Θεωρία, εκδ. Ελληνοεκδοτική

Τεκμήρια

Πρόκειται για συγκεκριμένα στοιχεία που χρησιμοποιούνται από τον πομπό ως «αποδεικτικά μέσα» για την επιβεβαίωση, ενίσχυση ή συμπλήρωση των επιχειρημάτων του, δηλαδή για την υποστήριξη των απόψεων του και τη σύνδεση τους με την πραγματικότητα. Ως τεκμήρια χρησιμοποιούνται:

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: «Πολλοί φοβούνται ότι η ανάπτυξη της τεχνολογίας έχει προσλάβει διαστάσεις και μορφές που απειλούν τον πολιτισμό. Προφανές παράδειγμα είναι αυτό των πυρηνικών όπλων, που μπορούν να καταστρέψουν την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό της».

ΓΕΓΟΝΟΤΑ: «Ο σεισμός του Μπαμ στο Ιράν, που έγινε ακριβώς ένα χρόνο πριν, προκάλεσε ολοκληρωτική καταστροφή». [Σε συγκεκριμένο χρόνο]

ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: «Εδώ και σαράντα χρόνια, παρά τη σημαντική αύξηση του πλούτου που παράγεται στον πλανήτη, παρατηρείται έκρηξη των ανισοτήτων: το i960, το άνοιγμα της φολίδας ανάμεσα στο 20% των φτωχότερων και στο 20% των πλουσιότεροι ήταν 1 προς 30. Σήμερα είναι 1. προς 80».

ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΩΝ: «Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Το Βήμα", υπάρχουν 80.000 πτυχιούχοι αυτών των ειδικοτήτων που εμπίπτουν σε μια από τις τρεις κατηγορίες, που ανέφερα πιο πάνω».

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ: Αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι ζούμε στην εποχή της πληροφόρησης. [Όχι σε συγκεκριμένο χρόνο]

ΑΥΘΕΝΤΙΕΣ: «Ο Στέφαν Βολφ, καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Βρετανικό πανεπιστήμιο του Μπαθ, αποκαλεί τους νέους αυτούς "Γενιά Erasmus" σύμφωνα με το πρόγραμμα φοιτητικών ανταλλαγών της Ε.Ε.».

ΓΝΩΜΙΚΑ: «Ό,τι λάμπει δεν είναι χρυσός».

 

Διάκριση συλλογισμών ως προς το είδος των προτάσεων (προκείμενες)

ΚΑΤΗΓΟΡΙΚΟΣ: Οι προκείμενες είναι κατηγορικές προτάσεις, οι οποίες περιέχουν συνδετικό ρήμα και κατηγορούμενο. *Τα μέρη του λόγου είναι λέξεις. *Το ουσιαστικό είναι μέρος του λόγου. Άρα, το ουσιαστικό είναι λέξη.

ΥΠΟΘΕΤΙΚΟΣ: Η μία ή και οι δύο προκείμενες είναι υποθετικές προτάσεις. Σχηματίζει/ουν, δηλαδή, υποθετικό λόγο (υπόθεση-απόδοση). *Αν οι πολίτες δε συμμετέχουν στα κοινά, η εξουσία μπορεί να αυθαιρετεί, *Στη χώρα Χ οι πολίτες δε συμμετέχουν στα κοινά. Άρα, στη χώρα Χ η εξουσία μπορεί να αυθαιρετεί.

ΔΙΑΖΕΥΚΤΙΚΟΣ: Η μία έστω -προκείμενη είναι διαζευκτική πρόταση. Το συμπέρασμα, που εξάγεται, περιέχει ένα από τα σκέλη της διάζευξης. *Ένας συλλογισμός μπορεί να είναι παραγωγικός ή επαγωγικός ή αναλογικός. *Ο συγκεκριμένος συλλογισμός του κειμένου δεν είναι ούτε επαγωγικός ούτε αναλογικός. Επομένως, αυτός ο συλλογισμός είναι παραγωγικός.

 

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΠΑΓΩΓΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΥ

Στην αξιολόγηση του επαγωγικού συλλογισμού πρέπει να προσέχουμε, αν η επαγωγή είναι τέλεια, οπότε το συμπέρασμα είναι βέβαιο, ή ατελής, οπότε το συμπέρασμα έχει πιθανολογικό χαρακτήρα, γιατί οδηγούμαστε σ' αυτό με λογικό άλμα. Στον επαγωγικό συλλογισμό το συμπέρασμα συνήθως είναι πιθανό, καθώς θεωρούμε ότι αυτό που ισχύει για κάποιο μέρος θα ισχύει και για το σύνολο, δηλαδή και για τα υπόλοιπα τμήματα του συνόλου.

ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΕΠΑΓΩΓΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΥ

1. ΓΕΝΙΚΕΥΣΗ: Στην περίπτωση αυτή ελέγχουμε, αν η γενίκευση είναι επιτρεπτή και ασφαλής (δηλαδή στηρίζεται σε επαρκή στοιχεία) ή αν είναι βεβιασμένη και επισφαλής.

2. ΑΙΤΙΟ -ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: Ελέγχουμε, αν υπάρχει λογική -και όχι απλώς χρονολογική-σχέση ανάμεσα στο αίτιο και το αποτέλεσμα. Προσέχουμε, επίσης, μήπως μια μερικότερη αιτία παρουσιάζεται ως κύρια και μοναδική, για να προκληθεί το αποτέλεσμα (υπεραπλούστευση της σχέσης αιτίου - αποτελέσματος). Τέλος, εξετάζουμε, αν η αιτία είναι αναγκαία (δηλαδή χωρίς αυτή δεν προκύπτει το αποτέλεσμα) και επαρκής (αρκεί δηλαδή μόνο αυτή, για να προκληθεί το αποτέλεσμα).

3. ΑΝΑΛΟΓΙΑ: Ελέγχουμε, αν η αναλογία είναι κυριολεκτική ή μεταφορική.

• Κυριολεκτική: οι ομοιότητες που επισημαίνονται ανάμεσα στα συγκρινόμενα αντικείμενα πρέπει να είναι επαρκείς σε αριθμό και σχετικές με το θέμα, ενώ η αναλογία δεν πρέπει να εξωθείται πέρα από το επιτρεπόμενο όριο.
• Μεταφορική: εξετάζουμε, αν η αναλογία έχει την αποδεικτική αξία ενός λογικού επιχειρήματος.

 

ΣΗΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΤΕΚΜΗΡΙΩΝ

Τα συλλογιστικά σχήματα που χρησιμοποιεί ένας ομιλητής ή συγγραφέας, για να διατυπώσει τις απόψεις του, είναι απαραίτητο να ενισχύονται με τεκμήρια, δηλαδή επεξεργασμένα στοιχεία επιστημονικά, στατιστικά κ.ά. Τα τεκμήρια αξιολογούνται ως προς:

• την αμεσότητα σε σχέση με το θέμα και την επάρκειά τους για τη στήριξη ενός επιχειρήματος.
• τη σύνδεση τους με την πραγματικότητα και την ευρύτερη αποδοχή και αξιοπιστία τους.

 

ΠΑΡΑΛΟΓΙΚΟΙ ΣΥΛΛΟΓΙΣΜΟΙ

Παραλογισμοί ή παραλογικοί συλλογισμοί λέγονται ορισμένα συλλογιστικά σχήματα που αντιβαίνουν στον ορθό λόγο και δεν έχουν αποδεικτική ισχύ, εγκυρότητα και αλήθεια. Εντούτοις, επηρεάζουν το δέκτη και μπορούν να τον παραπλανήσουν, καθώς εξωτερικά παρουσιάζουν πολλές ομοιότητες με τους έγκυρους συλλογισμούς. Οφείλονται σε λογικά σφάλματα ή σε πρόθεση εξαπάτησης της λογικής του δέκτη από τον πομπό. Ο παραλογισμός που εμπεριέχει πρόθεση εξαπάτησης ονομάζεται σόφισμα.

 

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΣ ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ + ΑΛΗΘΕΙΑ = ΟΡΘΟΤΗΤΑ

Ένα επιχείρημα θεωρείται ορθό, όταν έχει:

• Εγκυρότητα ως προς τη μομφή του: οι προκείμενες με λογική αναγκαιότητα οδηγούν σε ένα βέβαιο συμπέρασμα.
• Αλήθεια ως προς το περιεχόμενο του: οι προκείμενες του επιχειρήματος είναι αληθείς, δηλαδή ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Προκείμενες: *Κάθε κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι υποχρεωμένο να εφαρμόζει το Ευρωπαϊκό Δίκαιο. *Η Ελλάδα είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συμπέρασμα: Επομένως, η Ελλάδα δεσμεύεται να εφαρμόζει το Ευρωπαϊκό Δίκαιο.

Στο προηγούμενο επιχείρημα το συμπέρασμα απορρέει λογικά από τις προκείμενες και επομένως το επιχείρημα είναι έγκυρο. Επιπλέον, οι προκείμενες ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, είναι δηλαδή αληθείς. Αφού, λοιπόν, το επιχείρημα πληροί τις προϋποθέσεις εγκυρότητας και αλήθειας, είναι και ορθό. Ο συλλογισμός που δίνει ορθό συμπέρασμα λέγεται και απόδειξη.

Κατά την αξιολόγηση ενός επιχειρήματος έχουμε υπόψη μας ότι:

α. Ένα επιχείρημα χαρακτηρίζεται ως ορθό, όταν είναι έγκυρο και οι προκείμενες είναι αληθείς. Αν απουσιάζει ένας από τους δύο όρους (αλήθεια ή εγκυρότητα), τότε δεν είναι ορθό.

Στο επόμενο παράδειγμα οι προκείμενες ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και αποτελούν γενικά αποδεκτές αλήθειες. Ωστόσο, το συμπέρασμα δεν απορρέει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες. Επομένως, το επιχείρημα δε θεωρείται έγκυρο. Άρα, δεν είναι ορθό.

Προκείμενες: *Στη νέα ελληνική, παρελθοντικοί χρόνοι του ρήματος είναι ο παρατατικός, ο αόριστος και ο υπερσυντέλικος. *Ο ρηματικός τύπος ταξίδεψα ανήκει στους τύπους των παρελθοντικών χρόνων του ρήματος ταξιδεύω. Συμπέρασμα: Επομένως, ο ρηματικός τύπος ταξίδεψα είναι χρόνου αορίστου.

β. Για να είναι οι προκείμενες ενός επιχειρήματος αληθείς, πρέπει να αποτελούν αντικειμενικά δεδομένα, δηλαδή καθολικά αποδεκτές αλήθειες (π.χ. η γη περιστρέφεται γύρω από τον ήλιο) και όχι υποκειμενικές κρίσεις και γνώμες (π.χ. η παγκοσμιοποίηση έχει καταστροφικές συνέπειες για τους λαούς).

*Όσοι δεν εργάζονται είναι άεργοι. *Ο γείτονας μου δεν εργάζεται. Άρα, ο γείτονας μου είναι άεργος.

Στο προηγούμενο επιχείρημα η πρώτη προκείμενη (όσοι δεν εργάζονται είναι άεργοι) αποτελεί αυθαίρετη προσωπική γνώμη και όχι αντικειμενικό δεδομένο, αφού η έλλειψη εργασίας δεν οφείλεται οπωσδήποτε σε αποφυγή κόπου, αλλά πιθανόν στην ανεργία, σε οικογενειακούς ή προσωπικούς λόγους, όπως η υγεία. Έχοντας ως βάση μια αναπόδεικτη υποκειμενική γνώμη καταλήγουμε σε αυθαίρετο συμπέρασμα ή σε ένα συμπέρασμα χωρίς απόλυτη ισχύ. Το επιχείρημα, παρόλο που είναι έγκυρο (το συμπέρασμα προκύπτει με λογική αναγκαιότητα από τις προκείμενες), δεν είναι ορθό, εφόσον η πρώτη προκείμενη δεν είναι (αντικειμενικά) αληθής.