Ο πολιτισμός της καθημερινότητας

Στις σκέψεις που ακολουθούν θα έπρεπε να προηγηθεί ένας ορισμός του όρου πολιτισμός. Παρόμοιος ορισμός ωστόσο – κοινά αποδεκτός – δε φαίνεται να υπάρχει. Αυτό διευκολύνει τη διατύπωση μιας τολμηρής απόψεως. Πολιτισμός είναι μια πρόταση προς το μέλλον. Πρόταση δηλαδή που διαθέτει το στοιχείο της διάρκειας, την ποιότητα να υπερβεί το εφήμερο. Μια τέτοια πρόταση προς το μέλλον μπορεί να εκπορεύεται από το παρόν ή το παρελθόν αυτό και συνιστά το σύνθετο ενός πολιτιστικού φαινομένου.(…)

Μέχρι τώρα πάντως το παρελθόν ανακαλύπτεται απλώς, ενώ σπάνια διδάσκει. Συχνά ανακαλύπτεται ο αρχαίος λόγος, άλλοτε η αρχιτεκτονική των νησιών, πρόσφατα η παράδοση της Ορθοδοξίας. Ανακαλύπτονται, αλλά σπάνια ζουν, δηλαδή σπάνια αφομοιώνονται. Το «Άξιον εστί» του Θεοδωράκη και του Ελύτη είναι ένα πολιτιστικό γεγονός, επειδή δεν ανακαλύπτει, αλλά συνθέτει, είναι δημιουργία. Διαλέγεται με άνεση τόσο με τον παρόντα χώρο όσο και με το παρελθόν του.(…)

Ο πραγματικός πάντως πολιτισμός εκτίθεται, δηλαδή επιζητεί τη σύγκριση. Ότι η ελληνική ποίηση ή οι ταινίες του Αγγελόπουλου διακρίνονται στον ευρωπαϊκό χώρο αποτελεί γεγονός άξιο να υπογραμμιστεί. Ότι ο ελληνικός πολιτισμός όμως, στο σύνολό του, ελάχιστη παρουσία έχει στο σημερινό κόσμο δείχνει πού μας οδήγησε εκτός από άλλα μια βολική περιχαράκωση περί ένα μίζερο εαυτό. Να σημειωθεί ότι η περιχαράκωση αυτή δεν εμπόδισε – ίσα ίσα βοήθησε – τη μίμηση κάθε δείγματος πολιτιστικής υποαναπτύξεως των «αναπτυγμένων» κρατών. Είτε με τα τηλεοπτικά μας πράγματα είχε αυτό να κάνει είτε με την αισθητική και τη μουσική. Ακόμα όμως και με τον τρόπο ή τους τρόπους που ζούμε και εκφραζόμαστε.(…)

Οι πολιτιστικές αξίες τότε και μόνον αποκτούν διάρκεια, εφόσον είναι πανταχού παρούσες. Αλλιώς αφήνουν εντυπώσεις, αλλά όχι ήθος. Η αρχιτεκτονική των κτιρίων, η γλώσσα και το τραγούδι της γλώσσας, η αισθητική μιας διαφημίσεως ή μια εκπομπή από το ραδιόφωνο είναι, με το δικό τους μέτρο, επίσης πολιτιστικές εκφράσεις. Στο σύνολό τους, εξίσου σημαντικές με την ύπαρξη μιας συμφωνικής ορχήστρας ή ενός ωραίου μνημείου. Ο πολιτισμός της καθημερινότητας είναι και πάλι μια πρόταση προς το μέλλον, που αγκαλιάζει ωστόσο το παρόν.

Το ότι ο πολιτισμός αυτός της καθημερινότητας – με άλλα λόγια, η ποιότητα ζωής – ασφυκτιά στη σημερινή Ελλάδα δίκαια προκαλεί την αγωνία σε όσους έχουν ακόμα τα μάτια και την ψυχή ανοικτά. Η κακογουστιά κάθε είδους που διαπερνά τη χώρα μήτε μέτρο μήτε τέλος φαίνεται να έχει. Ως απειλητικός λοιπόν ιστός καλύπτει τη ζωή και τις στιγμές μας με την πολλαπλή της, ύπουλη παρουσία. Από εκείνη την εκπομπή τηλεοράσεως που υποτιμά το νου μας έως την ακαλαισθησία ενός κτίσματος και τους θορύβους των πόλεων. Από ένα «ήθος» που δε σέβεται τον διπλανό του έως το έλλειμμα πνευματικής ζωής και την έλλειψη ανάσας από το περιβάλλον. Σαν να μην έφταναν μάλιστα τα δικά μας επιτεύγματα, φροντίζουμε από το προπύργιο του σημερινού «πολιτισμού» - τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής – να εισάγουμε όχι το καλό, αλλά ό,τι χειρότερο παράγεται. Ως υποκουλτούρα ή πολιτική διαφήμιση, ως αποξένωση από το μέτρο και χρηματοθηρία. Ότι πολλοί ανθίστανται σ’ αυτή την πορεία, που δεν έχει καν την ομορφιά της παρακμής, είναι αλήθεια. Είναι όμως αιχμές ποιότητας, φωνές μοναχικές και πείσματος. Η καθημερινότητα της χώρας, μην έχοντας συνείδηση των αξιών που η ίδια είχε κάποτε κατακτήσει, έχει αφεθεί σε μια ζωή χωρίς τον έρωτα του καλού. Χωρίς τη φανερή ή μυστική γοητεία του έρωτα και του καλού.

Υπάρχει η βάσιμη υποψία ότι όσο ανεβαίνει το εθνικό μας εισόδημα τόσο μειώνεται το βιοτικό μας – με την έννοια του βίου, της ζωής – επίπεδο. Η μόνη απάντηση σ’ αυτή την παράλογη προοπτική είναι περισσότερος πολιτισμός, δηλαδή περισσότερες προτάσεις προς το μέλλον. (Γιώργος Γραμματικάκης, Κοσμογραφήματα, σελ.154 – 157, διαμορφωμένο απόσπασμα, εκδ. Πόλις)

Ερωτήσεις

Α. Να πυκνώσετε το παραπάνω κείμενο σε 100 - 120 λέξεις. Μονάδες 25

Β1. Παρ. 5. « Η καθημερινότητα της χώρας, μη έχοντας συνείδηση των αξιών που η ίδια είχε κάποτε κατακτήσει, έχει αφεθεί σε μια ζωή χωρίς τον έρωτα του καλού.» Να αναπτύξετε τεκμηριωμένα την παραπάνω άποψη του συγγραφέα σε μια παράγραφο (80-100 λέξεων), χρησιμοποιώντας ως τρόπο ανάπτυξης την σύγκριση – αντίθεση (παρελθόντος – παρόντος). Μονάδες 12

Β2. Να αναγνωρίσετε τα μέσα πειθούς που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στη δεύτερη παράγραφο και να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με συγκεκριμένα χωρία του κειμένου. Μονάδες 10

Β3. Ποιος είναι ο βασικός τρόπος ανάπτυξης στην δεύτερη παράγραφο του κειμένου. Τεκμηριώστε την απάντησή σας. Μονάδες 8

Β4. εφήμερο, διακρίνονται, σημαντικές, ασφυκτιά, ύπουλη: να γράψετε ένα συνώνυμο σε κάθε μία από τις παραπάνω λέξεις του κειμένου. Μονάδες 5

Γ. Παραγωγή κειμένου: «To ότι ο πολιτισμός, αυτός της καθημερινότητας – με άλλα λόγια, η ποιότητα ζωής – ασφυκτιά στη σημερινή Ελλάδα δίκαια προκαλεί την αγωνία σε όσους έχουν ακόμα τα μάτια και την ψυχή ανοιχτά». Με αφορμή το σχολιασμό του αποσπάσματος του κ. Γραμματικάκη στο μάθημα της Νεοελληνικής γλώσσας στο σχολείο σας, καλείστε σε μια σύντομη παρουσίαση (εισήγηση 500-600 λέξεων) ενώπιον των συμμαθητών σας και της φιλολόγου σας, να μιλήσετε για τον πολιτισμό της δικής σας καθημερινότητας. Συγκεκριμένα, αναλαμβάνετε να περιγράψετε δυσάρεστες «παραστάσεις» της καθημερινότητάς σας που υποβαθμίζουν το πολιτισμικό επίπεδο της κοινωνίας μας (αναφέρουμε ενδεικτικά την ποιότητα της τηλεοπτικής ψυχαγωγίας και ενημέρωσης, τις επιλογές κατά τον ελεύθερο χρόνο, τη μορφή των σύγχρονων πόλεων κ.α) Στη συνέχεια, προσδιορίζετε το ρόλο που πρέπει να διαδραματίσει το σύγχρονο ελληνικό σχολείο προκειμένου να πολλαπλασιαστούν όσοι «έχουν ακόμα τα μάτια και την ψυχή ανοιχτά» και μπορούν να εναντιωθούν στη δεδομένη πολιτιστική κρίση. Μονάδες 40

22/11/2009

Α. ΚΕΙΜΕΝΟ

Πολύ συχνά αναφερόμαστε στον κόσμο που μας δείχνει ζωντανά η τηλεόραση, με τον οποίο επικοινωνούμε χάρη στη νέα ηλεκτρονική τεχνολογία, ιδιαίτερα το διαδίκτυο, στον κόσμο που ο άνθρωπος κατέκτησε απ’ άκρου σ’ άκρο, και που μπορεί κανείς να επισκεφθεί σχεδόν στην κάθε του γωνιά, χάρη στα σύγχρονα μέσα των διεθνών συγκοινωνιών. Αυτό είναι ασφαλώς μια χειροπιαστή απόδειξη μιας μορφής παγκοσμιοποίησης: οι δυνατότητες αυτές αποτελούν υποδομές της παγκοσμιοποίησης, όπως αυτή κυρίως εκφράζεται με την ομοιογενοποίηση της αγοράς και με την επικράτηση της αγγλοαμερικανικής γλώσσας.

Αυτές οι συνθήκες επιτρέπουν στον καθένα μας να μοιράζεται λίγο πολύ με τον άλλο άνθρωπο, οποιοσδήποτε κι αν είναι αυτός, κοινές εμπειρίες και βιώματα, κι αυτό άσχετα από το ότι στις διάφορες χώρες του πλανήτη οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν τις ιδιαιτερότητές τους. Να έχουν δηλαδή το δικό τους παρελθόν (τη δική τους παράδοση), να βιώνουν με διαφορετικούς τρόπους τα προβλήματα του παρόντος, και οπωσδήποτε να προδιαγράφουν ο καθένας το μέλλον του σύμφωνα με τα μέσα που διαθέτει -υλικά και πνευματικά- και σύμφωνα με τα οράματα και τα όνειρα που τρέφει, σύμφωνα δηλαδή με τον πολιτισμό του. Ο πολιτισμός μας γίνεται έτσι αναφορά και σύγκλιση συνάμα του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος αυτού που τον βιώνει. Παρ’ όλο λοιπόν το ρεύμα της παγκοσμιοποίησης, ένα πράγμα διαφοροποιείται οργανικά και υποχρεωτικά: η πολιτιστική ιδιομορφία του καθενός, έστω και αν όλοι οι νέοι του κόσμου φορούν σήμερα τζιν, πίνουν κόκα-κόλα, ακούν την ίδια μουσική και βλέπουν τις ίδιες εικόνες διαφήμισης. Η αντίδραση του καθενός και η αντίστασή του στην ομοιογενοποίηση είναι διαφορετική εξαιτίας του διαφορετικού παρελθόντος του, που προδιαγράφει, κατά κάποιον τρόπο και το μέλλον.

Ο κάθε πολιτισμός έχει το χώρο του, αλλά ο χώρος αυτός είναι χώρος ανοιχτός προς τον άλλον: αυτό είναι προϋπόθεση για την επιβίωση του κάθε πολιτισμού. Η όσμωση των πολιτιστικών εμπειριών είναι εμπλουτισμός, η υποδοχή του καινούργιου είναι πρόοδος. Αναμφισβήτητα αυτό που είναι σήμερα πρωτοποριακό θα είναι αύριο παράδοση, κι αυτό ισχύει ασφαλώς για κάθε μορφή δημιουργίας και ζωής.

Η ιστορία, ιδιαίτερα του Ελληνισμού, δείχνει ότι η διεύρυνση των επαφών και του χώρου δράσης είχαν πάντοτε ως αποτέλεσμα την ευημερία των συμβαλλομένων. Αν, λοιπόν, πάρουμε ως αναφορά του ιστορικού γίγνεσθαι όχι μόνο το χρόνο αλλά και την ευρύτητα του χώρου της πράξης και της δράσης, θα δούμε ότι οι Έλληνες κατά τη διάρκεια της μακραίωνης ιστορίας τους γνώρισαν αυτό το άνοιγμα προς νέους τόπους (έως σχεδόν την ουτοπία) ως στόχο θεωρητικό, ή την παγκοσμιοποίηση ως στόχο πολιτισμικό, αν όχι πολιτικό. Ενδεικτικά αναφέρω το Πανελλήνιο.

Η παγκοσμιοποίηση, λοιπόν, είτε ως αίτημα αυτοκρατορικό (κάθε αυτοκρατορία διεκδικεί παγκοσμιότητα) είτε ως αίτημα πνευματικό, όπως π.χ. η καθολικότητα, η οικουμενικότητα του χριστιανισμού, ή η πανανθρώπινη αξία των αρχαιοελληνικών καταβολών (π.χ. η δημοκρατία και η ελευθερία), ή ακόμη ως ιδεολογία (όπως π.χ. ο κομμουνισμός, ο διεθνισμός), ή ως τρόπος ζωής (όπως ο κοσμοπολιτισμός), είναι ένα φαινόμενο διαχρονικό. Σήμερα, εμφανίζεται με την ομοιογενοποίηση του τρόπου των εμπορικών και οικονομικών συναλλαγών αλλά και των επιστημονικών προϊόντων -η επιστημονική έρευνα έχει παγκόσμιο κύρος και εμβέλεια- με όλες βέβαια τις επιπτώσεις της τάσης αυτής στην καθημερινή ζωή, και συνακόλουθα στον τρόπο σκέψης του καθενός. Είναι ακριβώς αυτές οι ανεξέλεγκτες επιπτώσεις που προξενούν σε πολλούς φοβίες και ερωτηματικά για τη διατήρηση της ιδιόμορφης ταυτότητας του καθενός, αλλά και την ομαλή επεξεργασία του μέλλοντος του ανθρώπου και τη διάσωση των φυσικών πόρων. Η στάση αυτή ανασφάλειας, ανασταλτική κάθε προόδου, αντιστρατεύεται την εξίσου ανεδαφική στάση άκρατου ενθουσιασμού που θεωρεί την παγκοσμιοποίηση ως πηγή προόδου και ευτυχίας. Γνωρίζουμε ότι η μανιχαϊκή θεώρηση είναι πάντοτε αντίθετη της αλήθειας. Ο άνθρωπος εδώ και αλλού δέχτηκε με επιφύλαξη τους νεωτερισμούς, κυρίως αυτούς που επέφερε η διεύρυνση του χώρου δράσης του.

Ο άνθρωπος αντιστάθηκε ευθαρσώς στην αντιξοότητα. Ας ευθαρσούμε, λοιπόν, χωρίς να πάψουμε να γρηγορούμε: η όποια παγκοσμιοποίηση είναι έργο του Ανθρώπου. Όλοι μαζί και ο καθένας με τον τρόπο του, εδώ, αλλού, παντού, οφείλουμε να υπερασπιστούμε την ανθρωπιά μέσα στα νέα πλανητικά σύνορα, χτίζοντας το μέλλον με τις βεβαιότητες του παρόντος και τα μαθήματα του παρελθόντος.

[Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ]

• όσμωση: όρος της φυσικής, μεταφορικά: αλληλεπίδραση / μανιχαϊκή θεώρηση: θεώρηση σύμφωνα με την οποία υπάρχει μόνο το καλό ή το κακό, αποκλείοντας οτιδήποτε άλλο

Β. ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Α. Να γραφεί η περίληψη του κειμένου [περίπου 120 λέξεις]. (25 μονάδες)

Β1. Να ερμηνεύσετε την πρόταση: «Η όσμωση … πρόοδος», περίπου 100 λέξεις.

Β2. Να παρουσιάσετε και να αιτιολογήσετε τη συλλογιστική πορεία του κειμένου. (10 μονάδες)

Β3. Να γράψετε ένα συνώνυμο για κάθε λέξη που ακολουθεί και να συντάξετε μια πρόταση με κάθε μια από αυτές: χειροπιαστής, παγκοσμιοποίησης, ομοιογενοποίηση, σύγκλιση, ανεδαφική.

Γ. Είστε προσκεκλημένοι σε μια ραδιοφωνική εκπομπή που πραγματεύεται το θέμα της παγκοσμιοποίησης. Ο παρουσιαστής σάς καλεί να αναπτύξετε εν συντομία το ζήτημα των συνεπειών που προκύπτουν απ’ αυτή αλλά και των προϋποθέσεων που απαιτούνται, προκειμένου η παγκοσμιοποίηση να επιτευχθεί επ’ ωφελεία του συνόλου. (40 μονάδες)