2015, Ιανουάριος
Η τηλεόραση ως «φθηνή πολυτέλεια»
Πρόσφατα άκουσα τυχαία έναν άνδρα γύρω στα 35 - 40 να περιγράφει πόσο όμορφα θα περνάει τώρα που απολύθηκε. «Δεν τους έχω ανάγκη», έλεγε σαν να προσπαθούσε να δώσει κουράγιο στον εαυτό του. «Έχω την τηλεόραση plasma, 42 ίντσες όλες δικές μου, φαγητό τζάμπα, γιατί να δουλεύω για ένα κομμάτι ψωμί; Όλη μέρα ξάπλα μπρος στην plasma». Δεν ξέρω ποιος θα του εξασφαλίζει τη δωρεάν σίτιση. Ενδεχομένως οι συνταξιούχοι γονείς ή κάποιο εισόδημα στο χωριό. Όμως, ο άνθρωπος αυτός θέλοντας να δώσει κουράγιο στον εαυτό του περιέγραφε μια ονειρική ζωή αεργίας και αέναης τηλεθέασης.
H μεγάλη έγχρωμη τηλεόραση με επίπεδη οθόνη, ο ηλεκτρονικός υπολογιστής, το κινητό τηλέφωνο δεν είναι πια σημάδια πλούτου, αλλά βασικά αγαθά. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της φετινής απογραφής πληθυσμού στο Μεξικό, τα νοικοκυριά που έχουν τηλεόραση (93%) είναι περισσότερα από αυτά που διαθέτουν ψυγείο (82%) ή ντους (65%), «κάτι αρκετά περίεργο για μια ζεστή χώρα με φριχτή τηλεόραση», παρατηρεί σοκαρισμένος ο συντάκτης του σχετικού άρθρου στο περιοδικό «Εconomist».
Σε μια έρευνα για την πείνα στον κόσμο, στο τρέχον τεύχος ενός άλλου περιοδικού, του «Foreign Policy», οι μελετητές ρωτούν έναν πάμπτωχο χωρικό στην Ινδονησία γιατί αγόρασε τηλεόραση, τη στιγμή που η οικογένειά του λιμοκτονεί. Εκείνος γελάει και απαντά: «Μα, η τηλεόραση είναι πιο σημαντική από το φαγητό!». Και όχι μόνο η τηλεόραση, αλλά και το κινητό τηλέφωνο. Μετανάστες που δεν έχουν ούτε στρώμα να πλαγιάσουν χρειάζονται το κινητό για να επικοινωνούν με συγγενείς και συμπατριώτες τους στην Ευρώπη ή στην πατρίδα τους. Η μικρή αυτή συσκευή γίνεται η πυξίδα που τους βοηθάει να μη θαλασσοπνίγονται. Οι ίδιοι οι πρόσφυγες αποτυπώνουν στο βίντεο του κινητού τους τις στιγμές του απόπλου από τις ακτές της Bόρειας Αφρικής των σαπιοκάραβων που θα τους μεταφέρουν στη Λαμπεντούζα1 (αν σταθούν τυχεροί και δεν τους καταπιεί η φονική Μεσόγειος). Γέλια, χαρές και το καράβι σαλπάρει.
Συχνά η τηλεόραση, ανεξάρτητα από το πόσο άθλιο ή εκλεκτό είναι το πρόγραμμά της, κάνει μια δύσκολη ζωή, μοναχική ή μη, υποφερτή. Η έξοδος από το σπίτι κοστίζει και γι’ αυτό η άνοδος της ανεργίας συνοδεύεται από αύξηση της τηλεθέασης. Όπως δείχνουν σχετικές μετρήσεις, από τον Οκτώβριο του 2010 έως τα μέσα Μαρτίου του 2011, η μέση ημερήσια τηλεθέαση στην Ελλάδα (5 ώρες και 12 λεπτά) ήταν 10 λεπτά υψηλότερη απ’ ό,τι το αντίστοιχο περυσινό χρονικό διάστημα, αν και πολλοί απομακρύνονται από την τηλεόραση και παρακολουθούν τις ταινίες και τις εκπομπές της αρεσκείας τους στην οθόνη του υπολογιστή τους ή ξοδεύουν ατέλειωτες ώρες περιπλανώμενοι στο Διαδίκτυο.
Επομένως, σε συνθήκες ύφεσης, είναι πιο εύκολο να στραφεί κανείς στις λεγόμενες «φθηνές πολυτέλειες» παρά να επιδιώξει την κοινωνική δράση ή την πνευματική του καλλιέργεια. Άξενος και απειλητικός γίνεται ο πραγματικός κόσμος, γιατί αυτός αλλάζει, ενώ εμείς βουλιάζουμε. Είναι κωμικό ίσως και απάνθρωπο να ρωτήσουμε έναν άνεργο γιατί ζει μέσω της οθόνης, αντί να διαβάζει βιβλία, να ακούει μουσική, να επισκέπτεται μουσεία και γκαλερί ή να αφοσιωθεί στον εθελοντισμό. Οι άνθρωποι θέλουν να ζουν στην εποχή τους, να μαθαίνουν για τον μεγάλο κόσμο (έστω για κάποιες «φέτες» του) και όχι απλώς να επιβιώνουν. Τέλος, όσο οι αποφάσεις στον μεγάλο κόσμο λαμβάνονται χωρίς εμάς, όσο η εργασία γίνεται όνειρο απατηλό ή προσωρινό, τόσο βυθιζόμαστε σε έναν ιδιωτικό μικρόκοσμο, γινόμαστε αφεντικό του τηλεκοντρόλ ή του πληκτρολογίου και χτίζουμε εικονικές φιλίες και ταυτότητες. Μ. Τζιαντζή, εφ. Η Καθημερινή, 15.5.2011 (διασκευή). 1 Λαμπεντούζα: ιταλικό νησί ανάμεσα στη Σικελία και τις ακτές της Τυνησίας, από το οποίο εισέρχονται συχνά μετανάστες στην Ευρώπη.
Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το κείμενο (80 - 100 λέξεις). (μονάδες 20)
Β1. Γιατί, σύμφωνα με το κείμενο, σε συνθήκες ύφεσης είναι πιο εύκολο να στραφεί κανείς στις «φθηνές πολυτέλειες» παρά να επιδιώξει την κοινωνική δράση ή την πνευματική του καλλιέργεια; Να απαντήσετε σε μία παράγραφο 60-80 λέξεων. (μονάδες 10)
Β2. Να δώσετε έναν πλαγιότιτλο στην τέταρτη παράγραφο (Συχνά η τηλεόραση,… στο Διαδίκτυο) του κειμένου. (μονάδες 5)
Γ1. Να δημιουργήσετε από μία πρόταση με καθεμιά τις ακόλουθες λέξεις του κειμένου με έντονη γραφή: λιμοκτονεί, μετανάστες, ανεργίας, τηλεθέασης, ύφεσης. Φροντίστε, ώστε μέσα από την πρόταση να γίνεται φανερή η σημασία της κάθε λέξης (μπορείτε να διαφοροποιήσετε τον γραμματικό τύπο ως προς την πτώση, τον αριθμό, το πρόσωπο κ.λπ.). (μονάδες 10)
Γ2. «Τέλος, όσο οι αποφάσεις στον μεγάλο κόσμο λαμβάνονται χωρίς εμάς…»: Να αιτιολογήσετε την επιλογή της παθητικής σύνταξης από την αρθρογράφο. (μονάδες 5)
Μάιος 2011
Ανεργία και ψυχική υγεία
- Η έλλειψη εργασίας δεν αποτελεί μόνο ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες αλλά και ένα προσωπικό βίωμα, από την πλευρά του άνεργου με συντριπτικές επιπτώσεις στην υγεία του. Τι μπορεί να σημαίνει όμως η έλλειψη εργασίας για το άτομο;
- «… Όταν για πρώτη φορά είδα άνεργους από κοντά, εκείνο που με τρόμαξε αλλά και μου προκάλεσε έκπληξη συγχρόνως ήταν ότι πολλοί από αυτούς αισθάνονται ντροπή που είναι άνεργοι… Εκείνο τον καιρό κανείς δεν ήθελε να παραδεχθεί ότι η ανεργία είναι γεγονός, γιατί αυτό θα σήμαινε ότι πολύ πιθανόν θα εξακολουθήσει να υπάρχει. Οι μεσαίες τάξεις ακόμα μιλούσαν για τους "τεμπέληδες που ήξεραν μόνο να ζητούν επίδομα" και ότι αν πράγματι ήθελαν δουλειά όλοι μπορούσαν να βρουν. Ήταν φυσικό ότι αυτές οι ιδέες πέρναγαν και στην εργατική τάξη…» Το παραπάνω απόσπασμα δεν φωτογραφίζει μόνο τις συνθήκες που έδωσαν το ερέθισμα στον Orwell να γράψει το βιβλίο του, αλλά δεν νομίζω ότι θα διαφωνούσαν πολλοί, λιγότερο απ' όλους οι άνεργοι, ότι περιγράφει και την κατάσταση και τα συναισθήματα των ανέργων στη σύγχρονη κοινωνία.
- (…) Σύγχρονες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι η ανεργία προκαλεί ψυχολογικά φαινόμενα όμοια με αυτά της απώλειας, όπως για παράδειγμα θάνατος στην οικογένεια, διαζύγιο, τερματισμός σχέσης κ.λπ. (Οι μελέτες αυτές αναφέρονται σε άτομα που είχαν εργασία και στη συνέχεια απολύθηκαν).
- Περιληπτικά, η ψυχολογική δοκιμασία, στην οποίαν φαίνεται να υποβάλλονται τα άτομα που έχασαν την εργασία τους, περιγράφεται ως εξής: Το πρώτο στάδιο είναι η αίσθηση του σοκ. Δηλαδή ο άνεργος δεν μπορεί να πιστέψει ότι δεν έχει πλέον δουλειά. Το δεύτερο στάδιο είναι η άρνηση του γεγονότος και ένα αίσθημα αισιοδοξίας. Το τελευταίο αναφέρεται στην προσδοκία του ατόμου ότι θα βρει δουλειά σύντομα. Το τρίτο στάδιο (μετά από μερικές εβδομάδες ή μήνες επίμονης αναζήτησης εργασίας) είναι συμπτώματα άγχους, απαισιοδοξία και πολλές φορές κατάθλιψη.
- Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία ότι η ανεργία έχει επιπτώσεις στην υγεία γενικά και στην ψυχική υγεία ειδικότερα. Αυτό που ακόμα δεν είναι σαφές, είναι ο τρόπος με τον οποίον οι ψυχολογικοί, βιολογικοί και κοινωνικοί μηχανισμοί αλληλεπιδρούν με αποτέλεσμα η ανεργία να οδηγεί στη διαταραχή της υγείας. Αυτή η έλλειψη σαφήνειας δεν αμφισβητεί, βέβαια, τη σχέση μεταξύ ανεργίας και νόσου. (…) Οι άνεργοι παρουσίαζαν περισσότερο άγχος, κατάθλιψη, νευρωτική συμπεριφορά, λιγότερη διάρκεια και χαμηλή ποιότητα ύπνου. Επίσης, ήταν περισσότεροι θλιμμένοι, δεν είχαν αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη σε άλλους.
- (…) Είναι θλιβερό βέβαια ότι στην παρούσα οικονομική κρίση, όπου οι προβλέψεις για την επερχόμενη ανεργία είναι εξαιρετικά δυσοίωνες, τόσο οι εξειδικευμένες υπηρεσίες για την ψυχολογική στήριξη των ανέργων όσο και οι συστηματικές μελέτες που να διερευνούν τη σχέση μεταξύ ανεργίας και υγείας είναι ανύπαρκτες στη χώρα μας.
* Καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο
Ερωτήσεις
Α. Περίληψη.
Β1. 2 σημεία σχόλιο.
Β2. Τρόποι ανάπτυξης 3ης ή 4ης ή 5ης παραγράφου.
Β3. Επιπτώσεις, τρόμαξε, επίμονης, σαφές, θλιβερό: Συνώνυμα
Γ. Έκθεση για ανεργία.
Σεπτέμβριος 2009
Αυτοκινητιστικά δυστυχήματα
- Σχηματίστε συνώνυμα με τις εξής λέξεις: αέναος, βιοπορισμός, ενδιατρίβω
- Να βρείτε αντώνυμα των λέξεων: παρελκυστικός, πρώιμος, επίκαιρος.
- Σχηματίστε παράγωγα από το β’ συνθετικό των λέξεων: διηνεκής, συνοπτικός
- Ετυμολογήστε τις λέξεις: δεισιδαιμονία, αέναος, διηνεκής, προσηλωμένος
- Να σχηματίσετε προτάσεις με τις εξής λέξεις: πρόληψη, εικασία, γνωμάτευση, αέναος, δαίμων του τυπογραφείου
Σεπτέμβριος |
Αυτοκινητιστικά δυστυχήματα |
Οκώβριος |
Λακωνικότητα |
Κάθε χρόνο 2.000 νεκροί, 10.000 ανάπηροι, 115.000 στα νοσοκομεία
«Δεν τον περιμένει έξω από την πόρτα του σχολείου. Οδηγούσε ενώ είχε πιει». «Δεν θα της μάθει ποδήλατο. Δεν φορούσε ζώνη». «Δεν μπορεί να την αγκαλιάσει με τα δύο χέρια. Πέρασε με κόκκινο».
«Η πολιτεία απέτυχε στην οδική ασφάλεια. Κάθε χρόνο στην Ελλάδα χάνουν τη ζωή τους σε τροχαία πάνω από 2.000 άνθρωποι, 32-35.000 τραυματίζονται και 7.500-10.000 μένουν ανάπηροι. Μέχρι το 2010 οι νεκροί από τροχαία θα έχουν φτάσει τους 25.000, οι τραυματίες τους 320-350.000 και οι ανάπηροι τους 75.000».
Από τη μία, τρεις αφίσες που μαρτυρούν απλοϊκά και σκληρά συνάμα όσα συμβαίνουν στην άσφαλτο. Από την άλλη, προβλέψεις και διαπιστώσεις που… βλέπουν πέρα από τα «επίσημα στοιχεία» και επισημαίνουν έξω από τα δόντια τη σοβαρότητα της κατάστασης.
Αυτά ήταν μερικά μόνο από τα όσα ενδιαφέροντα είπε στην ημερίδα της Τροχαίας Νέας Ιωνίας, που έγινε χθες με θέμα «Τροχαίο ατύχημα - Συνέπειες στο κοινωνικό σύνολο», ο πρόεδρος της Εταιρείας Υποστήριξης Θυμάτων Τροχαίων Ατυχημάτων (ΕΥΘΥΤΑ), Βασίλης Θεοδώρου.
«Οι στατιστικές της Τροχαίας σταματούν έξω από την πόρτα του νοσοκομείου. Οι νεκροί, οι τραυματίες και οι ανάπηροι είναι πολλοί περισσότεροι από τους αριθμούς που παρουσιάζονται», πρόσθεσε και τόνισε ότι το πρόγραμμα οδικής ασφάλειας «Καθ' οδόν» είναι αποτυχημένο.
Διότι -όπως είπε- λειτούργησε με μικρό προϋπολογισμό. Επιμερίστηκε σε επτά υπουργεία και όχι σε έναν φορέα που να αναλάβει αποκλειστικά τη σοβαρότατη υπόθεση.
Υπάρχει χαλαρότητα στους ελέγχους. Τυγχάνει αδιαφορίας από κόμματα και Τοπική Αυτοδιοίκηση. Δεν υπάρχει στρατηγικός σχεδιασμός για το μέλλον, όπως το γεγονός ότι κανείς δεν έχει κάνει κάτι για να διδάσκεται το μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής στους μελλοντικούς οδηγούς, τα σχολεία και, τέλος, γιατί δεν υπάρχει πολιτική βούληση.
«Τα ατυχήματα δεν έχουν καμία σχέση με την τύχη. Η παραβατικότητα είναι η κύρια αιτία τους», εξήγησε.
Τι άλλο θα μπορούσε κανείς να πει για μια χώρα, που το οικονομικό κόστος των τροχαίων -αν συνεχιστούν με αυτό το ρυθμό- όπως ανέφερε, από το 2001 έως το 2010 θα έχει φτάσει τα 8,5 τρισεκατομμύρια δραχμές;
Όταν ένα στα δέκα κρεβάτια των νοσοκομείων καταλαμβάνονται από θύματα τροχαίων; Όταν κάθε χρόνο 115.000 άνθρωποι νοσηλεύονται στα νοσοκομεία από τροχαία και 1.500.000 περνούν από τις πρώτες βοήθειες;
Υπάρχουν λύσεις και δεν ακούγονται για πρώτη φορά. Παρ' όλα αυτά, τίποτα δεν γίνεται πράξη. Οι οδηγοί δεν προσέχουν. Αν φορέσουμε κράνος και ζώνη, δεν τρέχουμε και δεν πίνουμε όταν οδηγούμε, θα μειωθούν τα θύματα κατά 50%, εξήγησε.
Αν το σύστημα φροντίδας των θυμάτων βελτιωθεί και γίνει άμεσο, θα έχουμε 43%. «Δεν χρειάζεται να έχουμε "ιπτάμενους γιατρούς", όπως στην Ολλανδία, για να κατεβαίνουν από ελικόπτερο στην εθνική όταν έχει κίνηση και να στήνουν επιτόπου χειρουργεία για να σώσουν ζωές για να τα καταφέρουμε. Υπάρχουν και άλλοι τρόποι», επισήμανε.
Αν προσέχαμε τους πεζούς, που αποτελούν το 23-30% των θυμάτων από τροχαία, η πλειοψηφία ηλικιωμένοι και παιδιά, θα τα μειώναμε ακόμη περισσότερα, συμπλήρωσε. (…)
Ερωτήσεις
Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του κειμένου που σας δόθηκε (90-110 λέξεις). Μονάδες 25
Β1. Να βρεις τις διαρθρωτικές λέξεις του κειμένου και να δηλώσεις το ρόλο τους.
Γ. Καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου και κυρίως στις περιόδους των εορτών πληροφορούμαστε από τα μέσα ενημέρωσης για δεκάδες αυτοκινητιστικά δυστυχήματα που συμβαίνουν στους ελληνικούς δρόμους. Οι αιτίες του φαινομένου είναι πολλές και οι συνέπειες τραγικές. Αφού τις επισημάνετε σ’ ένα άρθρο για το περιοδικό του σχολείου σας, να δικαιολογήσετε την αισιόδοξη ή απαισιόδοξη στάση σας επί του θέματος.
Οκτώβριος 2009
Λακωνικότητα
Ο πυκνός και λιτός λόγος
Διαγώνισμα 1
1. Όσο ανούσια και ενοχλητική, αφόρητη είναι η φλύαρη και ασυνάρτητη, η κακοπλεγμένη και απειρόκαλλη φράση, τόση δύναμη και ομορφιά έχει ο πυκνός και κρουστός, ο καθαρός και εύστοχος λόγος σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Είναι λάθος να νομίζομε ότι υπάρχουν γλώσσες που προσφέρονται στη σαφήνεια και στη βραχυλογία και άλλες που από την ίδια τη συντακτική δομή τους επιβάλλουν την πολυλογία και τα περίπλοκα σχήματα. Όλες οι γλώσσες, οι πλουτισμένες από το πνεύμα των λαών που τις μιλούν και δουλεμένες από τους τεχνίτες του λόγου, είναι ικανές και για το ένα και για το άλλο. Την αρετή στην καλή χρήση των τύπων τους και την ευθύνη για την κακομεταχείρισή τους την έχει αυτός που εκφράζεται έτσι ή αλλιώς. Και μόνο αυτός. [Δυνατότητα σε όλες τις γλώσσες: τόσο ο μεστός όσο και ο φλύαρος λόγος]
2. Ανέκαθεν, στη γλώσσα και στην παράδοση όλων των λαών της γης, οι μεγάλες «αλήθειες» διατυπώνονται με ολιγόλογες, κοφτές και ξεκάθαρες φράσεις. Έχουν τη μορφή λεκτικά συμπυκνωμένων αποφθεγμάτων που εντυπώνονται βαθιά στη μνήμη και μεταδίδονται από γενεά σε γενεά αναλλοίωτα, σαν ιερή και απαραβίαστη πνευματική παρακαταθήκη. Είναι καρποί της οξυδέρκειας και της σκέψης, της φαντασίας και της πείρας επίλεκτων ατόμων, είτε καταποντισμένων στο πέλαγος της ανωνυμίας, είτε τοποθετημένων στη μισοφωτισμένη περιοχή του θρύλου. Αποστάγματα της ανθρώπινης σοφίας. [Οι μεγάλες αλήθειες απαιτούν το μεστό και περιεκτικό λόγο]
3. Τόσο μεγάλη και επιτυχημένη λογική απόσταξη και λεκτική συμπύκνωση δεν είναι βέβαια πάντοτε δυνατή. Ούτε ίσως επιθυμητή. Υπάρχουν νοήματα πολυμερή (όπως μερικές οργανικές ουσίες) που η συντομογραφία μπορεί να τα ακρωτηριάσει. Αλλά και τότε ο σοφός λόγος είναι πλήρης και συνάμα πυκνός. Δεν κρύβει τον πλούτο του νοήματος, απεναντίας αναδείχνει την έκταση και το βάθος, τις πολλές και ποικίλες διαστάσεις του. Αλλά ταυτόχρονα περιορίζεται στα απολύτως απαραίτητα λεκτικά στοιχεία, χωρίς αυτός ο περιορισμός να αφήνει άστεγο ή αμφίβολο κάτι το ουσιαστικό. Η πρόταση διατυπώνει ολόκληρη και καθαρή τη σκέψη. Και συνάμα μεγαλώνει με τη συμπύκνωση η εκφραστική της δύναμη. Η περισσολογία και η αοριστολογία δεν θα συσκότιζαν μόνο το νόημα. θα κατέστρεφαν και την ένταση της φράσης που είναι μια από τις κύριες, ίσως η κυριότερη αρετή του αποφθέγματος. Αν ο γνήσιος και καίριος λόγος έχει τόσην απήχηση στην ψυχή μας, αν αγκιστρώνεται και δεν ξεκολλάει από τη μνήμη μας, τούτο οφείλεται ασφαλώς στο γεγονός ότι έχει επισημάνει και αποκαλύπτει μιαν αλήθεια με απέραντο βάθος, ένα στοχασμό που όσο και να τον εξερευνήσει κανείς, δεν φτάνει ποτέ στην άκρη του. Αλλά και σε ένα άλλο του προσόν, μοναδικό και ανεκτίμητο: ότι έχει επιτύχει τέτοιαν ακρίβεια και αυτάρκεια και προπάντων τόσην ένταση στη διατύπωση, ώστε δεν σηκώνει την περίφραση (την απόδοσή του με άλλα λόγια), κάποτε και αυτήν ακόμη τη μετάφραση (τη μεταφορά του σε άλλη γλώσσα). Είναι οριστικός και ανεπανάληπτος. [Η ακρίβεια και η αυτάρκεια των αποφθεγμάτων δεν επιτρέπουν τις περιττολογίες]
Ασκήσεις
1. Με βάση τους πλαγιότιτλους που σας δίνονται στο κείμενο να γράψετε την περίληψή του (100 λέξεις περίπου). [Μονάδες 25]
2. «Ανέκαθεν, στη γλώσσα και στην παράδοση όλων των λαών της γης, οι μεγάλες "αλήθειες" διατυπώνονται με ολιγόλογες, κοφτές και ξεκάθαρες φράσεις». Σε μία παράγραφο να εξηγήσετε τη φράση αυτή του κειμένου. [Μονάδες 10]
3. Στην 1 η περίοδο της πρώτης παραγράφου να βρείτε: α) τη διαιρετέα έννοια, β) τη διαιρετική βάση και γ) τα είδη/μέλη της διαίρεσης. [Μονάδες 8]
4. Στην τρίτη παράγραφο του κειμένου να εντοπίσετε λέξεις που χρησιμοποιούνται συνυποδηλωτικά / μεταφορικά (τουλάχιστον 5) και να σχηματίσετε ισάριθμες προτάσεις, στις οποίες θα τις χρησιμοποιείτε με την κυριολεκτική τους σημασία. [Μονάδες 7]
5. Αναλαμβάνετε να ετοιμάσετε την εισήγηση για μια συζήτηση που πρόκειται να γίνει στην τάξη σας για τη λακωνικότητα στο λόγο. Σ' αυτή να αναφέρετε τα πλεονεκτήματα του λακωνικού λόγου και τις περιστάσεις επικοινωνίας για τις οποίες είναι καταλληλότερος. (500-600 λέξεις) [Μονάδες 50]
Απαντήσεις
1. Η ευστοχία και η λιτότητα είναι αρετές του λόγου. Σε κάθε
γλώσσα ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να υιοθετεί το 'λακωνικό τρόπο έκφρασης, αρκεί
να έχει πνευματική καλλιέργεια και καλή γνώση της γλώσσας. Πάντα τα ρητά, αυτή η
έκφραση της συμπυκνωμένης σοφίας των λαών, χαρακτηρίζονταν από πυκνότητα λόγου.
Και ακριβώς αυτός ο απαλλαγμένος από περιττολογίες και ασάφειες λόγος, όχι μόνο
δεν ακρωτηριάζει τη σκέψη, αλλά αντίθετα την αναδεικνύει εναργέστερη, της παρέχει
τη δύναμη να εισχωρεί στο μυαλό μας, να μένει εκεί και με την ακρίβειά του να αποκλείει
κάθε διαφορετική διατύπωση στην ίδια γλώσσα ή τη μεταφορά του σε άλλη.
2. Το πέπλο της λήθης εύκολα μπορεί να καλύψει και να συσκοτίσει
γνώσεις που αποκτήθηκαν στο παρελθόν, επειδή οι πνευματικές δυνάμεις του ανθρώπου
δεν είναι απεριόριστες. Η γλωσσολογία, εξάλλου, μας διδάσκει πως κάθε γλωσσική κοινωνία
έχει μηχανισμούς άμυνας, όχι μόνο για να αυτοπροστατεύεται ενάντια στη λήθη, αλλά
και για να ανταποκρίνεται στις εκάστοτε ιστορικές ανάγκες. Ένας τέτοιος μηχανισμός
είναι ο βραχυλογικός λεκτικός κώδικας. Πρόκειται, συγκεκριμένα, για τη λακωνικότα
που συντίθεται με ολιγόλογες, κοφτές λέξεις. Ολόκληρη η θυμόσοφη σκέψη κάθε λαού,
αλήθειες διαχρονικές και πάντα επίκαιρες, αποτυπώθηκαν στα ρητά, στα γνωμικά, στα
αποφθέγματα και στον παροιμιώδη λόγο. Ο λόγος αυτός, όντας μεστός, περιεκτικός και
ουσιώδης, εύκολα εγγράφεται στο υποσυνείδητο, αλλά και στο ενσυνείδητο των ανθρώπων.
Διδάσκει, δίνει ουσία και νόημα στη ζωή μας, αποτελεί το καταστάλαγμα της συλλογικής
εμπειρίας ενός κόσμου που παρήλθε, άφησε όμως πίσω του σπουδαίο κληροδότημα για
το σημερινό και για τον άνθρωπο του μέλλοντος.
3. Στην πρώτη περίοδο του κειμένου διακρίνουμε τη διαιρετέα
έννοια που είναι ο λόγος / φράση, τη διαιρετική βάση, αναφορικά με την ποιότητα
του λόγου και τα μέλη της διαίρεσης:
α)Τι είναι; (Διαιρετέα έννοια): Λόγος/φράση
β)Ως προς τι; (Διαιρετική βάση): Ως προς τη σαφήνεια.
γ)μέλη (πηλίκο) της διαίρεσης: 1.Φλύαρη και ασυνάρτητη φράση 2.Πυκνός κι εύστοχος
λόγος
4. Στην τρίτη παράγραφο του κειμένου υπάρχουν αρκετές λέξεις
που χρησιμοποιούνται από το συγγραφέα με τη μεταφορική τους σημασία. Τέτοιες είναι
οι ακόλουθες: απόσταξη (λογική), άστεγο (κάποιο νόημα), συσκότιζαν (η αοριστολογία
και η περιττολογία), ξεκολλάει (ο λόγος), εξερευνήσει (το στοχασμό).
Φράσεις με την κυριολεκτική σημασία των λέξεων:
- Η παραγωγή των οινοπνευματωδών ποτών γίνεται με απόσταξη.
- Πολλές οικογένειες έμειναν άστεγες εξαιτίας των σεισμών.
- Κατά τη διάρκεια του πολέμου οι αρχές υποχρέωναν τους ανθρώπους να συσκοτίζουν
τα σπίτια τους, για να προστατευτούν από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς.
- Η ετικέτα ξεκολλάει δύσκολα από το βιβλίο, γιατί χρησιμοποίησα πολύ ισχυρή
κόλλα.
- Σήμερα το σύνολο σχεδόν της γήινης επιφάνειας έχει εξερευνηθεί.
5. Αγαπητοί συμμαθητές,
η γλώσσα προϊόν της ανάγκης των ανθρώπων, άλλοτε γίνεται πλούσια, αναλυτική,
περίπλοκη και γλαφυρή, άλλοτε πάλι μεστή, σύντομη και περιεκτική. Φυσικά αυτή η
ευελιξία της αποδεικνύει την τεράστια δυνατότητά της να σχηματοποιεί και να αποκρυσταλλώνει
ολόκληρο τον πλούτο της ανθρώπινης διανόησης, τις ευαισθησίες, τους προβληματισμούς
και τα οράματα κάθε γλωσσικής κοινωνίας; Οι Λάκωνες, για παράδειγμα, λαός γνωστός
από την ιστορία για τον ασκητικό τρόπο ζωής και την πειθαρχία στους κανόνες της
κοινωνίας τους, έδωσαν το όνομά τους και στη λιτή και επιγραμματική διατύπωση των
σκέψεων.
Αυτό είναι και το θέμα της σημερινής μας συζήτησης. «Δεν είναι καθόλου τυχαίο
το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη: λόγος,
ονόμαζαν και τη συντεταγμένη σκέψη που πειθαρχεί στους δικούς της νόμους, και την
ομιλία που εκφράζει ένα καταληπτό νόημα», αναφέρει ο Παπανούτσος, για να συνεχίσει
πως «… καθαρά και σφιχτά εκφράζεται μόνο όποιος ξέρει τι λέγει και θέλει να το
πει». Αποτελεί δηλαδή, ο τρόπος που ο καθένας μας εκφράζεται αντανάκλαση του τρόπου
που σκέφτεται, αλλά και προσδιοριστικό παράγοντα της ποιότητας τόσο της σκέψης όσο
και της επικοινωνίας. Το «φόρεμα του στοχασμού» μας, λοιπόν, η μορφή που δίνουμε
στη σκέψη μας, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και την αποτελεσματικότητα της επικοινωνίας
μας με τους άλλους. Και από την αρχαιότητα ακόμη, καταλληλότερη γι' αυτό το σκοπό,
αλλά και αρετή θεωρήθηκε η λακωνική έκφραση, η οποία μάλιστα αναγνωρίστηκε ως μέγιστη
αρετή.
Ο λακωνικός λόγος δίνει το προβάδισμα στο ουσιώδες περιεχόμενο, προβάλλοντάς
το με την απλή, ακριβή και ευθύβολη διατύπωσή του. Στόχο του έχει τη μετάδοση της
αλήθειας και όχι τον εντυπωσιασμό του ακροατή με λεκτικά στολίδια και τεχνάσματα.
Βέβαια, αυτό δε σημαίνει πως ακρωτηριάζει ή αποκρύπτει την ουσία κάποιου νοήματος,
προκειμένου αυτό να «χωρέσει» σε μια σύντομη φράση. Ίσα ίσα, μεγαλώνει την εκφραστική
δύναμη της σκέψης με την καθαρότητα της διατύπωσής της.
Επιπλέον, καθώς η λακωνική έκφραση προϋποθέτει βαθιά και ουσιαστική γνώση της
πραγματικότητας και ταυτόχρονα αποτελεί ένδειξη στοχασμού, κάνει την ανθρώπινη επικοινωνία
πιο γόνιμη, αφού ξεκινάει από τα θεμέλια και τη ρίζα της αλήθειας. Από την άλλη,
βέβαια, δε σημαίνει πως κάθε σιωπηλός ή λιγομίλητος άνθρωπος είναι πάντοτε σκεπτόμενος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο «Ηγεμών εκ Δυτικής Λιβύης» του Καβάφη, του
οποίου «έτρεμεν η ψυχή του μη τυχόν χαλάσει την καλούτσικην εντύπωση … γι' αυτό
και περιορίζονταν σε λίγες λέξεις». Μπορεί, δηλαδή, η λιτότητα της έκφρασης απλώς
να καλύπτει την απουσία ενδιαφερόντων και ουσιαστικού προβληματισμού η να αποτελεί
ένδειξη εσωστρέφειας.
Οι διαπιστώσεις αυτές ασφαλώς δεν έχουν στόχο να μειώσουν την αξία του λακωνισμού.
Όμως, θα πρέπει να έχουμε υπόψη ότι οι επικοινωνιακές μας ανάγκες καθορίζουν σε
μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο εκφραζόμαστε. Υπάρχουν, λοιπόν, περιστάσεις
της καθημερινής ζωής που απαιτούν τη λακωνικότητα και άλλες στις οποίες επιβάλλεται
πιο αναλυτική έκφραση. Καταρχάς η ίδια η εποχή μας με τους ταχείς ρυθμούς που τη
χαρακτηρίζουν μας αναγκάζει να είμαστε σύντομοι και περιεκτικοί, προκειμένου τα
λόγια μας να είναι σαφή και κατανοητά και να αποφεύγονται οι παρεξηγήσεις και οι
καθυστερήσεις. Λακωνικότητα απαιτείται επίσης στις μικρές αγγελίες, στις οδηγίες
χρήσης κάποιας συσκευής ή πολύ περισσότερο στις νομικές διατάξεις, ώστε να μην υπάρχουν
περιθώρια παρερμηνειών. Από την άλλη, όμως, η διδασκαλία, η απάντηση σε κάποια απορία,
η ανάπτυξη επιχειρημάτων προκειμένου να τεκμηριώσουμε μια θέση χρειάζονται τον αναλυτικό
λόγο. Όχι μόνο αναλυτικό αλλά και λεπτομερή λόγο επίσης απαιτούν οι γνωμοδοτήσεις
ειδικών και οι όροι των συμβολαίων. Η ικανότητα εντέλει του ανθρώπου, να εκφράζεται
είτε διεξοδικά και αναλυτικά είτε σύντομα αλλά εμπεριστατωμένα, είναι αυτή που τον
καθιστά ον ανώτερο, με νου και φαντασία. Από εμάς τους ίδιους λοιπόν εξαρτάται αν
θα είμαστε σε θέση να αξιοποιήσουμε τις γνώσεις μας για να γίνουμε χειριστές άξιοι
τόσο του αναλυτικού, όσο και του λακωνικού λόγου.
Διαγώνισμα 2
«Όσο ανούσια και ενοχλητική, αφόρητη είναι η φλύαρη και ασυνάρτητη, η
κακοπλεγμένη και απειρόκαλλη φράση, τόση δύναμη και ομορφιά έχει ο πυκνός και
κρουστός, ο καθαρός και εύστοχος λόγος σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Είναι λάθος να
νομίζομε ότι υπάρχουν γλώσσες που προσφέρονται στη σαφήνεια και στη βραχυλογία, και
άλλες που από την ίδια τη συντακτική τους δομή επιβάλλουν την πολυλογία και τα
περίπλοκα σχήματα. Όλες οι γλώσσες, οι πλουτισμένες από το πνεύμα των λαών που τις
μιλούν και δουλεμένες από τους τεχνίτες του λόγου, είναι ικανές και για το ένα και για το
άλλο. Την αρετή στην καλή χρήση των τύπων τους και την ευθύνη για την κακομεταχείρισή
τους την έχει αυτός που εκφράζεται έτσι ή αλλιώς. Και μόνο αυτός.
Και επειδή σκεπτόμαστε όπως μιλούμε (ή γράφομε) και η διατύπωση δεν είναι το
"τυχαίο" φόρεμα του στοχασμού (ορθότερα: του οποιουδήποτε ψυχικού περιεχομένου), αλλά η
ίδια η σκέψη (γενικότερα: το βίωμα) ουσιοποιημένη και αποτελειωμένη, καθαρά και σφικτά
εκφράζεται μόνο όποιος ξέρει τι λέγει και θέλει να το πει. Ο άλλος που δεν έχει
ξεκαθαρίσει τα συναισθήματα και τις σκέψεις του απεραντολογεί με περιστροφές, δε
βρίσκει τις κατάλληλες λέξεις ή δεν μπορεί να τις ταιριάσει σωστά, μιλεί και γράφει
μπερδεμένα και κακόγουστα και δε γίνεται καταληπτός από κανένα, ούτε από τον ίδιο
τον εαυτό του. Όχι γιατί δεν τον βοηθεί η εθνική του γλώσσα να εκφραστεί καθαρά, αλλά
γιατί το μυαλό του είναι θολό, ή αμφίβολες οι διαθέσεις του: δεν πιστεύει όσα λέγει, ή
προσποιείται, είναι ανειλικρινής, δόλιος κτλ. Τέτοιες ώρες ο λόγος ξεσκεπάζει και
εκδικείται όσους "αμαρτάνουν εναντίον του αγίου πνεύματος". Ακόμα και όταν είναι δεινοί
στην τέχνη τους ως "πειθούς δημιουργοί" (όπως αποκαλεί τους ρήτορες ο Πλάτων), χάνονται
μέσα στα πολλά και σκοτεινά λόγια, επιχειρούν επικίνδυνες λογικές ακροβασίες και
γκρεμίζονται από το κακής ποιότητας σκοινί τους. Στο τέλος φτάνουν στο αντίθετο προς το
σκοπό τους αποτέλεσμα — γίνονται βαρετοί και γελοίοι.
Ανέκαθεν, στη γλώσσα και στην παράδοση όλων των λαών της γης, οι μεγάλες
"αλήθειες" διατυπώνονται με ολιγόλογες, κοφτές και ξεκάθαρες φράσεις. Έχουν τη μορφή
λεκτικά συμπυκνωμένων αποφθεγμάτων που εντυπώνονται βαθιά στη μνήμη και
μεταδίνονται από γενεά σε γενεά αναλλοίωτα σαν ιερή και απαραβίαστη, πνευματική
παρακαταθήκη. Είναι καρποί της οξυδέρκειας και της σκέψης, της φαντασίας και της
πείρας επίλεκτων ατόμων, είτε καταποντισμένων στο πέλαγος της ανωνυμίας είτε
τοποθετημένων στη μισοφωτισμένη περιοχή του θρύλου. Αποστάγματα της ανθρώπινης
σοφίας…».
Τόσο μεγάλη και επιτυχημένη λογική απόσταξη και λεκτική συμπύκνωση δεν είναι
βέβαια πάντοτε δυνατή. Ούτε ίσως επιθυμητή. Υπάρχουν νοήματα πολυμερή (όπως μερικές
οργανικές ουσίες) που η συντομογραφία μπορεί να ακρωτηριάσει. Αλλά και τότε ο σοφός
λόγος είναι πλήρης και συνάμα πυκνός. Δεν κρύβει τον πλούτο του νοήματος, απεναντίας
αναδείχνει την έκταση και το βάθος, τις πολλές και ποικίλες διαστάσεις του. Αλλά
ταυτόχρονα περιορίζεται στα απολύτως απαραίτητα λεκτικά στοιχεία, χωρίς αυτός ο
περιορισμός να αφήνει άστεγο ή αμφίβολο κάτι το ουσιαστικό. Η πρόταση διατυπώνει
ολόκληρη και καθαρή τη σκέψη. Και συνάμα μεγαλώνει με τη συμπύκνωση η εκφραστική
της δύναμη. Η περισσολογία και η αοριστολογία δε θα συσκότιζαν μόνο το νόημα-- θα
κατέστρεφαν και την ένταση της φράσης που είναι μια από τις κύριες, ίσως η κυριότερη
αρετή του αποφθέγματος.
Ε. Π. Παπανούτσος, Το δίκαιο της πυγμής
Παρατηρήσεις
Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 100-120 λέξεις. (ΜΟΝΆΔΕΣ 25)
Β. 1. Ανέκαθεν, στη γλώσσα και στην παράδοση όλων των λαών της γης, οι μεγάλες "αλήθειες" διατυπώνονται με ολιγόλογες, κοφτές και ξεκάθαρες φράσεις: να εξηγήσετε αυτή τη φράση του κειμένου σε μία παράγραφο 80-100 λέξεων. (ΜΟΝΆΔΕΣ 10)
2. Με ποια λέξη πραγματοποιείται η συνοχή μεταξύ πρώτης και δεύτερης παραγράφου και τι δηλώνει αυτή; (ΜΟΝΆΔΕΣ 5)
3. Τέτοιες ώρες ο λόγος ξεσκεπάζει όσους "αμαρτάνουν εναντίον του αγίου πνεύματος": να μετατρέψετε την ενεργητική σύνταξη της περιόδου σε παθητική. Γιατί στο σημείο αυτό ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την ενεργητική σύνταξη; (ΜΟΝΆΔΕΣ 5)
4. ανούσια, ασυνάρτητη, πλήρης, συσκότιζαν, αρετή: Να γράψετε ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παραπάνω λέξεις. (ΜΟΝΆΔΕΣ 5)
Γ. Αναλαμβάνετε να ετοιμάσετε την εισήγηση (400-500 λέξεις) για μια συζήτηση που πρόκειται να γίνει στην τάξη σας για τη λακωνικότητα στο λόγο. Να αναφερθείτε σε αυτή στην αξία του λακωνικού λόγου και στις περιστάσεις επικοινωνίας για τις οποίες είναι καταλληλότερος. (ΜΟΝΆΔΕΣ 50)
Απαντήσεις
Α. Περίληψη: Το κείμενο αναφέρεται στην αρετή της λακωνικότητας. Αρχικά, ο συγγραφέας υποστηρίζει πως κάθε γλώσσα μπορεί να δώσει δείγματα λακωνικού ή φλύαρου λόγου, ανάλογα με τις επιλογές των χρηστών της. Στη συνέχεια, επισημαίνει πως από τους τελευταίους βραχύλογοι είναι όσοι διακρίνονται για την καθαρότητα της σκέψης και την ηρεμία της ψυχής τους. Αντίθετα, η πνευματική και ψυχική σύγχυση οδηγεί στην απεραντολογία, η οποία, όπως υπογραμμίζει, καθιστά ανιαρούς ακόμη και τους κατόχους της ρητορικής τέχνης. Καταλήγοντας, τονίζει πως η αποφθεγματική διατύπωση υπήρξε σ' όλες τις γλώσσες το καλύτερο «ένδυμα» για τις μεγάλες αλήθειες, αφού αναδεικνύει το εύρος και το βάθος τους με φράσεις που διακρίνονται για τη νοηματική πύκνωση, τη σαφήνεια, την πληρότητα και την εκφραστική τους ένταση. (116 λέξεις)
Β.
1. σχολιασμός άποψης (Ανέκαθεν, στη γλώσσα και στην παράδοση όλων των λαών της γης, οι μεγάλες "αλήθειες" διατυπώνονται με ολιγόλογες, κοφτές και ξεκάθαρες φράσεις) σε παράγραφο :
Ο λόγος αποτελεί έκφραση της σκέψης, του ήθους αλλά και της αισθητικής του ανθρώπου. Ο λακωνισμός, λοιπόν, η εύστοχη δηλαδή και λιτή έκφραση, αποκαλύπτει την αφαιρετική ικανότητα και επιτρέπει τη διάκριση του ουσιώδους από το επουσιώδες. Βέβαια, αυτή η αφαίρεση προϋποθέτει βαθιά γνώση των πραγμάτων, τέτοια που οδηγεί στην κατανόηση της ουσίας τους. Χαρακτηριστικό δείγμα λακωνικού λόγου αποτελούν τα αποφθέγματα ή ρητά, τα οποία είναι φράσεις διατυπωμένες σύντομα και επιγραμματικά που εκφράζουν με κατηγορηματικό τρόπο μια αλήθεια με καθολικό κύρος, που έχει διαπιστωθεί και διατυπωθεί λιτά από φωτισμένα πνεύματα και αποτελεί γι' αυτό συμπυκνωμένη σοφία. (95 λέξεις)
2. Με τη διαρθρωτική λέξη και που εκφράζει προσθήκη πραγματοποιείται η συνοχή μεταξύ των δύο παραγράφων.
3. Μετατροπή ενεργητικής σύνταξη σε παθητική και αιτιολόγηση χρήσης ενεργητικής:
Τέτοιες ώρες ο λόγος ξεσκεπάζει όσους "αμαρτάνουν εναντίον του αγίου πνεύματος"- ενεργητική
Τέτοιες ώρες όσοι "αμαρτάνουν εναντίον του αγίου πνεύματος" ξεσκεπάζονται από το λόγο- παθητική Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την ενεργητική σύνταξη για να δώσει έμφαση στο υποκείμενο (=ο λόγος).
4. Αντώνυμα: • ανούσια ≠ ουσιώδης, σημαντική, ουσιαστική • ασυνάρτητη ≠ συγκροτημένη, σαφής
• πλήρης ≠ ελλιπής, ατελής, μερική, ανεπαρκής • συσκότιζαν ≠ διαφώτιζαν, διαλεύκαναν •
αρετή ≠ ελάττωμα, ατέλεια
Γ. Παραγωγή λόγου :
Επικοινωνιακό πλαίσιο: εισήγηση
• Προσφώνηση: "Αγαπητοί συμμαθητές,"
• Αναφορική λειτουργία της γλώσσας
• Ρηματικά πρόσωπα: γ' πρόσωπο (στο μεγαλύτερο μέρος), α' ενικό και β' πληθυντικό (μετά την προσφώνηση)
• ύφος: επίσημο, σοβαρό.
• επιφώνηση: "Σας ευχαριστώ που με ακούσατε".
Σχεδιάγραμμα
Πρόλογος
Σύντομη αναφορά στην εποχή μας (ταχείς ρυθμοί > ανάγκη συντομίας και
περιεκτικότητας του λόγου)
Κυρίως θέμα
ΑΞΊΑ ΤΟΥ ΛΑΚΩΝΙΚΟΎ ΛΌΓΟΥ
• ανάπτυξη της σκέψης στην προσπάθεια να εκφραστεί (ο άνθρωπος) περιεκτικά και σύντομα,
• διευκόλυνση του διάλογου, αφού δε μονοπωλεί το λόγο,
• καλύτερη επικοινωνία, αφού δεν κουράζει τους άλλους με μακρηγορίες,
• περισσότερη σκέψη πριν εκφραστεί και καλύτερη οργάνωση του λόγου,
• αντιμετωπίζεται από τους άλλους με μεγαλύτερη σοβαρότητα.
ΠΕΡΙΣΤΆΣΕΙΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΟΠΟΊΕΣ ΕΊΝΑΙ ΚΑΤΑΛΛΗΛΌΤΕΡΟΣ
Αναφορά στο γεγονός ότι οι επικοινωνιακές ανάγκες καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον
τρόπο έκφρασης του ανθρώπου.
5. Περιστάσεις της καθημερινής ζωής που απαιτούν λακωνικότητα :
f. στις μικρές αγγελίες και στις ανακοινώσεις,
g. στις διαφημίσεις,
h. στις οδηγίες χρήσης κάποιας συσκευής,
i. στην ονομασία και το χαρακτηρισμό του οδικού δικτύου,
j. στα προγράμματα διαφόρων εκδηλώσεων,
k. στις νομικές διατάξεις, ώστε να μην υπάρχουν περιθώρια παρερμηνειών.
12. Περιστάσεις στις οποίες επιβάλλεται πιο αναλυτική έκφραση :
m. στη διδασκαλία,
n. στις επιστημονικές έρευνες,
o. στην καταγραφή των όρων κάθε συμβολαίου (διαθήκες, αγορές,
ενοικιαστήρια, πωλήσεις)
p. στις καταθέσεις μαρτύρων στα δικαστήρια.
Επίλογος
Συμπέρασμα: η ικανότητα του ανθρώπου να μπορεί να εκφράζεται με λιτότητα και
σαφήνεια σε κάθε περίπτωση αποτελεί όχι μόνο ανάγκη αλλά και ζητούμενο της εποχής.
Λακωνικότητα
Ο τρόπος έκφρασης του ανθρώπου, ο τρόπος δηλαδή με τον οποίο πραγματώνει και αξιοποιεί τη μια διάσταση του ενδιάθετου λόγου, την ικανότητα ομιλίας, είναι καθοριστικής σημασίας. Αντανακλά όλο τον ψυχοπνευματικό του κόσμο και διανοίγει δρόμους που οδηγούν στα μύχια της συνείδησης. Αναγνωρίζοντας αυτή του την ιδιαίτερη σημασία, οι αρχαίοι Έλληνες τοποθετήθηκαν αξιολογικά σε σχέση μ’ αυτόν με τη φράση «το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν», με την οποία δήλωναν την προτίμησή τους στη λιτή αλλά μεστή έκφραση, που τη θεωρούσαν δείγμα βαθυστόχαστου, συγκροτημένου ώριμου νου.
Η πνευματική αυτή αρετή οφείλει το όνομα της στους Λάκωνες. Οι Λάκωνες, γνωστοί στην αρχαιότητα ως πολεμικός λαός, ως λαός της δράσης, ήταν φειδωλοί στην έκφραση τους. Τούτο ήταν μάλλον στάση ζωής παρά απόρροια στενότητας πνεύματος, διότι οι πράξεις επιτελούν το έργο των λόγων, καθιστούν φανερές τις σκέψεις και τις προθέσεις, και κάτι περισσότερο: αποδεικνύουν την αλήθεια του.
Η σύντομη και περιεκτική διατύπωση ως συνειδητή επιλογή και εκδήλωση εδράζεται στην απλότητα του χαρακτήρα, στην έλλειψη επιτήδευσης, στόμφου και διάθεσης για αυτοπροβολή από την πλευρά του ομιλητή και επιδιώκεται, διότι προδίδει εγκυρότητα, βαρύτητα στο λόγο, αναδεικνύοντας και τη συγκροτημένη σκέψη του ομιλητή. Η έκφραση των διανοημάτων με βραχύτητα είναι απόληξη μιας απαιτητικής νοητικής διεργασίας, κατά την οποία το άτομο μέσα από ένα πλήθος συλλογισμών-επιχειρημάτων αξιολογεί και ακολούθως επιλέγει και κοινοποιεί τα πιο καίρια και ουσιώδη. Μια τέτοια λειτουργία του νου απαιτείται σε μια εποχή πνευματικής ρηχότητας, άσκεφτη και αστόχαστη. Αλλά και η ματαιοδοξία, η επιδειξιμανία του σύγχρονου καταναλωτικού ανθρώπου μπορούν να εξισορροπηθούν απ’ την απλότητα και την αυτοπειθαρχία που εκφράζει ο λακωνισμός. Αυτά του τα επακόλουθα μπορούν να θωρακίσουν τον άνθρωπο απέναντι στο σημερινό αμοραλισμό και την αμετρία, οδηγώντας τον σ’ έναν ειλικρινή διάλογο με τον εαυτό του και τους άλλους, για να κατακτήσει την αυτογνωσία και την ηθική ελευθερία.
Η λακωνική έκφραση δίκαια, λοιπόν, θεωρείται αρετή και υπερέχει έναντι της φλυαρίας. Είναι εξάλλου «διαφανής» ως προς τους, στόχους που υπηρετεί, απευθύνεται στη λογική, την κρίση του δέκτη και τον καλεί σε νηφάλια αξιολόγηση των μηνυμάτων που μεταδίδει. Κατ’ αυτόν τον τρόπο αποκλείει την προσπάθεια για εντυπωσιασμό, αποπροσανατολισμό, παραπλάνηση, συγκάλυψη της ουσίας μέσα από τη λεξιθηρία και την επιτήδευση, σκοπιμότητες που μπορεί να υποκρύπτει ο σχοινοτενής λόγος, εφόσον συχνά βρίθει εντυπωσιακών σχημάτων πληροφόρησης. Συχνά εκείνοι που ελέγχουν τα ΜΜΕ επιχειρούν να προπαγανδίσουν και να αποπροσανατολίσουν τους δέκτες· ο λακωνισμός, που συντελεί στην άμεση αφομοίωση, προβάλλεται ως επιτακτικό αίτημα για να μην οδηγούνται τα άτομα στην πνευματική σύγχυση ούτε να μετατρέπονται σε φερέφωνα ορισμένων επιτήδειων, αλλά να γνωρίζουν την αλήθεια.
Είναι αυτονόητο πως όταν η επικοινωνία διεξάγεται μεταξύ ατόμων που εκφράζονται με ένα λόγο γνήσιο, πηγαίο, «διαυγή», καίριο και στοχαστικό, δηλαδή λακωνικό, αποκτά άλλο επίπεδο, άλλο ύφος και άλλη ποιότητα, εξυψώνοντας και του ίδιους τους συνομιλητές, εφόσον, όπως επισήμανε ο Ε.Π. Παπανούτσος «η διατύπωση δεν είναι το τυχαίο φόρεμα του στοχασμού ή του οποιουδήποτε ψυχικού περιεχομένου, αλλά η ίδια η σκέψη και το βίωμα ουσιοποιημένα και τελειοποιημένα». Ένας τέτοιος λόγος έχει απήχηση στην ψυχή και φορτίζει τον δέκτη, εντυπώνεται, αγκιστρώνεται στο νου και υποβάλλει σε προσεκτική θεώρηση του μηνύματος. Έτσι ο συνομιλητής δέχεται και αξιοποιεί πολλαπλά ερεθίσματα του μηνύματος, προάγει τη σκέψη του, εμπλέκεται σε μια πνευματική άσκηση επωφελή για το νου και επικοινωνεί ειλικρινέστερα και ουσιωδέστερα με τον πομπό, εφόσον συλλαμβάνει ολόπλευρα και κατανοεί σε βάθος τα μηνύματά του. Σήμερα μάλιστα που η επικοινωνία είναι τυπική, οι επαφές επιδερμικές και η κοινωνία αλώνεται από τον ατομικισμό, αυτή η επικοινωνία ψυχών και πνευμάτων που επιτελείται με τη λακωνική διατύπωση μπορεί να είναι πολύτιμη σαν αντιστάθμισμα.
Περαιτέρω, στο χώρο του πνεύματος και της πολιτικής μπορούν να επισημανθούν εξίσου ευεργετικές συνέπειες. Συγκεκριμένα, ο λακωνικός πνευματικός άνθρωπος με το σοφό του λόγο έρχεται πιο κοντά στο λαό και γίνεται ταγός του, ο περιεκτικός και ουσιώδης λόγος του καλλιτέχνη επιτρέπει τη διάδοση των διδαγμάτων της τέχνης, ώστε να μην αποκτά αυτή ελιτίστικο χαρακτήρα αποστασιοποιούμενη από το κοινωνικό σώμα· ανάλογα η μεστότητα του επιστημονικού λόγου συντελεί στην ταχύτερη και ουσιαστικότερη συνεννόηση και συνεργασία των μελών της επιστημονικής κοινότητας, μέσω της διατύπωσης εμπεριστατωμένων απόψεων, ενώ ο λακωνικός πολιτικός δεν ενδίδει στο λαϊκισμό και τη δημαγωγία, αρθρώνει ένα λόγο ειλικρινή και κατανοητό που βοηθάει τον πολίτη να παρακολουθεί τις εξελίξεις, να συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο, να παρεμβαίνει ουσιαστικά σε διαδικασίες λήψης αποφάσεων, με άλλα λόγια να επιτελεί το ρόλο του ως δημοκρατικός πολίτης.
Ειδικά για τους Έλληνες ως πρώτους διδάξαντες αυτής της αρετής, η διατήρησή της έχει μεγάλη σημασία, καθώς σημαίνει επαφή με τις ρίζες, σύνδεση με το παρελθόν και τα κληροδοτήματα των προγόνων, διατήρηση της πολιτιστικής ταυτότητας σε μια εποχή ξενομανίας και πολιτιστικής διείσδυσης. Αν σ’ όλα αυτά συνυπολογιστεί το ότι ανέκαθεν, στη γλώσσα και την παράδοση όλων των λαών της γης, οι μεγάλες αλήθειες διατυπώνονται με ολιγόλογες, επιγραμματικές λιτές και απέριττες φράσεις που έχουν τη μορφή γνωμικών, συνάγεται ότι η αξία της λακωνικότητας είναι παιδευτική. Αυτή διασώζει ο/π σημαντικό αποθησαύρισε η ζωική εμπειρία και οι φιλοσοφικές αναζητήσεις κάθε λαού. Και διδάσκει την αξία της λιτότητας σ’ όλες τις εκφάνσεις της ζωής. (818 λέξεις)
Νοέμβριος 2009
[…] Η νόθη ψυχαγωγία είναι απόπειρα φυγής, επιθυμία απόδρασης από τον κλοιό μιας ζωής που μόνο πληγές μας δίνει και απογοητεύσεις ή που μας έγινε αφόρητη από το αθεράπευτο κενό της. Απόπειρα φυγής, όχι φυγή? επιθυμία απόδρασης, όχι απόδραση. Γιατί σε λίγο ξαναγυρίζουμε στην αρένα βαρύτερα πληγωμένοι, βρισκόμαστε και πάλι στο πηγάδι μας με μεγαλύτερο άγχος - η απελευθέρωση ήταν ψεύδος, τραγική αυταπάτη. Πίσω, λοιπόν, από τη νόθη ψυχαγωγία υπάρχει πανικός και μωρία?όταν μαυρίσει από την απελπισία ή ρημάξει μέσα στην ανία η ψυχή μας, μας πιάνει τρόμος και τρέχουμε να αναπληρώσουμε αυτό που μας λείπει με μια συγκίνηση (ας είναι και αγωνία), με μια διέγερση (ας είναι και αλλοτρίωση του προσώπου μας), με μιαν εξαντλητική ηδονή (ας φέρνει και την αποκτήνωση) – με κάτι τέλος πάντων που έστω και προσωρινά θα δώσει άλλη τροπή στη ζωή μας. Εκείνο που μας τρομάζει περισσότερο είναι η ερημιά της ψυχής, το εσωτερικό άδειασμα. Και ριχνόμαστε σ’ εκείνους τους τρόπους της ψυχαγωγίας και ελπίζουμε ότι θα μας βοηθήσουν να ξεφύγουμε - από τι; Ολοφάνερα από τον «εαυ- τό» μας. Αυτός μας έχει γίνει ανυπόφορος και, επειδή μας πονεί ή μας αηδιάζει η παρου- σία του, επιχειρούμε να αποδράσουμε «σκοτώνοντας» το χρόνο που μας πολεμάει ή έχει περιφρονήσει την ψυχή μας. Κάθε ευκαιρία φυγής είναι τότε ευπρόσδεκτη, ακόμη κι αν υπονομεύει την υγεία μας ή μας ντροπιάζει. Και όταν μας παρουσιαστεί (η κοινωνία έχει και για τούτο προνοήσει με τις λέσχες, τα καπηλειά, τα καταγώγια) τρέχουμε να επωφε- ληθούμε. Αστόχαστα, αφού στο τέρμα του δρόμου μάς περιμένει ήσυχος ο εχθρός που θέλουμε να του ξεφύγουμε…[…]
Αντίθετα προς τη νόθη η γνήσια ψυχαγωγία ως ανάγκη γεννιέται από τη δύναμη και τη χαρά της ζωής, και εκείνο που προσφέρει είναι να συντηρεί και να ανανεώνει τη δύναμη και τη χαρά της ζωής. Αυτήν ακριβώς που φθείρει και αφανίζει η νόθη. 6ε νομίζω ότι χρειάζονται αποδείξεις για να βεβαιωθεί κανείς ότι άλλο πράγμα είναι να ρίχνεσαι στο ξεφάντωμα από αμηχανία και άγχος, για να «διασκεδάσεις» την κατάθλιψη και την ανία που σε ρημάζει, και άλλο (εντελώς άλλο και στις προθέσεις και στα αποτελέσματα) να διασκεδάζεις από περίσσεια δυνάμεων και ευφρόσυνη διάθεση, για να κρατείς υψηλά την εσωτερική σου θερμοκρασία και να απολαβαίνεις την ακμή του σώματος και τη χαρά της ψυχής. Στην πρώτη περίπτωση, όπως είπαμε, η ψυχαγωγία είναι απόπειρα φυγής, αναζήτηση σωτηρίας από το αδιεξόδο που αντί να δώσει ανακούφιση από το άλγος και την πλήξη, κάνει τη ζωή πιο δύσκολη, ζοφερή και αρρωστημένη. Στη δεύτερη, είναι ακτινοβολία και θρίαμβος σωματικής και ψυχικής ευφορίας, άξια επιβράβευση εκείνων που ευδοκιμούν στο σκληρό αγώνα της ζωής με την περίσκεψη, το θάρρος, το τάλαντό τους - και για τούτο προσφέρει ό,τι υπόσχεται: δύναμη και χαρά μεγαλύτερη. Εάν βρίσκεσαι σε συμφωνία με τον εαυτό σου (τις διαθέσεις, τις ικανότητες, τα όνειρά σου)? εάν με τους συνανθρώπους ζεις αρμονικά προσπαθώντας με καλή προαίρεση να γεφυρώνεις τα χάσματα και ν’ αποφεύγεις την τριβή στις σχέσεις σου μαζί τους? εάν εργάζεσαι έντι- μα και δημιουργικά και είσαι ικανοποιημένος από την αναγνώριση των αποδόσεών σου? εάν στην αισθηματική σου ζωή αξιώθηκες να γνωρίσεις την τρυφερότητα και τη στοργή? εάν προπάντων έχεις πεισθεί ότι ο δρόμος του βίου δεν είναι ποτέ ομαλός και γίνεται βατός μόνο από εκείνους που μπορούν να δέχονται τις αποτυχίες με χαμόγελο και τους πόνους με εγκαρτέρηση-τότε θα είσαι πάντα δυνατός και χαρούμενος, και αυτή τη δύναμη και τη χαρά σου θα την ξαναβρίσκεις πολλαπλάσια όταν θα διαθέτεις τον ελεύθερο χρόνο σου σε σύστοιχους προς το ψυχικό κλίμα και το πνευματικό σου επίπεδο τρόπους ψυχαγωγίας. Ούτε καταπονημένος και ταπεινωμένος, ούτε αηδιασμένος από τον εαυτό σου θα βγαίνεις από τους τόπους των διασκεδάσεων – με την πικρή γεύση που δίνει ο ανώφελος κάματος, η αποστροφή και η μεταμέλεια. Ο Spinoza έχει λαμπρά αποδείξει στα θεωρήματα της δικής του Γεωμετρίας δύο ταυτότητες που επαληθεύονται διαρκώς από την καθημερινή πείρα: ένταση της ζωής, ευφορία ψυχική ίσον δύναμη, ίσον χαρά. Χαλάρωση της ζωής, ψυχική αφορία ίσον αδυναμία, ίσον θλίψη. Η θέση της νόθης ψυχαγωγίας είναι στο κεφάλαιο της δεύτερης ταυτότητας?της γνήσιας, στο κεφάλαιο της πρώτης.Ποιας η δωρεά είναι η ευ-θυμία των Αρχαίων, περιττεύει – νομίζω- και να το υπαινιχθούμε.
Απόσπασμα από το Ε.Π.Παπανούτσος, Πρακτική Φιλοσοφία, εκδ. 6ωδώνη, Αθήνα 1984, σ.σ. 68-69, 72-73
Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
1. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου με 100-120 λέξεις.
2. Σε ποιο κειμενικό είδος ανήκει το παραπάνω κείμενο;
3. α. Πώς επιτυγχάνεται η συνοχή μεταξύ των δύο παραγράφων; β. Να δώσετε έναν τίτλο για το απόσπασμα.
4. α. Να βρείτε ένα συνώνυμο και ένα αντώνυμο για καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: αυταπάτη, έχει περιφρονήσει, αμηχανία, ευδοκιμούν, σύστοιχους. β. Να σχηματίσετε έναν ομοιόπτωτο προσδιορισμό με καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις: απόπειρα, διάθεση, χάσματα, αποστροφή, θλίψη.
5. Σε ένα δοκίμιο 500-600 λέξεων να αναπτύξετε τους τρόπους αντιμετώπισης του ζητήματος της ψυχαγωγίας των νέων.
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
1. Το κείμενο πραγματεύεται τις προϋποθέσεις και τα κριτήρια για τον χαρακτηρισμό της ψυχαγωγίας ως νόθης ή γνήσιας. Αρχικά, διατυπώνεται η θέση ότι η νόθη ψυχαγωγία αποτελεί μια προσπάθεια του ανθρώπου να αποδράσει από το εσωτερικό αδιέξοδο στο οποίο έχει περιέλθει?στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για μια αναζήτηση απόδρασης και όχι για ουσιαστική διαφυγή. Στη συνέχεια, ο συγγραφέας αναφέρεται στις παραμέτρους που καθιστούν την ψυχαγωγία γνήσια επισημαίνοντας τη διαλεκτική σχέση μεταξύ της γόνιμης διάθεσης του ελεύθερου χρόνου από τον άνθρωπο και της ψυχικής και πνευματικής του ισορροπίας. Τέλος, τονίζεται ότι μόνο μέσα από τη γνήσια ψυχαγωγία εξασφαλίζε- ται η δύναμη και η χαρά της ζωής, ενώ η νόθη οδηγεί στο αντίθετο αποτέλεσμα. 2. Το κείμενο που παρατίθεται είναι δοκίμιο, καθώς περιέχει τις ιδεολογικές απόψεις του συγγραφέα για ένα ζήτημα ευρύτερου ενδιαφέροντος. Συγκεκριμένα, ο κειμενογράφος προσπαθεί να εξετάσει αντικειμενικά το θέμα της ψυχαγωγίας στη σύγχρονη κοινωνία μέσω της διερεύνησης των μορφών της.Το ύφος του κειμένου είναι επίσημο με στοιχεία προσωπικού τόνου και γίνεται αξιοποίηση τόσο λογικών όσο και συναισθηματικών μέσων πειθούς.
3.α.Με τη διαρθρωτική λέξη «αντίθετα» που έχει αντιθετική σημασία και την επανάληψη της φράσης «νόθη ψυχαγωγία». β. Οι δύο μορφές ψυχαγωγίας: η νόθη και η γνήσια
4.α. Σ: ψευδαίσθηση A:επίγνωση, Σ:έχει υποτιμήσει A:έχει εκτιμήσει, Σ:δυσκολία A: ευκολία, Σ:επιτυγχάνουν A:αποτυγχάνουν, Σ:ομοειδείς A:ετεροειδείς β. άκαρπη απόπειρα, ανεξήγητη διάθεση, αγεφύρωτα χάσματα, έντονη αποστροφή, ανείπωτη θλίψη.
5. 1.Η οικογένεια: καλλιέργεια του διαλόγου, ώστε οι νέοι να αναπτύσσουν ουσιαστικές ανθρώπινες σχέσεις/παροχή κινήτρων για γνήσια ψυχαγωγία (διάβασμα, επαφή με τη φύση).
2.Το εκπαιδευτικό σύστημα: δημιουργία κατάλληλων προϋποθέσεων, ώστε οι νέοι να
εκφράζουν τις δεξιότητες και τα ενδιαφέροντά τους και να αναπληρώνουν το δημιουργικό
κενό που αφήνει ο εξετασιοκεντρικός χαρακτήρας της εκπαίδευσης (γόνιμη επαφή με την
τέχνη, τον αθλητισμό και τη λογοτεχνία).
3.Η πολιτεία: επιχορηγήσεις για ίδρυση πολιτιστικών ιδρυμάτων (βιβλιοθήκες, θέατρα,
συναυλιακοί χώροι, αίθουσες τέχνης κλπ.) και ενίσχυση της αποκεντρωτικής πολιτιστικής
πολιτικής για δημιουργική επαφή των νέων με την παράδοση και την τέχνη στην περιφέ-
ρεια.
4.Οργάνωση επισκέψεων σε μουσεία, σε εκθέσεις ζωγραφικής και σε άλλου είδους πολι-
τιστικές δραστηριότητες για την ολοκλήρωση της προσωπικότητας του ατόμου.
5.Ταξίδια για γνωριμία και επαφή των νέων με άλλους λαούς και πολιτισμούς/ για αφο-
μοίωση ετερογενών πολιτισμικών στοιχείων/για αναγνώριση της αποδοχής της πολιτισμι-
κής ιδιαιτερότητας κάθε λαού ως απαραίτητης προϋπόθεσης για την καλλιέργεια κλίματος
γενικευμένης ειρήνης και αρμονικής συνύπαρξης των λαών.
6.Επαφή με τη φύση για εκτόνωση από την ασφυκτική αστική πραγματικότητα/για δημι-
ουργία αισθήματος ασφάλειας και ψυχικής ισορροπίας μέσω της ομορφιάς και της αρμονί-
ας του φυσικού περιβάλλοντος.
7. Ανάπτυξη της κοινωνικότητας των νέων που οδηγεί στην καλλιέργεια του πνεύματος της
ομαδικότητας και της συνεργασίας και στον περιορισμό της ατομικιστικής θεώρησης των
πραγμάτων.