Ενότητα 5η (323 a - e):

Η πολιτική αρετή ως κοινή και φυσική ιδιότητα όλων των ανθρώπων

Μετάφραση

     Και για να μη νομίζεις ότι πλανάσαι ως προς το γεγονός ότι πραγματικά όλοι οι άνθρωποι πιστεύουν πως ο οποιοσδήποτε άντρας συμμετέχει και στη δικαιοσύνη και στην κάθε άλλης μορφής πολιτική αρετή, πάρε ως απόδειξη και το εξής. Στις άλλες δηλαδή τεχνικές δραστηριότητες, όπως βέβαια και συ υποστηρίζεις, αν κάποιος ισχυρίζεται πως είναι ικανός αυλητής ή (ικανός) σε οποιαδήποτε άλλη τέχνη, στην οποία δεν είναι, ή (τον) εμπαίζουν ή αγανακτούν, και τα συγγενικά του πρόσωπα πλησιάζοντας (τον) τον νουθετούν, επειδή κατά τη γνώμη τους έχει παραφρονήσει· στη δικαιοσύνη όμως και στα άλλα προτερήματα που έχουν σχέση με την πολιτική, ακόμα κι αν γνωρίζουν ότι (κάποιος) είναι άδικος, σε περίπτωση που ο ίδιος ευθαρσώς ομολογεί σε βάρος του την αλήθεια μπροστά σε πλήθος κόσμου, εκείνο που εκεί (δηλαδή στις άλλες αρετές) θεωρούσαν ότι είναι αυτογνωσία, το να λέει δηλαδή κανείς την αλήθεια, εδώ (δηλαδή στη δικαιοσύνη και την άλλη πολιτική αρετή) το θεωρούν παραφροσύνη και υποστηρίζουν ότι όλοι πρέπει να λένε ότι είναι δίκαιοι, είτε είναι είτε όχι, διαφορετικά (ισχυρίζονται) ότι παραλογίζεται αυτός που δεν έχει οικειοποιηθεί τη δικαιοσύνη· γιατί είναι αναγκαίο όλοι να συμμετέχουν σ’ αυτήν κατά κάποιον τρόπο, ειδάλλως να μη συμπεριλαμβάνονται στην κοινωνία των ανθρώπων.

Ως προς το ότι λοιπόν (και οι άλλοι και οι Αθηναίοι) εύλογα αποδέχονται κάθε άνθρωπο ως σύμβουλο για θέμα σχετικά με αυτή την αρετή, επειδή νομίζουν ότι ο καθένας έχει συμμετοχή σ’ αυτήν, αυτά τα επιχειρήματα προβάλλω· ότι όμως πιστεύουν πως αυτή δεν είναι έμφυτη ούτε δώρο εξ ουρανού αλλά πως είναι κάτι που και μπορεί να διδαχτεί και γίνεται κτήμα, σε όποιον ίσως γίνεται, με επίμονη προσπάθεια, αυτό θα προσπαθήσω να σου αποδείξω στη συνέχεια.

Για όσα δηλαδή τρωτά νομίζουν οι άνθρωποι ότι τα έχουν ο ένας εξαιτίας του άλλου κατά φυσική συνέπεια ή κατά τύχη, κανείς δε θυμώνει ούτε νουθετεί ούτε καθοδηγεί ούτε τιμωρεί αυτούς που τα έχουν, για να μην είναι άτομα με τέτοια ελαττώματα, αλλά τους ευσπλαχνίζονται· ποιος π.χ. είναι τόσο ανόητος ώστε να επιχειρήσει να κάνει κάτι από αυτά (δηλαδή να θυμώσει, να νουθετήσει κ.λπ.) στους άσχημους ή τους μικροκαμωμένους ή τους ασθενικούς; Γιατί αυτά, νομίζω, γνωρίζουν ότι τα αποκτούν οι άνθρωποι και από τη φύση και από την τύχη, δηλαδή τα καλά στοιχεία και τα αντίθετα τους· όσα όμως χαρίσματα νομίζουν ότι γίνονται κτήμα των ανθρώπων με επιμέλεια και άσκηση και διδασκαλία, αν κάποιος δεν κατέχει αυτά, αλλά τα αντίθετά τους μειονεκτήματα, από αυτές τις περιπτώσεις βέβαια προκαλούνται και τα συναισθήματα οργής και οι αφορμές για τιμωρίες και συμβουλές. Ένα από αυτά (δηλαδή τα τρωτά) είναι και η αδικία και η ασέβεια και με μια λέξη οτιδήποτε αντιτίθεται στην πολιτική αρετή.

Προτεινόµενοι στόχοι

• Να κατανοήσουν οι µαθητές τη σηµασία της άποψης ότι η πολιτική αρετή δόθηκε σε όλους τους ανθρώπους ως δυνατότητα. • Να αξιολογήσουν τα επιχειρήµατα του Πρωταγόρα για την πολιτική αρετή.

Ερµηνευτικές ερωτήσεις ανοικτού τύπου (ανάπτυξης και σύντοµης απάντησης)

1. Μετά το µύθο ο Πρωταγόρας καταφεύγει στο λόγο για να αποδείξει τις θέσεις του. Να εντοπίσετε στο κείµενο τις θέσεις που προβάλλει και τα επιχειρήµατα που χρησιµοποιεί.

2. ἡγοῦνται πάντες … ἀρετῆς: Πού στηρίζεται το επιχείρηµα του Πρωταγόρα και πώς το αξιολογείτε; [Στηρίζεται στην κοινή αντίληψη, ο Πρωταγόρας δεν το θεµελιώνει λογικά. Αυτό δε σηµαίνει ότι δεν έχει ουσιαστική - αντικειµενική βάση. Άλλωστε ακολουθεί εµπειρική απόδειξη που αρχίζει µε τη λέξη τεκµήριον.]

3. τεκµήριον: Ο Πρωταγόρας προσκοµίζει µια εµπειρική απόδειξη για τη συµµετοχή όλων στην πολιτική αρετή. Ποια είναι αυτή; Γιατί θεωρείται «τρελός» όποιος δέχεται ότι δεν κατέχει τη δικαιοσύνη και την άλλη πολιτική αρετή; [Η συνύπαρξη των ανθρώπων είναι αδιανόητη, αν δε διαθέτουν όλοι την πολιτική αρετή. Γι’ αυτό και αν κάποιος στερείται τη σωφροσύνη ή τη δικαιοσύνη, την αρετή του πολίτη γενικά, πρέπει να υποκρίνεται ότι τις κατέχει. Η υποκρισία είναι ο φόρος που η κακία οφείλει στην αρετή.]

4. ἢ µὴ εἶναι ἐν ἀνθρώποις: Να συγκρίνετε την τιµωρία αυτή µε τη θανάτωση που προτάθηκε παραπάνω (κτείνειν ὡς νόσον πόλεως). Είναι η κύρωση αυτή ηπιότερη ή όχι και γιατί; [Είναι ζήτηµα αν είναι ηπιότερη, δεδοµένης της σηµασίας που έχει για τον άνθρωπο η κοινωνική ζωή. Ειδικότερα για την εποχή εκείνη η εξορία ισοδυναµούσε µε θάνατο. Πρβλ. τις απόψεις του Σωκράτη στον Κρίτωνα (κεφ. 15- 16) και την Ἀπολογία.]

5. Από πού προέρχεται, σύµφωνα µε τον Πρωταγόρα, η πολιτική αρετή; [Από τη διδαχή και την επιµέλεια όχι από τη φύση ή την τύχη.]

6. Ο Πρωταγόρας υποστηρίζει α) ότι, σύµφωνα µε το µύθο, ο ∆ίας έδωσε σε όλους τους ανθρώπους την αἰδῶ και τη δίκη, και β) ότι η πολιτική αρετή διδάσκεται. Νοµίζετε ότι υπάρχει αντίφαση ανάµεσα στις δύο αυτές θέσεις του Πρωταγόρα; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. [Ο ∆ίας δεν µπορεί να εξασφαλίσει την καθολικότητα των δύο αρετών στους ανθρώπους, αφού αυτές δεν αποτελούσαν µέρος της αρχικής τους φύσης. Χρειάζεται εποµένως η διδασκαλία. ∆εν υπάρχει αντίφαση αν µε το ∆ία, όπως και µε την έκφραση φύσει, εννοήσουµε την προδιάθεση, το δυνάµει (µε τη διατύπωση του Αριστοτέλη) που µετατρέπεται σε ἐνεργείᾳ µε τη διδασκαλία.]

7. οὐ φύσει ἀλλὰ διδακτόν: Ποιο είναι το νόηµα της διάκρισης αυτής; Να τη συσχετίσετε µε την αριστοκρατική (αρχαϊκή) αντίληψη της ηθικής και τις γενικότερες αντιλήψεις των σοφιστών. [Σύµφωνα µε την αρχαϊκή αντίληψη περί ηθικής, οι ιδιότητες -τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου- δίνονται εκ φύσεως και όσο «ανώτερο» είναι το γένος, η γενιά, τόσο ανώτερα, «ευγενέστερα», τα χαρακτηριστικά. Η διδασκαλία των σοφιστών αµφισβητεί αυτή την ηθική και µερικοί από τους σοφιστές διατυπώνουν θέσεις στις οποίες η ανθρωπότητα θα φτάσει ξανά στην εποχή του ευρωπαϊκού διαφωτισµού, όπως ότι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους ίσοι και οι ανισότητες είναι θέµα κοινωνικών συµβάσεων. Με το οὐ φύσει θα εννοήσουµε ότι δεν δίνεται «έτοιµη» από τη φύση η πολιτική αρετή, αλλά δίνεται µόνο ως δυνατότητα σε όλους. Τα υπόλοιπα είναι θέµα διδασκαλίας και διαπαιδαγώγησης (όπως θα τονίσει στα επόµενα ο Πρωταγόρας). Η διάκριση φύσει - διδακτόν µπορεί να συσχετιστεί µε τη θεµελιώδη διάκριση των σοφιστών σε φύσει και νόµῳ. Ο διδάσκων θα µπορούσε να αναφερθεί σ' αυτή, αφού πρόκειται για αντίληψη που διαπερνά την αρχαία ελληνική σκέψη σε πολλές εκφράσεις της, όπως η τραγωδία και η ιστορία του Θουκυδίδη. Η διάκριση φύσει και νόµῳ είναι ένα από τα σηµεία που διαφοροποιούν τους σοφιστές µεταξύ τους. Ο Πρωταγόρας ανήκει στους υποστηρικτές του νόµου, αντίθετα π.χ. µε τον Ιππία. Στην εισαγωγή του διδακτικού βιβλίου (σ. 28) γίνεται λόγος για τον ένα όρο του αντιθετικού ζεύγους (νόµος).]

8. Ο Πρωταγόρας, για να αποδείξει (να προβάλει ως γενικά αποδεκτό) ότι όλοι µπορούν να κατέχουν την αρετή και ότι η αρετή διδάσκεται, χρησιµοποιεί δύο επιχειρήµατα. Να τα καταγράψετε και να τα αξιολογήσετε.

9. Ποια άποψη υποστηρίζει ο Πρωταγόρας για τα χαρακτηριστικά που οι άνθρωποι έχουν από τη φύση ή από τυχαίο γεγονός και ποια στάση τηρούν οι άλλοι άνθρωποι (της εποχής) απέναντι σ' αυτά; Πώς κρίνετε τις απόψεις αυτές; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.

10. Ποιες είναι οι µορφές της αγωγής κατά τον Πρωταγόρα και σε ποια σχέση βρίσκονται µεταξύ τους;

11. Ποια είναι τα συστατικά στοιχεία της αρετής - όπως εµφανίζονται στην ενότητα αυτή - και µε ποιο τρόπο τα παρουσιάζει ο Πρωταγόρας; [Η δικαιοσύνη και η οσιότητα, όπως φαίνεται από την αδικία και την ασέβεια που ο Πρωταγόρας παρουσιάζει ως το αντίθετο της πολιτικής αρετής. (Συστατικό στοιχείο είναι και η σωφροσύνη, αλλά µε το χωρισµό των ενοτήτων στο διδακτικό βιβλίο βρίσκεται στην 7η ενότητα). Από αυτά τα στοιχεία (δικαιοσύνη, σωφροσύνη, οσιότητα) θα ξεκινήσει στη δεύτερη ερώτησή του ο Σωκράτης.]

12. Πᾶν τὸ ἐναντίον τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς: Ποιο πρόβληµα δηµιουργείται µε την εναλλαγή των όρων από τον Πρωταγόρα και τι µπορούµε να υποθέσουµε για την εξέλιξη του διαλόγου, δεδοµένης της φροντίδας του Σωκράτη για ακριβολογία και ειδικά για ακριβείς ορισµούς των εννοιών; [Η αρετή είναι µία και ενιαία ή πολλές; Θα αποτελέσει θέµα συζήτησης στη συνέχεια.]

Συνδυασµός ερωτήσεων κλειστού και ανοικτού τύπου

1. Α. Να συνδέσετε τις ανθρώπινες ιδιότητες της στήλης Α µε τον τρόπο που αντιµετωπίζονται - σύµφωνα µε τον Πρωταγόρα - όπως δίνεται στη στήλη Β. (Καθένας από τους δύο τρόπους συνδέεται µε περισσότερες από µία ιδιότητες).

Στήλη Α’: σµικρότης, ἀδικία, ἀσθένεια, ἀσέβεια, αἰσχρότης.

Στήλη Β’: − πάντες θυµοῦνται, νουθετοῦσι, διδάσκουσι, κολάζουσι / − οὐδεὶς θυµοῦται οὐδὲ νουθετεῖ οὐδὲ διδάσκει οὐδὲ κολάζει, ἀλλ' ἐλεοῦσι  /  πᾶν τὸ ἐναντίον τῆς πολιτικῆς ἀρετῆς

Β. Να αιτιολογήσετε τον τρόπο αντιµετώπισης, εξηγώντας την προέλευση των ιδιοτήτων, σύµφωνα µε το κείµενο.

Λεξιλογικές - Σηµασιολογικές ασκήσεις

1. ἡγοῦµαι, χαλεπαίνω, θυµοῦµαι, νουθετῶ: Να γράψετε στην αρχαία ελληνική από ένα συνώνυµο για κάθε λέξη που σας δίνεται. [νοµίζω- δοκῶ- οἴοµαι, ἀγανακτῶ, ὀργίζοµαι, παραινῶ- συµβουλεύω.]

2. Να συνδέσετε τις λέξεις του κειµένου που δίνονται στη στήλη Α µε τις ετυµολογικά συγγενείς τους της νέας ελληνικής στη στήλη Β.

Στήλη Α’: α)ἐλεοῦσιν, β)φασίν, γ)θυµοί, δ)φάναι, ε)µαίνεσθαι, στ)ἀσθενεῖς, ζ)ἀνόητος.

Στήλη Β’: µανιακός, ευθυµία, σθεναρά, εξασθενηµένος, δυσνόητος, ανελέητα, φάση (π.χ. της σελήνης), φαντασία, φάσµα, διαφήµιση, παρανοϊκός, ελεηµοσύνη, φανάρι, αφανής, προφήτης, µυθοµανής, φαντάζω, φανερός, πυροµανής, επιθυµώ, ενθύµιο.

3. φύσει, τύχῃ, συλλήβδην, ἀπὸ τοῦ αὐτοµάτου: Να γράψετε τέσσερις φράσεις µε τα επιρρήµατα και την επιρρηµατική έκφραση που σας δίνονται στη νεοελληνική µορφή τους, ώστε να φαίνεται η σηµασία τους. [Σε µερικές περιπτώσεις η µορφή ταυτίζεται µε την αρχαία, όχι µόνο σε φράσεις που αποτελούν γλωσσικά απολιθώµατα, συνήθως όµως διαφοροποιείται κάπως.]

Συμπληρωματικές Ερωτήσεις

• Πού έγκειται η αντίφαση του Πρωταγόρα στην παρούσα ενότητα;
• Με ποιες λέξεις του κειμένου έχουν ετυμολογική συγγένεια οι παρακάτω λέξεις της ν.ε.: μετόχι, άλογο, προσιτός, συνείδηση, αντίφαση, ουσιαστικό, πειραχτήρι, αναπόδεικτα, άσχετος, ιθαγένεια;
• Να συνδεθούν οι λέξεις της στήλης Α με τις συνώνυμες της στήλης Β και τις αντίθετές τους της στήλης Γ.