Ενότητα 3η (321 b 6 – 322 a)

Μετάφραση

     Επειδή λοιπόν ο Επιμηθέας δεν ήταν και ξεχωριστό μυαλό, χωρίς να το καταλάβει εξάντλησε τις ικανότητες στα άλογα ζώα του έμενε λοιπόν ακόμη χωρίς χαρίσματα το γένος των ανθρώπων και δε γνώριζε τι να κάνει. Έρχεται όμως σ’ αυτόν, τη στιγμή που τον βασάνιζαν τα ερωτηματικά, ο Προμηθέας, για να ελέγξει τη μοιρασιά, και παρατηρεί ότι τα άλλα ζώα ήταν κατάλληλα εφοδιασμένα με όλα, ενώ ο άνθρωπος έμενε γυμνός, χωρίς υπόδεση, χωρίς στρώμα και σκέπασμα και χωρίς φυσικό εξοπλισμό· και ήδη πλησίαζε η μέρα η καθορισμένη από τη μοίρα, κατά την οποία έπρεπε και ο άνθρωπος να βγει από τη γη στο φως του ήλιου.

Επειδή λοιπόν ο Προμηθέας βρισκόταν σε απορία ποιον τρόπο σωτηρίας να βρει για τον άνθρωπο, κλέβει από τον Ήφαιστο και την Αθηνά τη γνώση τη σχετική με τις τέχνες μαζί με τη φωτιά —γιατί ήταν αδύνατο αυτή (η γνώση των τεχνών) χωρίς τη φωτιά να αποκτηθεί από κάποιον ή να αποβεί χρήσιμη— και έτσι τη δωρίζει στον άνθρωπο. Ο άνθρωπος λοιπόν τη γνώση που εξασφάλιζε τις υλικές του ανάγκες έτσι την απόκτησε, δεν κατείχε όμως τη γνώση γύρω από την πολιτική· γιατί αυτή υπήρχε κοντά στο Δία. Στον Προμηθέα όμως δεν υπήρχε καιρός πια να μπει στην ακρόπολη, την κατοικία του Δία —άλλωστε και οι φρουρές του Δία προκαλούσαν τρόμο—, μπαίνει όμως κρυφά στο κοινό εργαστήρι της Αθηνάς και του Ηφαίστου, μέσα στο οποίο και οι δύο επιδίδονταν με ζήλο στην προσφιλή τους ενασχόληση, και, αφού έκλεψε και την τέχνη του Ηφαίστου που στηρίζεται στη φωτιά και την άλλη τέχνη, αυτήν της Αθηνάς, τις δωρίζει στον άνθρωπο, και έτσι απόκτησε ο άνθρωπος μέσα για να ζει άνετα. Αργότερα όμως, όπως λένε, στον Προμηθέα επιβλήθηκε, εξαιτίας του Επιμηθέα, τιμωρία για κλοπή.

Η κλοπή της φωτιάς

     Προτεινόμενοι στόχοι: Να κατανοήσουν οι μαθητές: τη θέση του ανθρώπου στη φύση, την αδυναμία του πρωτόγονου μπροστά στη φύση και τη σημασία της τεχνολογίας για την εξέλιξη του ανθρώπου.

Ερμηνευτικές ερωτήσεις ανοικτού τύπου (ανάπτυξης και σύντομης απάντησης)

1. Σε ποια κατάσταση βρέθηκε ο άνθρωπος στην «επιθεώρηση» του Προμηθέα; [Ο άνθρωπος γυμνός, ανυπόδητος, άστρωτος και άοπλος, το πιο απροστάτευτο από τα ζώα. Την άποψη αυτή επικρίνει ο Αριστοτέλης, που υποστηρίζει (Περὶ ζῴων μορίων, Δ 10) ότι η δημιουργία του ανθρώπου ήταν τέλεια και «όσοι λένε ότι είναι ανυπόδητος, γυμνός, χωρίς οπλισμό για να αμυνθεί, λαθεύουν». (Ἀλλ' οἱ λέγοντες ὡς συνέστηκεν οὐ καλῶς ὁ ἄνθρωπος ἀλλὰ χείριστα τῶν ζῴων (ἀνυπόδητόν τε γὰρ αὐτὸν εἶναί φασι καὶ γυμνὸν καὶ οὐκ ἔχοντα ὅπλον πρὸς τὴν ἀλκήν) οὐκ ὀρθῶς λέγουσιν)] [Ο Προμηθέας κατά την επιθεώρηση της διανομής του Επιμηθέα, διαπίστωσε ότι ο άνθρωπος είχε μείνει πλήρως απροστάτευτος σε ό,τι αφορούσε τον φυσικό του εξοπλισμό. Το σώμα του ήταν γυμνό, χωρίς την προστασία πυκνού τριχώματος και σκληρού δέρματος, τα πέλματά του δεν είχαν τις οπλές ή το σκληρό δέρμα που είχαν άλλα ζώα και συνάμα δεν είχε κάποιου είδους φυσικό οπλισμό, γεγονός που τον καθιστούσε ευάλωτο απέναντι στα άλλα ζώα. Ο Πρωταγόρας επιλέγει εδώ να αντικρίσει τον άνθρωπο ως ένα απροστάτευτο ον, χωρίς να αναφερθεί στη βασική του υπεροχή σε ό,τι αφορούσε τις νοητικές του ικανότητες, θέλοντας να δώσει έμφαση στις ελλείψεις εκείνες που ώθησαν τον άνθρωπο να καταφύγει στη δημιουργία τεχνικού πολιτισμού. Το γεγονός, δηλαδή, ότι ο άνθρωπος δεν είχε ούτε φυσική προστασία από το κρύο, ούτε ένα φυσικό στρώμα, όπως τα άλλα ζώα, θα τον αναγκάσει από νωρίς να αναζητήσει τρόπους για να προστατέψει τον εαυτό του, καθώς και να διαμορφώσει το κατάλληλο περιβάλλον, ώστε να είναι σε θέση να επιβιώσει. Τις προσπάθειες αυτές που θα αποτελέσουν τα πρώτα βήματα του τεχνικού πολιτισμού, θα τις δώσει συνοπτικά ο Πρωταγόρας, μέσα από τη σωτήρια προσφορά του Προμηθέα. Οι τεχνικές γνώσεις του Ηφαίστου και της Αθηνάς όπως και η φωτιά, που θα δοθούν στους ανθρώπους από τον Προμηθέα, θα αποτελέσουν τις βάσεις για να ξεκινήσει μια γόνιμη διαδρομή δημιουργίας για τους ανθρώπους.]

2. Πώς έλυσε ο Προμηθέας το πρόβλημα που είχε δημιουργήσει η κατανομή του Επιμηθέα; [Ο Προμηθέας βλέποντας τον άνθρωπο να είναι τελείως απροστάτευτος απέναντι στα άλλα ζώα και στις καιρικές συνθήκες, μπήκε κρυφά στο κοινό εργαστήρι του Ηφαίστου και της Αθηνάς και έκλεψε τη φωτιά, αλλά και τις τεχνικές γνώσεις των δύο θεών. [Η θεά Αθηνά αντιπροσωπεύει τη θεωρητική γνώση και συγκεκριμένα τις τεχνικές γνώσεις ενώ ο Ήφαιστος αντιπροσωπεύει την πρακτική γνώση και συγκεκριμένα την εφαρμογή των τεχνικών γνώσεων της Αθηνάς με τη βοήθεια της φωτιάς (σὺν πυρί).] Ο Προμηθέας δωρίζει στους ανθρώπους τις τεχνικές γνώσεις, αλλά και τη φωτιά, την πολύτιμη αυτή μορφή ενέργειας, ώστε να μπορούν οι άνθρωποι να αξιοποιήσουν αποτελεσματικά τις τεχνικές τους γνώσεις. Άλλωστε, χωρίς τη φωτιά ήταν πρακτικά αδύνατο να αποκτήσει κάποιος τις γνώσεις αυτές και το κυριότερο να τις χρησιμοποιήσει προς όφελός του. Ο συνδυασμός των δύο αυτών προσφορών του Προμηθέα, θέτει ουσιαστικά τις βάσεις για τη δημιουργία από τους ανθρώπους του τεχνικού εκείνου πολιτισμού, που θα τους βοηθήσει να αντιμετωπίσουν τις εγγενείς ελλείψεις του σε ό,τι αφορά τον σωματικό τους εξοπλισμό. Χάρη, δηλαδή, στα δώρα του Προμηθέα, οι άνθρωποι θα ήταν πλέον σε θέση να κατασκευάσουν κατοικίες και όπλα, ώστε να μπορούν να προστατευθούν τόσο από τις εναλλαγές του καιρού, όσο και από τα υπόλοιπα ζώα. Η προσφορά, βέβαια, του Προμηθέα δεν ήταν πλήρης, υπό την έννοια ότι δεν κατόρθωσε να διασφαλίσει για τους ανθρώπους και την πολιτική ικανότητα, που θα τους έδινε την ευκαιρία να συγκροτήσουν αρμονικά οργανωμένες κοινωνίες, καθώς αυτή βρισκόταν στην κατοικία του Δία και φυλασσόταν από φοβερούς φρουρούς. Εντούτοις, τα δώρα του Προμηθέα επαρκούσαν για τη θεμελίωση του τεχνικού πολιτισμού και εξασφάλιζαν έτσι στους ανθρώπους, όχι μόνο την προστασία τους, αλλά και τις απαραίτητες συνθήκες για τη βελτίωση της ζωής τους μέσα από την αξιοποίηση των νοητικών τους ικανοτήτων.]

3. τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί: «Οι τεχνικές γνώσεις εννοούνται εδώ χορηγημένες στον άνθρωπο ως ολοκληρωμένο σύνολο a priori και όχι ως θησαύρισμα σταδιακής πείρας μέσα στους αιώνες». Συμφωνείτε με την «ανάγνωση» αυτή του μύθου ή όχι και γιατί; ["Η μυθική μορφή με την οποία ο Πρωταγόρας ντύνει την άποψή του για τη γένεση του πολιτισμού δεν μας επιτρέπει να πάρουμε κάθε λέξη του τοῖς μετρητοῖς", W. Jaeger (βλ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, σσ. 122-123). Πρόκειται βέβαια για συμβολισμούς και θα πρέπει να δούμε την παρέμβαση του Προμηθέα ως φάση της εξέλιξης, στην οποία δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την επιβίωση του ανθρώπου και την προσαρμογή του στο φυσικό περιβάλλον, πραγματοποιείται η γένεση των τεχνών και σχηματίζονται οι πρώτες κοινωνίες. Στην προηγούμενη φάση (του Επιμηθέα) συντελείται ο βιολογικός σχηματισμός του ανθρώπου.] [Ο Πρωταγόρας έχει ήδη καταστήσει σαφές πως πρόκειται να εξηγήσει γιατί θεωρεί την αρετή διδακτή, με έναν μύθο, που είναι πιο χαριτωμένο από το να αναπτύξει το ζήτημα με μια διάλεξη. Αυτό σημαίνει ότι στα πλαίσια του μύθου δεν απαιτούνται εκτενείς αναλύσεις και τεκμηριώσεις, καθώς τα διάφορα στοιχεία μπορούν να δοθούν συνοπτικά και να αποδοθούν σε θεϊκές παρεμβάσεις. Υπ’ αυτή την έννοια οι τεχνικές γνώσεις, τις οποίες οι άνθρωποι κατέκτησαν σταδιακά και προφανώς χρειάστηκε η πάροδος πολλών χρόνων μέχρι να εμπεδωθούν και να βελτιωθούν, αποδίδονται στη μυθική διήγηση στην παρέμβαση του τιτάνα, που τις προσφέρει συνολικά στον άνθρωπο ως δώρο για να αντισταθμίσει τις εγγενείς του ελλείψεις. Η παρουσίαση των τεχνικών γνώσεων ως a priori (εκ των προτέρων, γνώση που προηγείται της εμπειρίας, εκ γενετής) κτήμα των ανθρώπων, λειτουργεί απλουστευτικά και επιτρέπει στον σοφιστή να αποφύγει μια εκτεταμένη αναφορά στην μακροχρόνια πορεία που απαιτήθηκε για την απόκτηση των βασικών αυτών γνώσεων. Άλλωστε, όπως και με το ζήτημα της δημιουργίας των ανθρώπων, ο Πρωταγόρας δεν μπορεί να έχει μια σαφή εικόνα για το πώς ακριβώς εξελίχθηκε η κατάκτηση των τεχνικών γνώσεων. Μπορούμε, επομένως, να θεωρήσουμε πως η a priori απόκτηση των τεχνικών γνώσεων, δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, αποτελεί απλώς έναν συμβολισμό, που διευκολύνει τον σοφιστή να προσπεράσει σημεία της εξέλιξης των ανθρώπων που δεν τα γνωρίζει απόλυτα. Είναι, δηλαδή, σαφές πως η απόκτηση των τεχνικών γνώσεων αποτέλεσε μια μακραίωνη προσπάθεια των ανθρώπων, η οποία όμως στα πλαίσια του μύθου μπορεί εύκολα να αποδοθεί ως συνολική δωρεά του Προμηθέα.]

4. Πώς υποκαθιστά ο άνθρωπος την έλλειψη οργάνων προσαρμογής; [Με την πρακτική σοφία και την ανάπτυξη πολιτισμού.] [Ο άνθρωπος έχοντας βρεθεί ουσιαστικά άοπλος απέναντι στα άλλα ζώα, αλλά και στις αντίξοες καιρικές συνθήκες, βασίζει τη σωτηρία του στα δώρα του Προμηθέα, στη φωτιά και στις τεχνικές γνώσεις. Με τη βοήθεια της φωτιάς, της πρώτης πηγής ενέργειας που αξιοποιήθηκε πλήρως από τον άνθρωπο, και με τις τεχνικές γνώσεις, οι άνθρωποι θέτουν τα θεμέλια του πολιτισμού τους. Η κατασκευή όπλων τόσο για την προστασία του όσο και για τη θήρευση τροφής και η κατασκευή κατάλληλά διαμορφωμένων χώρων διαμονής, αποτελούν τις αρχικές επιτεύξεις του ανθρώπινου γένους, που εξισορροπούν τις ελλείψεις του απέναντι στα υπόλοιπα ζώα, που ήταν από τη φύση τους εξοπλισμένα με σειρά ικανοτήτων και μηχανισμών προστασίας. Η μυθική, βέβαια, εξιστόρηση των γεγονότων παρουσιάζει την εύρεση της φωτιάς και την εξέλιξη των πρακτικών γνώσεων του ανθρώπου, ως μια προσφορά του Προμηθέα, αποκρύπτοντας την πραγματικότητα της προσωπικής μακροχρόνιας προσπάθειας και τελικής επιτυχίας των ανθρώπων. Έτσι, η παρουσίαση του Πρωταγόρα, προκαλεί την αντίρρηση του Αριστοτέλη, ο οποίος διατυπώνει τη σκέψη ότι η δημιουργία του ανθρώπου ήταν τέλεια και «όσοι λένε ότι είναι ανυπόδητος, γυμνός, χωρίς οπλισμό για να αμυνθεί, λαθεύουν». Η προσπάθεια, επομένως, του Πρωταγόρα να προσπεράσει κάποια στάδια της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους, παρουσιάζοντάς τα συνοπτικά και με συμβολικό τρόπο, τον οδηγεί εδώ να υπονομεύσει το σημαντικότερο προσόν των ανθρώπων, τη νοητική του υπεροχή απέναντι σε όλα τα υπόλοιπα ζώα. Η αξιοποίηση της φωτιάς, αλλά και η εξέλιξη των τεχνικών γνώσεων, απ’ όπου προέκυψε ο πολιτισμός, αποτέλεσε προϊόν αποκλειστικά της ανθρώπινης σκέψης και ευρηματικότητας και όχι ανέλπιστη προσφορά του Προμηθέα.]

5. Γιατί ο Ήφαιστος και η Αθηνά αναφέρονται μαζί; Τι αντιπροσώπευαν και ποια σχέση είχαν με την Αθήνα; [Η Αθηνά ήταν παιδαγωγός του Εριχθονίου, γιου του Ηφαίστου. Αθηνά και Ήφαιστος γιορτάζονταν μαζί στις γιορτές των Απατουρίων και Χαλκείων, είχαν κοινό ναό στην Αγορά της αρχαίας Αθήνας. Ο Ήφαιστος αντιπροσωπεύει την πρακτική και η Αθηνά τη θεωρητική γνώση.] [Η Αθηνά, η θεά της σοφίας, θεωρούνταν από τους αρχαίους Έλληνες ως η προστάτιδα των τεχνιτών και χειροτεχνών (ξυλουργών, κεραμοποιών και των μεταλλουργών –μαζί με τον Ήφαιστο), γι’ αυτό και την αποκαλούσαν Εργάνη (η εργατική). Ειδικότερα για τη μεταλλουργία, μοιραζόταν τα καθήκοντά της με τον Ήφαιστο, ο οποίος ήταν αριστοτέχνης στις κατασκευές αντικειμένων, όπλων, αλλά και κοσμημάτων. Η Αθηνά κατείχε τη θεωρητική γνώση, τις τεχνικές γνώσεις, ενώ ο Ήφαιστος τις πρακτικές γνώσεις, την εφαρμογή δηλαδή των τεχνικών γνώσεων, αξιοποιώντας τη φωτιά. Οι δύο θεοί βρίσκονται σε στενή σχέση μεταξύ τους λόγω της κοινής τους ενασχόλησης με τις πρακτικές τέχνες, αλλά και λόγω της ειδικότερης σχέσης τους με την πόλη των Αθηνών. Η θεά Αθηνά ήταν η προστάτιδα της Αθήνας, έχοντας συναγωνιστεί με τον Ποσειδώνα για να κερδίσει αυτόν τον τίτλο (χάρισε στους Αθηναίους το δέντρο της ελιάς). Ενώ, για τον Ήφαιστο η ίδια πόλη αποτελούσε τον κυριότερο τόπο λατρείας του, μαζί με τη Λήμνο. Ενδεικτικός ως προς τη λατρεία των δύο θεών είναι ο πολύ σημαντικός ναός του Ηφαίστου στην Αθήνα, γνωστός και ως Θησείο, που ήταν αφιερωμένος στον Ήφαιστο και στην Εργάνη Αθηνά. Παράλληλα, η μυθολογία συνδέει τους δύο θεούς και ως προς τη συμμετοχή του Ηφαίστου στη γέννηση της Αθηνάς. Ο Δίας, ο πατέρας της Αθηνάς, όταν η μητέρα της, η Μήτις, ήταν έγκυος, την κατάπιε από φόβο μήπως γεννήσει γιο ισχυρότερο από τον ίδιο. Στη συνέχεια, όμως, ο Δίας άρχισε να έχει τρομερό πονοκέφαλο και ζήτησε από τον Ήφαιστο να τον βοηθήσει. Τότε ο Ήφαιστος άνοιξε το κρανίο του Δία και πετάχτηκε έξω ενήλικη και πάνοπλη η θεά Αθηνά. Η γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία, έρχεται να εξηγήσει την ξεχωριστή σοφία της θεάς, που ήταν αντίστοιχη με τη σοφία του πατέρα της. Επίσης, οι δύο θεοί συμμετείχαν στη δημιουργία της Πανδώρας, της γυναίκας που πλάστηκε κατ’ απαίτηση του Δία για να εκδικηθεί τον Προμηθέα που έδωσε στους ανθρώπους τη φωτιά. Ο Ήφαιστος έπλασε την Πανδώρα από χώμα και η Αθηνά της έδωσε ζωή και την προίκισε με όλες τις γνώσεις κατασκευής χειροτεχνημάτων που θα την καθιστούσαν ιδανική σύζυγο. Ύστερα η Πανδώρα δόθηκε στον Επιμηθέα, ο οποίος χωρίς να σκεφτεί τους κινδύνους και αγνοώντας τη συμβουλή του Προμηθέα να μη δεχτεί κανένα δώρο από τους θεούς, την πήρε για γυναίκα του.]

6. Ο Πρωταγόρας στο μύθο αναφέρεται στον άνθρωπο γενικά, χωρίς καμία διάκριση καταγωγής, κοινωνικής τάξης κτλ. Η έννοια ἄνθρωπος είναι δηλαδή γενική και δηλώνει το ανθρώπινο γένος. Ποια σημασία νομίζετε ότι έχει η αντίληψη αυτή; Πώς θα κρίναμε σήμερα τη σπουδαιότητά της; (Να διαβάσετε από την εισαγωγή του βιβλίου σας τα σχετικά με τον Ιππία και τον Αντιφώντα, σσ. 26 και 28). [Στο μύθο χρησιμοποιείται και ο όρος ἀνθρώπων γένος. Γίνεται λόγος για ανθρώπους γενικά, όχι για ελεύθερους και δούλους, για ευγενείς, για Έλληνες και βαρβάρους κτλ. Άλλοι σοφιστές προχώρησαν περισσότερο στην ενότητα του ανθρώπινου γένους με τις διακηρύξεις τους κατά των κοινωνικών και φυλετικών διακρίσεων (᾿Αντιφῶν, Ἀλκιδάμας). Στον Πρωταγόρα (337c) βρίσκουμε την άποψη του Ιππία για την ενότητα των ανθρώπων (βλ. Παράλληλα κείμενα, αρ. 5). Πρόκειται για πρωτοποριακές για την εποχή τους αντιλήψεις. Η σημασία τους σε σχέση με τις αριστοκρατικές αντιλήψεις της εποχής τους, ακόμα και σε σχέση με σύγχρονες θεωρίες π.χ. για Αρίους είναι προφανής.] [(Ιππίας: Είναι πολύ πιθανόν πως ο Ιππίας ήταν ο πρώτος σοφιστής που κατηγορηματικά κατήγγειλε τις κοινωνικές διακρίσεις μεταξύ των ανθρώπων ως συνέπεια των νόμων και όχι της φύσης, για την οποία όλοι οι άνθρωποι είναι όμοιοι, συγγενείς και συμπολίτες. Αντιφώντας: Ο Αντιφώντας ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για ζητήματα κοινωνιολογικά, ιστορίας του δικαίου και ιστορίας των πολιτισμών. Η αντίθεση φύσης – νόμου βρισκόταν στο επίκεντρο των φιλοσοφικών προβληματισμών του. Δεν γνωρίζουμε εάν ο Ιππίας ήταν ο πρώτος που ανέδειξε αυτήν την αντίθεση, ο Αντιφώντας πάντως ήταν αυτός που την κατήγγειλε, παίρνοντας θέση κατά του νόμου και των ανθρώπινων συμβάσεων, στις οποίες οφείλονται όλες οι διακρίσεις μεταξύ των ανθρώπων. Οπαδός του φυσικού δικαίου, ο Αντιφώντας δεν δίστασε να διακηρύξει πως όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι: καταρχήν, μέσα στα πλαίσια της πόλεως, αριστοκράτες ή μη, πολίτες ή ξένοι, ελεύθεροι ή δούλοι∙ αλλά και μέσα στα ευρύτερα πλαίσια της ανθρωπότητας, Έλληνες και βάρβαροι δεν διαφέρουν παρά μόνον στον βαθμό που ο νόμος, οι κοινωνικές διακρίσεις και οι πολιτιστικές προκαταλήψεις επιβάλλον τις ανισότητες.) Ο τρόπος με τον οποίο ο Πρωταγόρας παρουσιάζει τη δημιουργία των ανθρώπων, χωρίς να κάνει καμία αναφορά σε οποιαδήποτε μορφή διάκρισης μεταξύ τους, καθιστά τη διήγησή του εξαιρετικά πρωτοποριακή. Σε μια εποχή όπου η δουλεία θεωρούνταν δεδομένη, οι γυναίκες αντιμετωπίζονταν ως κατώτερες από τους άντρες και οι πλούσιοι απολάμβαναν πλείστα προνόμια, ο Πρωταγόρας δίνει σε όλους τους ανθρώπους κοινή αρχή, κοινή καταγωγή, χωρίς καμία απολύτως διάκριση. Αυτό σημαίνει ότι για τον σοφιστή η κατοπινή εξέλιξη των ανθρώπων και οι πολλαπλές ανισότητες στις μεταξύ τους σχέσεις, προέκυψαν ως αποτέλεσμα κοινωνικών συμβάσεων και επιβολής ουσιαστικά των ισχυρότερων ομάδων. Ενώ, δηλαδή, οι άνθρωποι ξεκίνησαν από κοινή βάση, ίσοι μεταξύ τους, στην πορεία κάθε ομάδα που ένιωθε τον εαυτό της ισχυρότερο από τους άλλους ανθρώπους, επέβαλε και κάποια μορφή διάκρισης. Η σκέψη του σοφιστή είναι πολύ σημαντική, καθώς κατορθώνει να αντικρίσει την αλήθεια για τη φύση των ανθρώπων, κατορθώνει να αντιληφθεί την πλήρη ισότητα μεταξύ τους και δε διστάζει να τους εξομοιώσει απόλυτα στη διήγησή του. Η αξία της σκέψης του, μάλιστα, καθίσταται ακόμη σημαντικότερη αν αναλογιστούμε ότι ο σοφιστής γεννήθηκε και μεγάλωσε σε μια εποχή, όπου η δουλεία θεωρούνταν πλήρως αποδεκτή και οι γυναίκες επί της ουσίας δεν είχαν δικαιώματα. Ο Πρωταγόρας, επομένως, παρουσιάζει την ισότητα των ανθρώπων και αναδεικνύει την καθαρότητα με την οποία αντίκριζε τον κόσμο, κατορθώνοντας να αποδεσμευτεί από προκαταλήψεις και στρεβλές θεάσεις της πραγματικότητας. Έτσι, ο σοφιστής εμφανίζεται να έχει επιτύχει κάτι που ακόμη και σήμερα μοιάζει ανέφικτο, κατάφερε δηλαδή να αποδεχτεί και να διακηρύξει την πλήρη ισότητα ανάμεσα στους ανθρώπους, αδιαφορώντας για τις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής του, για τις διακρίσεις ανάμεσα σε γυναίκες και άντρες, και για την ανισότητα ανάμεσα στους εύπορους πολίτες και τους φτωχούς.]

7. Διὸς φυλακαί: Τις φρουρές αποτελούσαν η Βία και το Κράτος, όργανα της εξουσίας του Δία, που συναντάμε στη Θεογονία του Ησιόδου (385) και τον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου (στ. 12-87). Τι συμβολίζουν, κατά τη γνώμη σας, σε συνδυασμό με την όλη παρουσία των θεών στο μύθο του Πρωταγόρα; [Είναι τα όργανα της εξουσίας του Δία. Στο μύθο του Πρωταγόρα συμβολίζουν τη δυσκολία της απόκτησης της πολιτικής τέχνης, τις επίπονες προσπάθειες του ανθρώπινου γένους για πολιτική οργάνωση. Η παρουσία των θεών στο μύθο φανερώνει την παρουσία της φύσης μέσα στην κοινωνία (η οποία δηλώνεται καλύτερα και στην 4η ενότητα).] (Ησιόδου «Θεογονία»: Στὺξ δ᾽ ἔτεκ᾽ Ὠκεανοῦ θυγάτηρ Πάλλαντι μιγεῖσα Ζῆλον καὶ Νίκην καλλίσφυρον ἐν μεγάροισιν· καὶ Κράτος ἠδὲ Βίην ἀριδείκετα γείνατο τέκνα, τῶν οὐκ ἔστ᾽ ἀπάνευθε Διὸς δόμος, οὐδέ τις ἕδρη, οὐδ᾽ ὁδός, ὅππη μὴ κείνοις θεὸς ἡγεμονεύῃ, ἀλλ᾽ αἰεὶ πὰρ Ζηνὶ βαρυκτύπῳ ἑδριόωνται. (=Η Στυξ, η κόρη του Ωκεανού, αφού ήρθε σ’ επαφή με τον Πάλλαντα γέννησε τον Ζήλο και τη Νίκη με τους όμορφους αστραγάλους, στον κοιτώνα∙ γέννησε και το Κράτος και τη Βία, περίφημα παιδιά, για τα οποία δεν υπάρχει κατοικία μακριά από τον Δία, ούτε θέση, ούτε δρόμος, παρά αυτός που οι θεοί τα οδηγούν, αλλά πάντοτε κοντά στον Δία, που βροντάει φοβερά, μένουν.) Αισχύλου «Προμηθέας Δεσμώτης»: Ήφαιστος: Κράτος και Βία, για σας του Διός φθάνει η προσταγή και τίποτα δεν σας εμποδίζει. Όμως εμένα δεν μου βαστά η καρδιά μου με το ζόρι θεό συγγενικό μας να τον δέσω σε βράχο κακοφούρτουνο. Αλλ’ ανάγκη είτ’ έτσι είτ’ αλλιώς εγώ παίρνοντας θάρρος σε τούτα να καταπιαστώ. Γιατ’ είναι βαρύ τον λόγο ν’ αψηφάμε του πατέρα. Της ορθόγνωμης Θέτιδος γιέ υψηλογνώστη, άθελά μου άθελον εσέ πρέπει να καρφώσω με αλυσίδες ασύντριφτες πάνω σε τούτο το έρημο απ’ ανθρώπους πετροβούνι, όπου ποτέ σου ουδέ φωνή ουδ’ όψι ανθρώπου θα δεις και τ’ άνθος της μορφής θ’ αλλάξεις απ’ του ήλιου τη λαμπρή φλόγα κτυπημένος, έτσι που ευχάριστη θα σου είναι η νύχτα, η πλουμιδόστολη, το φως να σου αποκρύβει. Κι ο ήλιος το δροσόπαγο θα σκορπάει πάλι. Κι έτσι πάντα θα γίνεται. Κι εσένα ο πόνος του κακού ολοένα θα σε τρώει, γιατί ακόμη δεν έχει γεννηθεί ο άξιος να στο ελαφρώσει. Τέτοια σ’ ευρήκαν για την αγάπη των ανθρώπων. Γιατί θεός εσύ, για των θεών μη έχοντας φόβο την όργιτα, παράδωκες εις τους ανθρώπους περισσότερες τιμές απ’ ό,τι ωρίσθη. Γι’ αυτό και τον άχαρο θα φυλάς βράχο τούτο ορθόστητος και αγονάτιστος και δίχως ύπνο∙ κι ανώφελα πολλούς θρήνους και γόους θα φωνάζεις. Γιατί του Δία ο νους δύσκολα αλλάζει γνώμη, κι ο νειόφερτος στην εξουσία πάντα σκληρός είναι. [Μετάφραση: Ιωάννης Ζερβός]). Η Βία και το Κράτος (η δύναμη), οι φύλακες της κατοικίας του Δία, λειτουργούν στα πλαίσια του μύθους ως σύμβολα για τις πολλαπλές δυσκολίες που θα πρέπει οι άνθρωποι να ξεπεράσουν προκειμένου να αποκτήσουν την πολιτική αρετή, την ικανότητα, δηλαδή, να συγκροτούν εύρυθμα συγκροτημένες κοινωνίες. Η ομαλή κοινωνική συνύπαρξη δεν μπορεί να προκύψει άκοπα και χωρίς προβλήματα, καθώς οι άνθρωποι θα πρέπει να κατανοήσουν πως όλοι οφείλουν να προβούν σε υποχωρήσεις, για να κατορθώσουν να δημιουργήσουν μια κατάλληλα οργανωμένη κοινωνία. Οι υποχωρήσει αυτές, βέβαια, και ο απαιτούμενος σεβασμός για τις ανάγκες και τις επιθυμίες του άλλου, δεν προκύπτουν εύκολα, γι’ αυτό και οι άνθρωποι θα χρειαστούν πάρα πολλά χρόνια μέχρι να φτάσουν στο αναγκαίο επίπεδο ωριμότητας. Ο Πρωταγόρας, επομένως, θέλοντας να δώσει συμβολικά την ένταση αυτών των δυσκολιών και με δεδομένο ότι αφηγείται ένα μύθο, παρουσιάζει τη Βία και το Κράτος, ως τους τρομερούς εκείνους φύλακες που δεν άφησαν στον Προμηθέα κανένα περιθώριο να επιχειρήσει την κλοπή της πολιτικής αρετής. Ο Πρωταγόρας δεν θέλει να δημιουργήσει την εντύπωση ότι αμέσως μετά τη δημιουργία τους οι άνθρωποι κατόρθωσαν να αναπτύξουν πολιτισμό και να συγκροτήσουν κοινωνίες. Για το λόγο αυτό παρουσιάζει βέβαια τον Προμηθέα να προσφέρει στους ανθρώπους τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις, αλλά δημιουργεί ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο για την εξασφάλιση της πολιτικής ικανότητας. Έτσι, ακόμη και στα πλαίσια του μύθου, καθίσταται σαφές πως υπήρξαν στάδια στην εξέλιξη του ανθρώπου και αποφεύγεται η λανθασμένη εντύπωση ότι διαμιάς επιτεύχθηκε η πλήρης ανάπτυξη πολιτισμού και η συγκρότηση κοινωνιών. Ο Πρωταγόρας, άλλωστε, φροντίζει στο μύθο του να συμβολίζονται οι νόμοι που συνέχουν τη φύση και την ωθούν σε εξέλιξη και διαρκή βελτίωση, οι ίδιοι νόμοι που συνάμα θέτουν και όρια στην ικανότητα των όντων να προχωρούν ταχύτερα απ’ ό,τι πρέπει στην εξελικτική τους πορεία. Στα πλαίσια λοιπόν του μύθου οι νόμοι της φύσης συμβολίζονται με τους θεούς, οι οποίοι πλάθουν τους ανθρώπους (δημιουργία ζωής στη φύση), τους προικίζουν εξισορροπητικά με διαφορετικές ικανότητες (νόμος της αναπλήρωσης), τους χαρίζουν τεχνικές γνώσεις (η αναγκαία εξέλιξη των ειδών προκειμένου να επιβιώσουν). Παράλληλα, ο Πρωταγόρας εμφανίζει τους θεούς να στέκουν εμπόδιο στην ταχύτατη εξέλιξη των ανθρώπων -η Βία και το Κράτος-, καθώς είναι ευνόητο πως κάθε εξελικτικό βήμα απαιτεί μακροχρόνια προσπάθεια.]

8. Τι νομίζετε ότι συμβολίζει η κλοπή της φωτιάς από τον Προμηθέα; [Ο Προμηθέας «κλέβοντας τη φωτιά, αψηφώντας τις άλογες και αυθαίρετες αποφάσεις του Δία, εκφράζει και ενισχύει την ορθολογική πίστη του ότι ο άνθρωπος μπορεί με τη γνώση να κυριαρχήσει πάνω στη φύση, να την αλλάξει και να καλυτερέψει τη ζωή του».] [Μετά το στάδιο της δημιουργίας (ανάμειξη χώματος και φωτιάς από τους θεούς) και το στάδιο της ενίσχυσης των όντων με τις αναγκαίες ιδιότητες για τη διασφάλιση της επιβίωσής τους (μοίρασμα ιδιοτήτων από τον Επιμηθέα), ο άνθρωπος εμφανίζεται με εγγενείς αδυναμίες απέναντι στη φύση και στα υπόλοιπα ζώα. Η ουσιαστική διαφορά, όμως, του ανθρώπου με τα άλλα ζώα έγκειται στο γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι ένα έλλογο ον, που κατέχει την ικανότητα της σκέψης, της δημιουργικότητας και της λογικής επεξεργασίας των καταστάσεων που αντιμετωπίζει. Έτσι, η κλοπή της φωτιάς και των τεχνικών γνώσεων από τον Προμηθέα, συμβολίζει την ενεργοποίηση όλων εκείνων των νοητικών δυνατοτήτων του ανθρωπίνου γένους, που έρχονται να εξισορροπήσουν και να αναπληρώσουν τις σωματικές του ελλείψεις. Με την κλοπή της φωτιάς -της πρώτης πηγής ενέργειας που αξιοποιήθηκε από τους ανθρώπους- ο Πρωταγόρας παρουσιάζει συνοπτικά το εξελικτικό στάδιο της ανθρωπότητας, κατά το οποίο επιχειρήθηκε και επιτεύχθηκε η αναδιαμόρφωση του φυσικού περιβάλλοντος από τους ανθρώπους, ώστε να διασφαλιστεί η επιβίωσή τους. Η φωτιά θέτει τις βάσεις για τη δημιουργία του τεχνικού πολιτισμού των ανθρώπων, που τους παρέχει τη δυνατότητα να κατασκευάσουν όπλα, κατοικίες, εργαλεία και οτιδήποτε χρειάζονται για να εξασφαλίσουν στέγη, τροφή και ασφάλεια. Σε παράλληλη ανάπτυξη, μάλιστα, παρέχει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να ξεκινήσουν και την ανάπτυξη του πνευματικού τους πολιτισμού, καθώς από τη στιγμή που αισθάνονται ασφαλείς από τους κινδύνους της φύσης, κατορθώνουν να δημιουργήσουν έναν λεκτικό κώδικα επικοινωνίας και να υιοθετήσουν την έννοια της θρησκείας και της τίμησης των θεών τους. Το στάδιο αυτό του Προμηθέα αποτελεί τις πρωταρχικές προσπάθειες του ανθρώπου για επιβίωση και ουσιαστική βελτίωση των συνθηκών της ζωής του. Δεν οδηγεί, βέβαια, τους ανθρώπους στην πληρότητα της αρμονικής κοινωνικής ζωής και της δημιουργίας ενός ισόρροπα ανεπτυγμένου πνευματικού και τεχνικού πολιτισμού στα πλαίσια μιας οργανωμένης κοινωνίας, καθώς γι’ αυτό το σημαντικό βήμα θα χρειαστεί η κατάκτηση της πολιτικής αρετής. Ένα ακόμη δυσεπίτευκτο εξελικτικό στάδιο, το οποίο στα πλαίσια του μύθου θα πραγματοποιηθεί με τη συνδρομή του Δία.]

9. Πώς εξυπηρετεί την οικονομία του μύθου (ενότητες 2 και 3) ο καταμερισμός των αρμοδιοτήτων ανάμεσα στον Προμηθέα και τον Επιμηθέα; [Ο Πρωταγόρας ξεκινώντας το μύθο του από τη δημιουργία των θνητών όντων, οφείλει να αναφερθεί σε εξελικτικά στάδια, τα οποία καλύπτουν μεγάλες χρονικές περιόδους. Για να μπορέσει, λοιπόν, να δώσει συνοπτικά τα στάδια αυτά, τα αποδίδει συμβολικά σε παρεμβάσεις των θεών και των τιτάνων. Το 1ο στάδιο που καλύπτει τη δημιουργία της ζωής, ο Πρωταγόρας το αποδίδει στους θεούς, οι οποίοι πλάθουν τα θνητά όντα ακολουθώντας τα κελεύσματα της ειμαρμένης. Η δημιουργία της ζωής παρουσιάζεται έτσι ως κάτι το αναγκαίο, που έχει προαποφασιστεί από τη μοίρα. Το 2ο στάδιο αφορά την εξέλιξη των θνητών όντων, τα οποία προσαρμοζόμενα στις ειδικές απαιτήσεις του φυσικού περιβάλλοντος αναπτύσσουν μια σειρά ικανοτήτων, προκειμένου να επιβιώσουν. Το στάδιο αυτό καλύπτει ένα αρκετά εκτεταμένο χρονικό διάστημα, καθώς μέχρι να φτάσουν τα ζώα στην ιδανική τους κατάσταση και να καλύψουν τις ελλείψεις τους (νόμος της αναπλήρωσης), χρειάστηκε να υποστούν μια σειρά εξελικτικών αλλαγών από γενιά σε γενιά. Όλη αυτή τη διαδικασία, βέβαια, ο Πρωταγόρας την αποδίδει συνοπτικά με το μοίρασμα των ιδιοτήτων από τον Επιμηθέα. Ο Επιμηθέας παρουσιάζεται να μοιράζει με ιδιαίτερη φροντίδα τις ιδιότητες στα ζώα, παραμελεί εντούτοις πλήρως τον άνθρωπο, τον οποίο αφήνει χωρίς καμία σωτήρια ιδιότητα. Το λάθος αυτό του Επιμηθέα, εξυπηρετεί ουσιαστικά τις ανάγκες του μύθου, καθώς ο άνθρωπος όχι μόνο αποτελεί εντελώς ξεχωριστή περίπτωση σε σχέση με τα άλλα ζώα, αλλά και το επίκεντρο του ενδιαφέροντος της όλης αφήγησης. Έτσι, με την αμέλεια του Επιμηθέα, δίνεται η ευκαιρία στον Πρωταγόρα να εξετάσει με μεγαλύτερη λεπτομέρεια την εξέλιξη του ανθρώπου. Το 3ο στάδιο, επομένως, αφορά ειδικότερα τον άνθρωπο, ο οποίος αν και στερείται των ιδιοτήτων εκείνων που θα τον προστατέψουν από τη φύση και τα υπόλοιπα ζώα, διαθέτει εντούτοις ανεπτυγμένες νοητικές ικανότητες που του επιτρέπουν να επιβληθεί στο φυσικό του περιβάλλον και να δημιουργήσει τις αναγκαίες γι’ αυτόν συνθήκες επιβίωσης. Η εξέλιξη του ανθρώπου έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τις ανάγκες του μύθου, γι’ αυτό ο σοφιστής την εξετάζει σε διπλό επίπεδο: Στο 1ο επίπεδο, παρουσιάζει την αρχική δημιουργία του τεχνικού και πνευματικού πολιτισμού, την οποία αποδίδει στην γενναιόδωρη προσφορά του Προμηθέα, που διασφαλίζει για χάρη των ανθρώπων τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις. Στο πρώτο αυτό επίπεδο ο άνθρωπος κατασκευάζει κατοικίες, όπλα και εργαλεία, εξασφαλίζοντας για τον εαυτό του προστασία από τις αλλαγές του καιρού, αλλά και από τα υπόλοιπα ζώα. Παράλληλα, οι άνθρωποι θέτουν τις βάσεις και για τον πνευματικό τους πολιτισμού με τη δημιουργία ενός ικανού κώδικα επικοινωνίας, αλλά και της θρησκείας. Στο 2ο επίπεδο, ο σοφιστής θα μας παρουσιάσει τη σημαντικότερη εξέλιξη για την επιβίωση των ανθρώπων, η οποία έγκειται στη συγκρότηση αρμονικά οργανωμένων κοινωνιών. Η επίτευξη αυτής της σημαντικής εξέλιξης θα γίνει με τη συνδρομή του Δία, που θα προσφέρει στους ανθρώπους τη δίκην και την αιδώ. Παρατηρούμε, επομένως, ότι ο Πρωταγόρας αποδίδοντας στους θεούς και στους δύο τιτάνες καίριες προσφορές για τα θνητά όντα, κατορθώνει να παρουσιάσει με συνοπτικό τρόπο εξελικτικά στάδια που στην πραγματικότητα καλύπτουν μια μακραίωνη πορεία.]

10. Να εντοπίσετε στο κείμενο τις λέξεις που αναφέρονται στον Επιμηθέα και τον Προμηθέα (ενότητες 2 και 3) και να σκιαγραφήσετε την προσωπικότητα και το ρόλο καθενός στη δημιουργία. Να λάβετε υπόψη σας και την ετυμολογία των ονομάτων τους. [Προμηθεύς < προμηθής (πρό + μῆτις : σκέψη ) = προνοητικός, προβλεπτικός. Ἐπιμηθεύς < ἐπί + μῆδος (πληθ. μήδεα, τά: σκέψεις, επινοήσεις, τεχνάσματα) = απερίσκεπτος, απρονόητος, σκεπτόμενος κατόπιν εορτής.] [Ο Επιμηθέας, όταν οι θεοί ζητούν από τους δύο τιτάνες να κάνουν τη διανομή ιδιοτήτων στα θνητά όντα, ζητά από τον Προμηθέα να κάνει μόνος του τη μοιρασιά «Προμηθέα δὲ παραιτεῖται᾿Επιμηθεύς αὐτὸς νεῖμαι», αναλαμβάνοντας χωρίς δεύτερη σκέψη μια απαιτητική διαδικασία. «Ἅτε δὴ οὖν οὐ πάνυ τι σοφὸς ὢν ὁ Ἐπιμηθεὺς ἔλαθεν αὑτὸν καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα», επειδή όμως ο Επιμηθέας δεν ήταν πολύ σοφός, χωρίς να το καταλάβει ξοδεύει όλες τις δυνάμεις/εφόδια στα άλογα όντα. Αφήνει, έτσι, τον άνθρωπο χωρίς κάποια σωματική δύναμη, που θα μπορούσε να τον προφυλάξει από τις μεταβολές του καιρού κι από τα άλλα ζώα. Η λανθασμένη, ως προς τον άνθρωπο, διανομή των δυνάμεων αποκαλύπτει την απερισκεψία του Επιμηθέα, που τόσο παρορμητικά προθυμοποιήθηκε να διεκπεραιώσει μόνος του μια δύσκολη και εξαιρετικά σημαντική αποστολή. Ο Επιμηθέας ξεκινάει τη διανομή, χωρίς ουσιαστικό προγραμματισμό και χωρίς να διαφυλάξει κάποιες δυνάμεις για τον άνθρωπο, αφήνοντάς τον εντελώς απροστάτευτο σε άμεσο κίνδυνο για την επιβίωσή του. [Θα πρέπει, βέβαια, να έχουμε κατά νου, πως η απερισκεψία και η επιπολαιότητα του Επιμηθέα, εξυπηρετούν την οικονομία του μύθου, αφού καθιστούν αναγκαία την παρέμβαση του Προμηθέα. Κάτι που αν ειδωθεί πέρα από τα πλαίσια του μύθου, σημαίνει πως οι άνθρωποι αναγκάζονται, για να επιβιώσουν, να ενεργοποιήσουν το βασικότερο πλεονέκτημά τους έναντι των άλλων όντων, τη λογική, τις νοητικές τους δηλαδή ικανότητες. Η συμβολή του Προμηθέα, που θα οδηγήσει στη δημιουργία του ανθρώπινου πολιτισμού, δεν είναι παρά η συμβολική παράσταση, της πολύχρονης προσπάθειας των ανθρώπων να επιβληθούν στο φυσικό τους περιβάλλον και να το διαμορφώσουν κατάλληλα για τη δική τους επιβίωση.] «Ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι, κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶςτὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί». Ο Προμηθέας που έρχεται να ελέγξει τη διανομή του Επιμηθέα, διαπιστώνει πως ο άνθρωπος έχει πλήρως παραμεληθεί. Μη γνωρίζοντας τι να κάνει για να τον σώσει, κλέβει από τον Ήφαιστο και την Αθηνά, τη φωτιά και τις τεχνικές γνώσεις. Ο Προμηθέας, επομένως, αντιμετωπίζει αποφασιστικά το σημαντικό πρόβλημα που έχει δημιουργηθεί, προβαίνοντας σε μία ουσιαστική για τον άνθρωπο προσφορά. Ο Προμηθέας με έντονα ανθρωπιστική διάθεση, κλέβει πολύτιμα στοιχεία από τους θεούς, γι’ αυτό και η τιμωρία του από τον Δία θα είναι ιδιαίτερα σκληρή. Η στάση, πάντως, του Προμηθέα αποτελεί παράδειγμα για τη δυνατότητα υπέρβασης των δυσκολιών και της επίλυσης προβλημάτων, με γοργή σκέψη και αποφασιστικότητα. Ο Προμηθέας λειτουργεί ως σύμβολο για τη διαχρονική δυνατότητα του ανθρώπου να ξεπερνά τα εμπόδια που συναντά και να συνεχίζει μια διαρκώς ανοδική πορεία. Απέναντι στην έλλειψη οργάνωσης και στην απρονοησία του Επιμηθέα, ο Προμηθέας παρατάσσει, όχι μόνο την προνοητικότητα και τον ορθό υπολογισμό, αλλά και την επινοητικότητα και τη δυνατότητα, μέσω της σκέψης, να αντιμετωπίζονται κάθε είδους προβλήματα.]

Ερμηνευτικές ερωτήσεις κλειστού τύπου

ή συνδυασμός ερωτήσεων κλειστού και ανοικτού τύπου

1. Να συμπληρώσετε δίπλα σε κάθε χαρακτηρισμό των ανθρώπων τις αντίστοιχες ιδιότητες με τις οποίες ο Επιμηθέας όπλισε τα ζώα (ενότητα 2 και 3).

Η διανομή του Επιμηθέα άφησε τον άνθρωπο: γυμνόν / ἀνυπόδητον / ἄστρωτον / ἄοπλον

Αντίθετα τα ζώα μετά τη διανομή είχαν: ………………………. / ………………………. / ………………………. / ……………………….

2. Α. Στο μύθο επισημαίνεται ότι ο Επιμηθέας ἔλαθεν αὐτὸν καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα. Στη φράση αυτή μπορούμε να διαβάσουμε ότι η φύση κάνει οικονομία δυνάμεων, ότι τίποτα στη φύση δεν γίνεται μάταια, όλα εξυπηρετούν ένα σκοπό, αλλά δεν αποκλείεται το «λάθος», το τυχαίο. Η «ανάγνωση» αυτή δεν μας εμποδίζει να αναγνωρίσουμε ότι η επισήμανση του Πρωταγόρα για το λάθος του Επιμηθέα εξυπηρετεί την οικονομία του μύθου. Β. Να επιβεβαιώσετε, με συγκεκριμένη αναφορά στο κείμενο και στη φράση, την ανάγνωση αυτή στο σύνολό της ή απορρίπτοντας ορισμένα μέρη της, με τα οποία δεν συμφωνείτε.

3. Στο μύθο (ενότητα 2) δεν αναφέρεται πού βρίσκονταν τα «δώρα» του Επιμηθέα (οι διάφορες δυνάμεις) πριν τα μοιράσει στα ζώα. Αντίθετα προσδιορίζεται (ενότητα 3η) ότι το πῦρ, η ἔντεχνος σοφία και η πολιτική (τέχνη) βρίσκονταν στην κατοικία των θεών. Αυτή η διαφορά μπορεί να αποδεικνύει: α) Τη σημασία τους για τον άνθρωπο. β) Τη δυσκολία με την οποία τα εξασφαλίζουν οι άνθρωποι. γ) Ότι αντιπροσωπεύουν ένα ανώτερο στάδιο πολιτισμού. δ) Ότι ο θεός-δημιουργός κρατά για τον εαυτό του ό,τι νομίζει ότι μπορεί να απειλήσει τη θέση του. Α. Να επιλέξετε την πιο εύστοχη, κατά τη γνώμη σας, άποψη. Β. Να δικαιολογήσετε την επιλογή σας. [Σε ερμηνευτικές ερωτήσεις, σχεδόν πάντοτε, είναι δυνατόν να δοθούν και άλλες εύστοχες προτάσεις ερμηνείας, είτε να θεωρηθούν ως εύστοχες περισσότερες από εκείνες που ζητούνται. Ο μαθητής όμως καλείται να απαντήσει στο ζητούμενο της ερώτησης, η οποία του θέτει ορισμένα όρια. Αυτό ακριβώς είναι ένας από τους στόχους της. Φυσικά μπορεί κανείς να επιλέξει να δώσει παρόμοιες ερωτήσεις μόνο ως ανοικτές. Ο στόχος όμως θα διαφέρει.]

Λεξιλογικές - Σημασιολογικές ασκήσεις

1. τὴν ἔντεχνον σοφίαν, τὴν ἔμπυρον τέχνην: Να σχηματίσετε τέσσερα ονοματικά σύνολα για καθένα από αυτά που δίνονται, με διαφορετικό κάθε φορά επίθετο. [π.χ. α) λαϊκή, πρακτική, θεϊκή, άπειρη. β) καλή, ωραία, υψηλή, λαϊκή.]

2. κλέψας < κλέπτω: α) Να σχηματίσετε τρία παράγωγα ουσιαστικά από το ρήμα. β) Χρησιμοποιώντας ως πρώτο συνθετικό το θέμα του ρήματος να γράψετε δύο σύνθετες λέξεις. [α) κλοπή, κλέφτης, κλεψιά, β) κλεψίτυπος, κλεψιγαμία, κλεψύδρα.]

3. Να εντοπίσετε στο κείμενο λέξεις ομόρριζες με τις ακόλουθες: πολυμήχανος, μελωδικός, οδόστρωμα, εύχρηστος, επίφοβος, κοινόβιο, λαθροκυνηγός, προμήθεια, κόσμημα.

4. Να αντιστοιχίσετε τις λέξεις της στήλης Α με τις αντώνυμές τους που δίνονται στη στήλη Β.

Α ἀπορῶ / ἄλογα / καταναλίσκω / εὐπορία

Β ἀπορία / μηχανῶμαι, ἐφευρίσκω / ἔλλογα / φυλάττω, φείδομαι