσκει στα παιδιά του την πολιτική αρετή μπορεί να οφείλεται στην πίστη ότι η φύση δεν τα προίκισε με τις ανάλογες ικανότητες κι επομένως κάθε διδασκαλία θα ήταν μάταιη. Αλλά και η προσωπική κατάκτηση της πολιτικής αρετής δε συμπίπτει με την ειδική ικανότητα να διδάξει κανείς την αρετή.

5)Στην περίπτωση του Κλεινία γίνεται αναφορά στο αν μπορεί να διδαχθεί όχι η πολιτική αλλά η ηθική αρετή. Και στην περίπτωση αυτή το νόημα είναι πως η αρετή διδάσκεται με τα λόγια και τις συμβουλές, αλλά δεν μπορεί να γίνει κτήμα του άλλου.

Η μέθοδος που χρησιμοποιεί ο Σωκράτης για να αποδείξει ότι η αρετή δεν μπορεί να διδαχθεί

Η μέθοδος που χρησιμοποιεί ο Σωκράτης για να αποδείξει το μη διδακτό της αρετής είναι επαγωγική. Ξεκινά δηλαδή από επιμέρους περιπτώσεις και διατυπώσεις (και μάλιστα εμπειρικές) και φτάνει σ' ένα γενικό συμπέρασμα, ότι η πολιτική αρετή δεν είναι διδακτή. Οι επιμέρους διαπιστώσεις στην περίπτωση αυτή είναι όσα αναφέρει για την τακτική των Αθηναίων και την αδυναμία του Περικλή και του Αρίφρονα.

Πρέπει να τονιστεί ότι ο Σωκράτης είναι ο εισηγητής της επαγωγικής μεθόδου, των «ἐπακτῶν λόγων», στη διερεύνηση των ηθικών προβλημάτων. Αξιοσημείωτο όμως είναι ότι μετά την «επίδειξη» του Πρωταγόρα ο Σωκράτης αλλάζει μέθοδο, ξεκινά από κάπως γενικές έννοιες και προχωρεί «παραγωγικά».

Ενότητα 2

Δομικά στοιχεία

Ο μύθος για την αρχή της δημιουργίας του ανθρώπου
Με ποιο τρόπο πλάσθηκαν στο εσωτερικό της γης τα ζώα
Η διανομή των ικανοτήτων στα ζώα από τον Επιμηθέα
Οι επινοήσεις του Επιμηθέα για να μην εξαφανιστεί κάποιο γένος

Η αλληγορική έννοια της παρουσίας των θεών στο μύθο

Το έντονο θεολογικό στοιχείο του μύθου ("θεοὶ μὲν ἦσαν", οι θεοί δημιουργούν τα θνητά γένη, ένας Τιτάνας προσφέρει τη φωτιά στους ανθρώπους, η πολιτική τέχνη είναι δώρο του Δία) δίνει την εντύπωση πως υπάρχει κάποια ανακολουθία ή αντίφαση με τον θρησκευτικό αγνωστικισμό του σοφιστή. Το πιθανότερο όμως είναι ότι πρόκειται για μύθο στον οποίο η παρουσία των θεών έχει αλληγορική έννοια. Ο Πρωταγόρας δεν ενδιαφέρεται, προφανώς, να θεμελιώσει θεολογικά την πολιτική αρετή. Είναι, εξάλλου, γνωστό ότι ο σοφιστής ήταν αγνωστικιστής σε θέματα θρησκείας. Άρα η παρουσία των θεών μέσα στο μύθο του έχει μάλλον αλληγορική έννοια: ο Δίας συμβολίζει το λόγο, τη λογική, δηλ. τη νομοτέλεια που διέπει τη φύση· οι άλλοι θεοί (κυρίως ο Επιμηθέας και ο Έρμης) είναι τα όργανα αυτής της νομοτέλειας της φύσης, μιας νομοτέλειας που ρυθμίζει τις σχέσεις των όντων, εξισορροπεί τις ανάγκες και τις ελλείψεις τους και εξασφαλίζει τα μέσα για την επιβίωση τους.

Έπειτα, όπως φαίνεται και από τη συνέχεια του μύθου, ο Πρωταγόρας ενδιαφέρεται μάλλον να εξηγήσει πώς γεννήθηκε το θρησκευτικό συναίσθημα παρά να ασχοληθεί με την ύπαρξη των θεών.

Τα στοιχεία του δημοτικού ύφους (σαν παραμύθι) στο μύθο

α) Η χαρακτηριστική αρχή του μύθου ('Ἦν γάρ ποτε χρόνος"),

β) η απλή κατασκευή του λόγου, χωρίς μακρές και πολύπλοκες περιόδους,

γ) η συχνή χρήση του οὖν και του ἐπειδή,

δ) η συχνή επανάληψη των ίδιων λέξεων (πρβλ. νεῖμαι - νείμαντος - νέμει - νέμων),

ε) η εναλλαγή του ευθέος και του πλάγιου λόγου ("νείμαντος δ' ἐμοῦ, ἔφη, ἐπίσκεψαι"),

στ) οι πολλές διαιρέσεις εννοιών, τα μέλη των οποίων συνδέονται με τα τοῖς μὲν – τὰ δέ, ἃ μὲν - ἃ δὲ κ.ά.

Ενότητα 3

Δομικά στοιχεία

Η απρονοησία του Επιμηθέα για το ανθρώπινο γένος
Η επιθεώρηση από τον Προμηθέα και η αμηχανία του για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους
Η αποφασιστική παρέμβαση του Προμηθέα για τη σωτηρία του ανθρώπου, η κλοπή της φωτιάς και της δημιουργικής τέχνης
Η τιμωρία του Προμηθέα για την κλοπή

Τα στάδια της ιστορικής εξέλιξης της ανθρωπότητας

Με την αφήγηση του μύθου ο Πρωταγόρας κάνει την πρώτη του προσπάθεια (η δεύτερη γίνεται με το "λόγο", τα λογικά επιχειρήματα) να αποδείξει ότι η πολιτική αρετή είναι διδακτή. Με το μύθο μάς δίνει συνοπτικά και κατά στάδια την ιστορική εξέλιξη της ανθρωπότητας:

Πρώτο στάδιο: Υπάρχουν μόνο θεοί και όχι θνητά γένη ("ἦν γάρ ποτε χρόνος ὅτε θεοὶ μὲν ἦσαν, θνητὰ δὲ γένη οὐκ ἦν"). Το πρώτο αυτό στάδιο παρουσιάζεται ως θεολογικό, παρά τον "αγνωστικισμό" του σοφιστή ως προς τους θεούς. Οι θεοί παρουσιάζονται ως μυστηριώδεις δυνάμεις, καλύπτοντας έτσι το κενό της ιστορικής άγνοιας (2η ενότητα).

Δεύτερο στάδιο: Στο στάδιο αυτό γίνεται η δημιουργία, η "γένεση" των θνητών ειδών από τους θεούς στα έγκατα της γης και η ενίσχυση τους με εφόδια απαραίτητα για την επιβίωση τους (2η ενότητα). Τα εφόδια αυτά ("δυνάμεις", ικανότητες) τα διανέμει ο Επιμηθέας, ο οποίος όμως, όπως δείχνει και το όνομα του, ενεργεί απρονόητα και απερίσκεπτα αφήνοντας τον άνθρωπο "γυμνόν, ἄοπλον, ἄστρωτον και ἀνυπόδητον"). Ευτυχώς ο αδελφός του, ο Προμηθέας, που ενσαρκώνει την προνοητικότητα, διαπιστώνει, έστω και μετά τη διανομή, ότι ο Επιμηθέας άφησε τελείως άοπλο και ανίσχυρο το ανθρώπινο γένος (3η ενότητα).

Τρίτο στάδιο: Ο Προμηθέας θέλοντας να διορθώσει το λάθος του αδελφού του, κλέβει και δωρίζει στους ανθρώπους την έντεχνη σοφία της Αθηνάς και τη φωτιά του Ηφαίστου (3η ενότητα). Ο Προμηθέας τιμωρήθηκε γι' αυτή την πράξη του, αλλά από τότε ο άνθρωπος έγινε "μέτοχος" της θεϊκής φύσης ("θείας μετέσχε μοίρας") και απόκτησε κάτι το θεϊκό: τη σπίθα του νου και της φωτιάς. Έτσι ιδρύθηκαν οι πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες με τα βασικά τους χαρακτηριστικά. Έλειπε όμως το κυριότερο: η πολιτική τέχνη, η πολιτική οργάνωση. Οι άνθρωποι ζούσαν σε ημιάγρια κατάσταση και αλληλοσπαράζονταν, χωρίς αντίληψη δικαίου και ηθικής (4η ενότητα).

Τέταρτο στάδιο: Ο Δίας, από φόβο μήπως το ανθρώπινο γένος αυτοκαταστραφεί, έστειλε τον Ερμή στους ανθρώπους με την εντολή να μοιράσει σε όλους την Αιδώ και τη Δίκη, στοιχεία που αποτελούν τη βάση της πολιτικής τέχνης. Από τότε αρχίζουν να υπάρχουν οι πολιτικές κοινωνίες και να ζουν οι άνθρωποι ως πολιτικά όντα, ως μέλη ενός οργανωμένου κοινωνικού συνόλου. Αυτή η θεϊκή δωρεά επιτρέπει την ειρηνική συμβίωση των ανθρώπων και εξασφαλίζει την επιβίωση τους. Το περί δικαίου και ηθικής αίσθημα, που καθορίζει το πολιτικώς ορθό, είναι κοινό σε όλους. Γι' αυτό, εξάλλου, κατά τον Πρωταγόρα, οι Αθηναίοι επιτρέπουν σε όλους τους συμπολίτες τους να πάρουν μέρος στη λήψη των αποφάσεων.

Σύγκριση Προμηθέα και Επιμηθέα

Όπως φανερώνει και η ετυμολογία των ονομάτων τους, ο Προμηθεύς (Προμηθεὺς< προμηθής = προνοητικός, προβλεπτικός, μῆτις = σκέψη) ήταν προνοητικός, προβλεπτικός και συνετός. Από τις πράξεις του μάλιστα είναι βέβαιο πως διέθετε επιπλέον τόλμη και θάρρος που εγγίζει τα όρια της αυτοθυσίας, ώστε δίκαια να θεωρείται "φιλάνθρωπος" θεός, προστάτης και ευεργέτης της ανθρωπότητας, αφού χάρη σ' αυτόν ο άνθρωπος επιβίωσε και μετέτρεψε την αδυναμία του σε δύναμη.

Ο Επιμηθέας (Ἐπιμηθεὺς< ἐπιμηθής = απερίσκεπτος, αυτός που δεν προνοεί, που σκέφτεται εκ των υστέρων) είναι ο απερίσκεπτος και ο απρονόητος θεός, ο ασύνετος και σκεπτόμενος εκ των υστέρων. Από έλλειψη προνοητικότητας και επιπολαιότητα ξέχασε να κοσμήσει το ανθρώπινο γένος με τα αναγκαία εφόδια. Η απρονοησία του λίγο έλειψε να κοστίσει στο ανθρώπινο γένος την ίδια την ύπαρξη του.

Ενότητα 4

Δομικά στοιχεία

Η συμμετοχή του ανθρώπου στη θεϊκή φύση και οι πρώτοι ανθρώπινοι θεσμοί (θρησκευτική λατρεία, γλώσσα, κατοικία…).
Η ανυπαρξία πόλεων, η αδυναμία του ανθρώπου να αντιμετωπίσει τα θηρία, ο αφανισμός του από αυτά.
Η συνάθροιση των ανθρώπων, η έλλειψη πολιτικής τέχνης και η αλληλοεξόντωση των ανθρώπων.
Ο φόβος του Δία για τον αφανισμό του ανθρώπινου γένους και η αποστολή του Ερμή στους ανθρώπους με τα «δώρα» της «αἰδοῦς» και της «δίκης».
Η απορία του Ερμή για τον τρόπο κατανομής της δικαιοσύνης και της σωφροσύνης και η εντολή του Δία.
Η αιτιολόγηση της εντολής του Δία για υποχρεωτική συμμετοχή όλων στο σεβασμό και τη δικαιοσύνη και η τιμωρία εκείνου που δεν μπορεί να μετέχει σ' αυτές τις αρετές.
Τέλος του μύθου, το επιμύθιο.
Τα σχετικά συμπεράσματα από το μύθο: εξηγείται γιατί οι Αθηναίοι αφήνουν να εκφέρει την άποψη του ο οποιοσδήποτε για θέματα που αφορούν την πολιτική αρετή (επειδή ο καθένας μετέχει στην πολιτική αρετή).

Σε ποια ερώτηση του Σωκράτη και με ποιο τρόπο απαντά ο Πρωταγόρας σ' αυτήν την ενότητα

Στην 1η ενότητα ο Σωκράτης υποστηρίζοντας την άποψη πως η (πολιτική) αρετή δεν μπορεί να διδαχθεί, υπενθυμίζει τη συμπεριφορά των Αθηναίων στην εκκλησία του δήμου, οι οποίοι δέχονται πάνω σε πολιτικά ζητήματα τη συμβουλή του κάθε πολίτη. Ο Πρωταγόρας με τη φράση: «οὕτω δή… καὶ διὰ ταῦτα…» μεταβαίνει από το μύθο στο συμπέρασμα και δικαιώνει τους Αθηναίους για τη στάση τους στην εκκλησία του δήμου· έτσι ανατρέπει, όπως πιστεύει, την επιχειρηματολογία του Σωκράτη. Οι Αθηναίοι, λέει, για πολιτικά ζητήματα είναι πρόθυμοι να ακούν τις γνώμες κάθε πολίτη, γιατί στην πολιτική αρετή μετέχουν όλοι οι πολίτες που μετέχουν στην πολιτική κοινότητα. Οι ρίζες της πολιτικής αρετής είναι η ηθική συστολή (αιδώς) και η δικαιοσύνη (δίκη). Και οι δύο αυτές αρετές δωρίθηκαν σε όλους τους ανθρώπους από το Δία κι αποτελούν τη βάση της πολιτικής ζωής και της πολιτικής αρετής. Κάθε πολίτης θεωρείται, σύμφωνα με τη δημοκρατική αντίληψη, κάτοχος της πολιτικής αρετής, κι έτσι έχει το δικαίωμα να εκφράσει τη γνώμη του πάνω στα πολιτικά ζητήματα.

Είναι φανερό πως ο Πρωταγόρας υποστηρίζει μία δημοκρατική και εξισωτική για την πολιτική αρετή αντίληψη, που είναι αντίθετη με τη γνώμη του Σωκράτη και του Πλάτωνα, οι οποίοι, θεωρώντας την αρετή ως επιστήμη, αναγνώριζαν για κατόχους της όχι όλους τους ανθρώπους, αλλά τους ειδικούς, τους διανοούμενους και τους επιστήμονες. Ώστε η δημοκρατική για την πολιτική αρετή αντίληψη, που δέχεται ότι όλοι οι πολίτες έχουν στην ψυχή τους τα συναισθήματα της ηθικής συστολής και της δικαιοσύνης, τα οποία αποτελούν το θεμέλιο της πολιτικής ζωής, δικαιολογεί, κατά τον Πρωταγόρα, τη συμπεριφορά των Αθηναίων πολιτών στην εκκλησία του δήμου.

Πρέπει να σημειωθεί η αντικατάσταση που επιχειρεί σ' αυτή την παράγραφο του ζεύγους «αἰδῶς - δίκη» με το ζεύγος «δικαιοσύνη - σωφροσύνη», πράγμα που θα εκμεταλλευθεί ο Σωκράτης, για να διατυπώσει αργότερα το δεύτερο βασικό του ερώτημα.

«αἰδῶ τε καὶ δίκην»: η έννοια των δύο αυτών αρετών

Η «αἰδῶς» είναι:

Το συναίσθημα της ντροπής που νιώθει ο κοινωνικός άνθρωπος για κάθε πράξη που δε συμφωνεί με τις καθιερωμένες κοινωνικές αντιλήψεις
ο σεβασμός του ανθρώπου προς τον άνθρωπο, ο αυτοσεβασμός και ο αυτοέλεγχος
η ηθική συνείδηση, η ηθικότητα και η σωφροσύνη· ο σεβασμός των άγραφων νόμων, η φιλοτιμία, η κοσμιότητα και η σεμνότητα
η αγανάκτηση που συχνά εκδηλώνεται με αποδοκιμασία για όποιον ενεργεί αντικοινωνικά· το συναίσθημα αυτό λειτουργεί και ως κίνητρο για την εκτέλεση του χρέους και του καθήκοντος που επιβάλλει η κοινωνία στα μέλη της, αφού έτσι αποφεύγεται η αγανάκτηση και η αποδοκιμασία των άλλων.

Η «δίκη» είναι:

Το συναίσθημα της δικαιοσύνης
ο σεβασμός των δικαιωμάτων των συνανθρώπων μας και οι ενέργειες για την αποκατάσταση αυτών των δικαιωμάτων, όταν καταστρατηγούνται βάναυσα από κάποιον
η έμφυτη αντίληψη για το δίκαιο, το σωστό και το νόμιμο

Και τα δύο αυτά συναισθήματα κρίνονται απαραίτητα για κάθε πολίτη και συνιστούν μέρος της πολιτικής αρετής, όπως θα φανεί στη συνέχεια του διαλόγου.

Πώς βλέπετε να διαρθρώνονται μέσα στο μύθο του Πρωταγόρα τα στάδια της εξέλιξης του πολιτισμού που κατακτά ο άνθρωπος;

Τα στάδια της εξέλιξης του πολιτισμού που κατάκτησε ο άνθρωπος διαρθρώνονται μέσα στο μύθο του Πρωταγόρα ως εξής:

Πρώτο στάδιο: Η φάση του Επιμηθέα

Στο στάδιο αυτό συντελείται ο βιολογικός σχηματισμός του ανθρώπου. Ο άνθρωπος παρουσιάζει ατέλειες σε σύγκριση με τα άλλα ζώα, καθώς είναι «γυμνός, άστρωτος, ανυπόδητος και άοπλος».

Δεύτερο στάδιο: Η φάση του Προμηθέα

Στη φάση αυτή, χάρη στο δώρο του φιλάνθρωπου Προμηθέα, γεννιούνται οι τέχνες, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για τον τεχνικό πολιτισμό και την ανύψωση του βιοτικού επιπέδου (κατοικίες, ενδυμασίες, τροφές κτλ.), σχηματίζονται οι πρώτες κοινωνίες, διαμορφώνονται οι πρώτοι θεσμοί (π.χ. η θρησκεία) και ανακαλύπτεται ο έναρθρος λόγος. Η τεχνική του Ηφαίστου και η σοφία της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά αποτέλεσαν τη βασική υποδομή και κινητήρια δύναμη της προόδου του ανθρώπινου πολιτισμού.

Τρίτο στάδιο : Η φάση του σχηματισμού των πόλεων

Στη φάση αυτή σχηματίζονται οι «πόλεις», που είναι ευρύτεροι συνοικισμοί, διέπονται από συγκεκριμένους νόμους και έχουν τους δικούς τους άρχοντες και τη δική τους πολιτική εξουσία, στην οποία συμμετέχουν οι πολίτες. Κύριο στοιχείο αυτού του σταδίου και κορυφαίο του πολιτισμού είναι η αποδοχή από τους ανθρώπους κοινών ηθικών αξιών, η επιβολή του αμοιβαίου σεβασμού και των αρχών της δικαιοσύνης, ο περιορισμός των κοινωνικών ανταγωνισμών και η εξάλειψη του κινδύνου της αλληλοεξόντωσης. Όλα αυτά παρουσιάζονται γλαφυρά με τον παραστατικό μύθο του Πρωταγόρα, σύμφωνα με τον οποίο ο Δίας πρόσφερε την «αιδώ» και τη «δίκη» στους αλληλοσπαρασσόμενους ανθρώπους.

Ενότητα 5

Δομικά στοιχεία

Εμπειρική απόδειξη του Πρωταγόρα για να πείσει το Σωκράτη ότι όλοι οι άνθρωποι συμμετέχουν στη δικαιοσύνη και σε κάθε άλλη πολιτική τέχνη.
Η στάση των Αθηναίων (χλευασμός, αποδοκιμασία, νουθεσία) απέναντι σ' αυτόν που διατείνεται ότι είναι ικανός σε κάποια τέχνη, ενώ δεν είναι.
Η στάση των Αθηναίων απέναντι σε κάποιον που παραδέχεται, σε βάρος του εαυτού του, ότι είναι άδικος (: το θεωρούν τρέλα).
Η γνώμη των Αθηναίων ότι όλοι ανεξαιρέτως πρέπει να συμμετέχουν στη δικαιοσύνη και την πολιτική αρετή, ή διαφορετικά να μη συγκαταλέγονται μεταξύ των ανθρώπων.
Αποδείξεις του Πρωταγόρα για το ότι η πολιτική αρετή δεν είναι έμφυτη ούτε μπορεί να αποκτηθεί τυχαία, αλλά ότι είναι αποτέλεσμα επιμέλειας.
Απόδειξη 1η: Όσα ελαττώματα είναι φυσικά οι άνθρωποι τα αντιμετωπίζουν με κατανόηση και συμπάθεια.
Απόδειξη 2η: Όσα ελαττώματα, αντιθέτως, προέρχονται από αδιαφορία του ανθρώπου να τα μάθει και να τα διδαχθεί (αδικία, ασέβεια…) επισύρουν την οργή, την τιμωρία, τη νουθεσία.
Συμπέρασμα: τι αποδεικνύουν αυτά τα δύο παραδείγματα.

Ποιες απόψεις για την πολιτική αρετή διατυπώνει στο κεφάλαιο αυτό ο Πρωταγόρας και πώς τις τεκμηριώνει;

Είναι φανερός στο κεφάλαιο αυτό ο φόβος του Πρωταγόρα μήπως από το μύθο βγει το συμπέρασμα ότι η πολιτική αρετή είναι απλά μια φυσική καταβολή και, επομένως, όχι κάτι που χρειάζεται διδασκαλία.

Πρέπει ασφαλώς εδώ να τονιστεί πόσο διάχυτη ήταν εκείνη την εποχή η αρχαϊκή - κλασική πεποίθηση για την αποφασιστική αξία της φυσικής ικανότητας. Αντίθετα, βέβαια, οι σοφιστές τόνιζαν πόσο απαραίτητη είναι η αγωγή για τη μόρφωση του νου και τη διάπλαση του χαρακτήρα των νέων -έτσι δικαιολογούσαν τον ισχυρισμό τους ότι μπορούν να διδάξουν την πολιτική αρετή. Επιστρατεύοντας λοιπόν την πείρα του ο σοφιστής περιορίζει το ρόλο της φύσης και τονίζει το ρόλο της παιδείας στο θέμα της πολιτικής αρετής, με το επιχείρημα: Για τις ανθρώπινες αδυναμίες που δε διορθώνονται (ασχήμια κτλ.) κανένας δε θυμώνει, δε συμβουλεύει, δε διδάσκει, δεν τιμωρεί. Αντίθετα, όταν υπάρχουν αδυναμίες που μπορούν να εξαλειφθούν με προσπάθεια και διδασκαλία, τότε έχουν τη θέση τους και οι συμβουλές και οι επιπλήξεις και οι ποινές. Αφού λοιπόν οι ποινές επιβάλλονται, κυρίως όταν διαπιστώνεται έλλειψη αρετής, βγαίνει το συμπέρασμα ότι εκείνοι που τις επιβάλλουν (άρα και οι Αθηναίοι) πιστεύουν ότι η αρετή μπορεί να διδαχθεί.

Ενότητα 6

Δομικά στοιχεία

Ένα ακόμη επιχείρημα που αποδεικνύει πως η αρετή μπορεί να αποκτηθεί με επιμέλεια και άσκηση: ο λόγος για τον οποίο τιμωρούν οι άνθρωποι.
Όλοι τιμωρούν αυτόν που διέπραξε το αδίκημα όχι για το αδίκημα που διέπραξε στο παρελθόν, αλλά για το σωφρονισμό του ίδιου και τον παραδειγματισμό των άλλων.
Η στάση των Αθηναίων στην επιβολή των ποινών αποδεικνύει ότι θεωρούν την αρετή «διδακτή».
Το γενικό συμπέρασμα του Πρωταγόρα.

«ἀποδέδεικταί σοι, ὦ Σώκρατες, ἱκανῶς, ὡς γ' ἐμοὶ φαίνεται»: Να σχολιαστεί η φράση με την οποία ο σοφιστής ολοκληρώνει την αποδεικτική του προσπάθεια.

Με ιδιαίτερη έμφαση και αυταρέσκεια ο Πρωταγόρας ολοκληρώνει το α' μέρος της αποδεικτικής του προσπάθειας δηλώνοντας πως έχει αποδείξει, και μάλιστα ικανοποιητικά, ότι η αρετή μπορεί να διδαχθεί.

Για να αποδείξει ο σοφιστής ότι η (πολιτική) αρετή μπορεί να διδαχθεί, δεν αρκείται μόνο στο μύθο. Κάνει αναφορά -όπως εξάλλου και ο Σωκράτης- στην κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα της Αθήνας, αφού προηγουμένως αναφέρθηκε στην «αιδώ» και στη «δίκη», τις οποίες θεώρησε θεμέλιο της ομαλής κοινωνικής συμβίωσης και συνδετικό δεσμό των ανθρώπων.

Πολλοί θεωρούν ότι τα επιχειρήματα του Πρωταγόρα δεν είναι πειστικά, γιατί:

Δεν ακολουθεί τη μόνη φυσική και λογική πορεία, να αναλύσει δηλαδή την ουσία της αρετής και το βάθος, να δώσει τον ορισμό της και ύστερα να καταλήξει στο συμπέρασμα αν είναι ή όχι διδακτή.
Καταφεύγει στο σόφισμα της «λήψεως του αιτουμένου» (petitio principii), χρησιμοποιεί δηλαδή ως επιχείρημα για το διδακτό της αρετής το πραγματικό κατά την άποψη του γεγονός ότι οι Αθηναίοι θεωρούν αυτή διδακτή, ενώ αυτό είναι που χρειάζεται απόδειξη.
Θεωρεί ως αποδεδειγμένο και ομολογημένο ότι όποιος τιμωρεί με βάση τη λογική δεν αποβλέπει στην εκδίκηση αλλά στο σωφρονισμό. Αυτό όμως δεν μπορεί να θεωρηθεί ως δεδομένο σε μια εποχή όπου η ποινή ήταν μέσο καταστολής και εκδίκησης. Επομένως αποτελεί και αυτό σόφισμα «λήψης του αιτουμένου».

Αν αποδεχθούμε αυτές τις απόψεις, είναι φανερό πως η τελευταία του φράση «ἀποδέδεικταί σοι… ἱκανῶς» έχει κάποια δόση αυθαιρεσίας, καθώς στηρίζεται σε θέσεις που δεν έχουν επαρκώς αναπτυχθεί.

Ενότητα 7

Δομικά στοιχεία

Απάντηση με «λόγο» στο επιχείρημα (απορία) του Σωκράτη για την αδυναμία των σοφών ανδρών να βελτιώσουν τα παιδιά τους στην αρετή.
Επιχείρημα για την ανάγκη να συμμετέχουν όλοι στη δικαιοσύνη, στη σωφροσύνη και στο όσιον (δηλ. στην ἀνδρὸς ἀρετήν).
Επιχείρημα για την ανάγκη να χρησιμοποιείται η διδασκαλία και η τιμωρία, ωσότου βελτιωθεί αυτός που δε συμμετέχει στην αρετή.
Επιχείρημα για την ανάγκη να εξορίζεται από την πόλη ή να θανατώνεται ως ανίατος όποιος δε συμμετέχει στην αρετή παρά τη διδασκαλία που του έγινε.
Συμπέρασμα: Θα ήταν αδύνατο να πιστέψει κανείς ότι οι σοφοί άνδρες διδάσκουν στα παιδιά τους όλα τα άλλα και όχι την αρετή, που η μη απόκτηση της επιφέρει συνολική καταστροφή (συλλογισμός «ἐκ τοῦ ἐλάσσονος πρὸς τὸ μεῖζον»).
Συνοπτική παρουσίαση του εκπαιδευτικού συστήματος της Αθήνας κατά τον 5ο αι. π.Χ.
Οι βαθμίδες, οι βασικοί φορείς της αγωγής, η φιλοσοφία του συστήματος, οι επιμέρους στόχοι και τα παιδευτικά μέσα.
Η παρέμβαση της πολιτείας για την εκμάθηση και τήρηση των νόμων από τους νέους και για τη συμμόρφωση των αρχόντων προς αυτούς.
Συμπέρασμα: Αφού καταβάλλεται τόσο μεγάλη προσπάθεια για την αρετή στο ιδιωτικό και στο δημόσιο επίπεδο, θα ήταν παράδοξο να μη θεωρούμε διδακτή την αρετή.

Στο απόσπασμα αυτό ο Πρωταγόρας μιμείται τον προφορικό λόγο. Θέλοντας να διατυπώσει με μεγαλύτερη σαφήνεια την άποψη του οδηγείται σε πολλαπλές επαναλήψεις και ανακολουθίες. Λείπει ο συμπυκνωμένος λόγος, το αβίαστο συμπέρασμα στο συλλογισμό του. Είναι σαφές ότι ο Πλάτων θέλει να δείξει πως ο σοφιστής βρίσκεται σε αμηχανία.

«κι ύστερα από αυτά, όταν το στέλνουν στους δασκάλους»:

Αυτό γινόταν από τον 6ο ή 7ο χρόνο της ηλικίας. Οι δάσκαλοι και τα σχολεία αυτής της βαθμίδας (από 6 ή 7 ετών έως 18 ή 20) ήταν:

Ο γραμματιστής, που δίδασκε τα γράμματα, δηλαδή ανάγνωση, γραφή και αριθμητική, κυρίως, αλλά μεριμνούσε και για την ηθική διάπλαση των παιδιών.
Ο κιθαριστής, που δίδασκε μουσική, δηλαδή την τέχνη του αυλού και της λύρας, τραγούδι κ.ά. Τα σχολεία όπου δίδασκαν οι «γραμματισταί» και οι «κιθαρισταί» λέγονταν διδασκαλεία. Για τα γράμματα και τη μουσική χρησιμοποιούσαν συνήθως τον όρο «μουσική».
Ο παιδοτρίβης, που δίδασκε τη γυμναστική στο αντίστοιχο σχολείο, το οποίο ονομαζόταν παλαίστρα. Αυτή ήταν ένα τετράγωνο ξεσκέπαστο γήπεδο, που το περιέβαλαν τοίχοι.
Την ανώτερη βαθμίδα της εκπαίδευσης την είχαν αναλάβει οι σοφιστές, οι φιλόσοφοι και οι ρητοροδιδάσκαλοι. Για τη σωματική άσκηση των εφήβων υπήρχαν δημόσια γυμναστήρια, τα γυμνάσια.

Στην Αθήνα η εκπαίδευση, από την εποχή του Σόλωνα, είχε γίνει υποχρεωτική αλλά με τη φροντίδα της οικογένειας. Στη Σπάρτη η εκπαίδευση ήταν υποχρεωτική με τη φροντίδα του κράτους.

Να κρίνετε κατά πόσο είναι λογικά ορθή η επιχειρηματολογία του Πρωταγόρα στην 7η ενότητα:

Στην 7η ενότητα επιχειρεί να απαντήσει στο δεύτερο επιχείρημα του Σωκράτη, ότι δηλαδή οι μεγάλοι πολιτικοί άνδρες δεν μπορούν να διδάξουν την πολιτική αρετή ούτε στα παιδιά τους.

Στο συλλογισμό του χρησιμοποιεί πολλές υποθετικές προτάσεις, που έχουν περισσότερο ρητορικό χαρακτήρα, για να καταλήξει στο συμπέρασμα που αυτός θέλει:

αν υπάρχει η (πολιτική αρετή), / αν πρέπει να μετέχουν σ' αυτήν οι πολίτες, / αν αυτός που δε συμμετέχει σ' αυτήν πρέπει να τιμωρείται, / αν αυτόν που δε συμμορφώνεται πρέπει να τον εξορίζουν ή να τον θανατώνουν, / αν οι πολιτικοί διδάσκουν στα παιδιά τους τα λιγότερο σημαντικά μαθήματα,

τότε θα διδάσκουν στα παιδιά τους και τα περισσότερο σπουδαία, δηλαδή την πολιτική αρετή (συλλογισμός a minore ad maius, από το λιγότερο σημαντικό στο σημαντικότερο).

Είναι φανερό πως ό,τι παρουσιάζει σαν υπόθεση ο Πρωταγόρας, το θεωρεί δεδομένο. Έτσι όμως λέει περισσότερο όχι τι πραγματικά συμβαίνει, αλλά τι πρέπει να συμβεί.

Τη διδασκαλία της πολιτικής αρετής από τους πολιτικούς στους γιους «ο Πρωταγόρας τη θεωρεί ως αναγκαιότητα που ξεπηδά από την αυστηρή τιμωρία που επιβάλλει η πολιτεία σε όσους παραμελούν την πολιτική αρετή, που είναι η πιο βασική προϋπόθεση για να υπάρχει μία πολιτεία».

Η επιχειρηματολογία αυτή δεν είναι, βέβαια, πειστική, αφού συγχέει το είναι με το πρέπει, όπως γίνεται φανερό κι από την ειρωνική έκπληξη («αναλογίσου πόσο περίεργα συμπεριφέρονται οι ικανοί στην πολιτική»), με την οποία κλείνει το συλλογισμό του.