Πειθώ

Α) Ποιους τρόπους και ποια μέσα πειθούς χρησιμοποιεί ο συγγραφέας στις παρακάτω παραγράφους;

Η πρώτη μορφή του οικουμενισμού, που φορέας της είναι η πανανθρώπινη συνείδηση, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αρνητική, όταν φτάνει σε μια αφαίρεση, δηλαδή στο διεθνιστικό αποχρωματισμό της ιδιαιτερότητας των λαών. Στην υγιή του όμως μορφή ο οικουμενισμός αυτός αναμφισβήτητα μας διανοίγει τον ορίζοντα προς μια πανανθρώπινη κοινότητα.

Στο χώρο της φιλοσοφίας κατοχυρώνεται στα νεότερα χρόνια από την ηθική των κατηγορικών προστακτικών του Καντ, τη θεωρία της δικαιοσύνης του Τζον Ρολς και τη διαλογική ηθική του Χάμπερμας. Στην περίπτωση των λαών έχουμε τότε να κάνουμε με έναν άκρατο εθνικισμό. Δεν είναι τυχαίο, που η εποχή μας γνωρίζει αυτόν τον εθνικισμό σε συνεχή ξεσπάσματα μισαλλοδοξίας. Ο εθνικοσοσιαλιστικός σωβινισμός, ο ισλαμισμός, οι διωγμοί και οι συγκρούσεις ανάμεσα σε θρησκευτικές και εθνικές ομάδες, η ξενοφοβία και το κλίμα τρόμου που καλλιεργεί, αποτελούν τραγικά δρώμενα στο σκηνικό του αιώνα μας.

Αντισταθείτε. Κρατήστε ψηλά το κεφάλι. Τώρα η φωνή σας μπορεί να ακουστεί. Τέλος στη «σιωπή των αμνών».

Ενδεικτική Απάντηση

Στην πρώτη παράγραφο ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τους εξής τρόπους πειθούς: α. Επίκληση στη Λογική: Μέσα = Επιχειρήματα --> «Η πρώτη μορφή … κοινότητα». β. Επίκληση στην Αυθεντία: Μέσα = Αναφορά στα ονόματα και τις θεωρίες γνωστών φιλοσόφων --> Καντ (ηθική των κατηγορικών προστακτικών), Τζον Ρολς (θεωρία της δικαιοσύνης), Χαμπερμας (διαλογική ηθική). Στη δεύτερη παράγραφο χρησιμοποιείται ως τρόπος πειθούς: Η Επίκληση στη Λογική: Μέσα = Τεκμήρια, τα οποία ανήκουν στο είδος των παραδειγμάτων – γεγονότων --> «Ο εθνικοσοσιαλιστικός σωβινισμός, ο ισλαμισμός, οι διωγμοί … που καλλιεργεί». Στην τελευταία παράγραφο χρησιμοποιείται ως τρόπος πειθούς: Η Επίκληση στο Συναίσθημα: Μέσα = Συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις ή φράσεις -->«Αντισταθείτε … των αμνών».

Α) Ποια η συλλογιστική πορεία του παρακάτω συλλογισμού; Να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

- όπου απουσιάζει ο ανταγωνισμός, ο άνθρωπος δεν πλουτίζει τα εφόδιά του

- σε παλαιές εποχές απουσίαζε ο ανταγωνισμός.

Άρα ο άνθρωπος σε παλιές εποχές δεν πλούτιζε τα εφόδιά του.

Απάντηση Α) Η συλλογιστική πορεία του επιχειρήματος είναι παραγωγική. Στην πρώτη προκείμενη εκφράζεται μια γενική θέση, η οποία έχει διαχρονική ισχύ: «όπου απουσιάζει… εφόδιά του», ενώ στο συμπέρασμα κατατίθεται μια διαπίστωση αναφορικά με το τι συνέβαινε σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή στο παρελθόν: «Άρα, ο άνθρωπος… τα εφόδιά του».

Β) Με ποια συλλογιστική μέθοδο (παραγωγική-επαγωγική) αναπτύσσεται η παρακάτω παράγραφος;

Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα για την πορεία των δικαιωμάτων του ανθρώπου αποτελεί σήμερα η αμφισβήτησή τους από μη δυτικούς πολιτισμούς. Τα δικαιώματα του ανθρώπου βρίσκονται αντιμέτωπα με την υποψία ότι αποτελούν δυτικό ιδεολόγημα, έκφραση δυτικής ατομικιστικής εκδοχής και εμπειρίας της ελευθερίας. Διατυπώνεται η άποψη ότι η Δύση προσπαθεί να επιβάλλει στο μη δυτικό κόσμο τις αξίες της με τη μορφή των δικαιωμάτων του ανθρώπου, ότι θέλει να εξαγάγει τα ιδανικά της όπως τα βιομηχανικά της προϊόντα. Με την πρόταση της Δύσης, να θεωρούνται τα δικαιώματα του ανθρώπου «μέτρο του πολιτικού ανθρωπισμού», εκφράζεται ο δυτικός πολιτικός και πολιτισμικός ιμπεριαλισμός.

Απάντηση Β) Η παράγραφος αυτή του κειμένου αναπτύσσεται με παραγωγική συλλογιστική πορεία. Στη θεματική πρόταση («Το μεγαλύτερο… ως πολιτισμούς») αναφέρεται η γενική θέση περί αμφισβήτησης των ανθρώπινων δικαιωμάτων από μη δυτικούς πολιτισμούς, ενώ στο εσωτερικό της παραγράφου («Τα δικαιώματα… ιμπεριαλισμός») αιτιολογείται η διατύπωση της παραπάνω θέσης με επιμέρους σχόλια/ λεπτομέρειες.

Γ) Να χαρακτηρίσετε τα είδη των συλλογισμών με βάση το είδος των προτάσεων και να τους διατυπώσετε αναλυτικά:

Η ανάπτυξη μιας χώρας προϋποθέτει πάνω απ’ όλα την ανάπτυξη της κοινωνίας πολιτών. Κυρίως αυτό ισχύει για την πολιτική ανάπτυξη μιας χώρας: αν δεν υπάρχει ισορροπημένη σχέση μεταξύ κοινωνίας πολιτών και πολιτικής κοινωνίας, δεν μπορεί να υπάρξει ισορροπημένη οικονομική ανάπτυξη αλλά ούτε και δημοκρατία.

Ο λαός, όπως ο καθένας γνωρίζει, δεν είναι αδιαίρετος. Επιπλέον, σε μια δημοκρατία δεν ασκεί εξουσία ο λαός αλλά μια κυβέρνηση που λογοδοτεί στο λαό. Συνεπώς ο λαός αρκείται στο να ελέγχει την εξουσία.

Απάντηση Γ) Ο συλλογισμός της πρώτης παραγράφου είναι υποθετικός, γιατί μία από τις προκείμενες είναι υποθετική πρόταση.

Αναλυτική διατύπωση:

Πρώτη προκείμενη: Η ανάπτυξη μιας χώρας προϋποθέτει πάνω απ’ όλα την ανάπτυξη της κοινωνίας πολιτών. Κυρίως αυτό ισχύει για την πολιτική ανάπτυξη μιας χώρας

Δεύτερη προκείμενη: Αν δεν υπάρχει ισορροπημένη σχέση μεταξύ κοινωνίας πολιτών και πολιτικής κοινωνίας

Συμπέρασμα: Δεν μπορεί να υπάρξει ισορροπημένη οικονομική ανάπτυξη αλλά ούτε και δημοκρατία στη χώρα.

Ο συλλογισμός της δεύτερης παραγράφου είναι κατηγορικός, γιατί στις προκείμενες υπάρχει το συνδετικό ρήμα είμαι.

Αναλυτική διατύπωση:

Πρώτη προκείμενη: Ο λαός, όπως ο καθένας γνωρίζει, δεν είναι αδιαίρετος.

Δεύτερη προκείμενη: Επιπλέον, σε μια δημοκρατία δεν ασκεί εξουσία ο λαός, αλλά μία κυβέρνηση που λογοδοτεί στο λαό.

Συμπέρασμα: Συνεπώς, ο λαός αρκείται στο να ελέγχει την εξουσία.

Α) Να χαρακτηρίσετε τον παρακάτω συλλογισμό ως προς την αλήθεια, την εγκυρότητα και την ορθότητά του. (Να θεωρήσετε ότι οι προκείμενες ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα).

- όπου απουσιάζει ο ανταγωνισμός, ο άνθρωπος δεν πλουτίζει τα εφόδιά του

- σε παλαιές εποχές απουσίαζε ο ανταγωνισμός.

Άρα ο άνθρωπος σε παλιές εποχές δεν πλούτιζε τα εφόδιά του.

Απάντηση Α) Ο συλλογισμός θεωρείται έγκυρος, διότι οι προκείμενες οδηγούν με λογική αναγκαιότητα στο συμπέρασμα. Λαμβάνοντας ως δεδομένο ότι οι προκείμενες ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα το επιχείρημα χαρακτηρίζεται ως αληθές και κατά συνέπεια θεωρείται λογικώς ορθό (ορθότητα).

Β) Να αξιολογήσετε τις ακόλουθες παραγράφους που αναπτύσσονται με την επαγωγική μέθοδο:

1. Η καταστροφή νησιών σαν τη Μύκονο ή τη Σαντορίνη από τη χυδαία ανάπτυξη του τουρισμού δεν φαίνεται να μας ανησυχεί ιδιαίτερα. Ακόμη και τα νησιά που είχαν ως σήμερα διασωθεί παραδίνονται το ένα μετά το άλλο στο εφήμερο κέρδος, θυσιάζοντας την καλαισθησία τους. Στην Ελλάδα δεν είμαστε ικανοί να διασώσουμε τίποτα.

2. Ό,τι μας προσφέρει σήμερα ένας Υπολογιστής Πολυμέσων, στις αρχές του αιώνα (και για χιλιάδες χρόνια πριν) μας χάριζε μόνο ένας πολυτάλαντος παππούς ή μια γιαγιά: κρατά λογαριασμό στις δουλειές του σπιτιού, λύνει απορίες, βοηθά στο γράψιμο, αφηγείται όμορφες ιστορίες, λέει τραγουδάκια και –κυρίως- προσαρμόζει με προθυμία την τεράστια σοφία του στα μέτρα κάθε εγγονιού.

3. Με την έκρηξη της ψηφιακής τηλεόρασης θα προκληθεί μια διάσπαση του κοινού και θα χαθεί αυτός ο κοινωνικός ρόλος της ΤV. Η τηλεόραση θα ξαναγίνει ατομιστική, ο καθένας θα διαλέγει από τα 150 κανάλια τα δύο, τρία ή τέσσερα που θέλει να δει, σαν να ανοίγει συρτάρια από το κομοδίνο του και το κοινό θα κατακερματιστεί. Επομένως η τηλεόραση θα έχει πολύ λιγότερη σημασία απ’ όση έχει σήμερα.

Απάντηση Β) 1. Ο επαγωγικός συλλογισμός ανήκει στο είδος της γενίκευσης, καθώς όμως δε στηρίζεται σε επαρκή στοιχεία για να φτάσει στο συμπέρασμά του μας οδηγεί στη διαπίστωση πως πρόκειται για μια βεβιασμένη και επισφαλή γενίκευση, που καταλήγει σε ατελή επαγωγή.

2. Ο επαγωγικός συλλογισμός ανήκει στο είδος της αναλογίας και συγκεκριμένα της μεταφορικής, οπότε ελέγχουμε κατά πόσο ο συλλογισμός έχει την αποδεικτική αξία λογικού επιχειρήματος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η μεταφορική αναλογία έχει την αποδεικτική ισχύ ενός λογικού επιχειρήματος.

3. Ο επαγωγικός συλλογισμός ανήκει στο είδος του αιτίου – αποτελέσματος. Ειδικότερα, η συγκεκριμένη αιτία (η έκρηξη της ψηφιακής τηλεόρασης) είναι επαρκής αλλά όχι και αναγκαία, για να προκληθεί το αποτέλεσμα (μείωση της σημασίας της τηλεόρασης), οδηγώντας μας σε ατελή επαγωγή.

Α) Να αναγνωρίσετε το είδος των τεκμηρίων στην παρακάτω παράγραφο και να τα αξιολογήστε:

Να κλείσουμε την τηλεόραση, γιατί ευθύνεται για την κατάρρευση των ανθρωπίνων σχέσεων. Σε πειράματα που έγιναν πρόσφατα έβαλαν μια τηλεόραση μέσα στο κλουβί όπου ζούσε μια οικογένεια πιθήκων. Ύστερα από λίγες μόνο εβδομάδες ο πατέρας καθόταν όλο και περισσότερο μπροστά στην οθόνη, η μητέρα άρχισε να αδιαφορεί για τα μικρά της, ακολουθώντας το παράδειγμα του αρσενικού και τα μικρά άρχισαν να εμφανίζουν συμπτώματα κατάθλιψης.

Απάντηση Α) Ο ισχυρισμός της παραγράφου, ότι δηλαδή η τηλεόραση ευθύνεται για την κατάρρευση των ανθρώπινων σχέσεων, στηρίζεται σε τεκμήριο-αποτέλεσμα έρευνας και συγκεκριμένα σε πείραμα πάνω σε μια οικογένεια πιθήκων. Η παράγραφος θεωρείται ατεκμηρίωτη, καθώς ούτε σχετική με το θέμα είναι (μια ανθρώπινη οικογένεια είναι πολύ διαφορετική από μια οικογένεια πιθήκων), ούτε παρουσιάζει την απαιτούμενη επιστημονική αρτιότητα με την παράλειψη οποιασδήποτε αναφοράς στον επιστημονικό φορέα του πειράματος.

Επιμέλεια: Ορίζοντες (Αλετράς Ζαχαρίας • Καλουτσάκης Αγησίλαος • Κανέλας Χρήστος Κόρκακα Σάνδη • Τζανάκη Ελευθερία • Χρονάκη Κατερίνα)

Παρατηρήσεις

Έγκυρες προκείμενες + ψευδές συμπέρασμα= παράλογος συλλογισμός

Π.χ. Ο Κώστας έχει δυο πόδια. Όλες οι κότες έχουν δυο πόδια. Άρα, ο Κώστας είναι κότα. [Έγκυρες οι προκείμενες, αλλά παράλογο συμπέρασμα]

Έγκυρο, αλλά αναληθές συμπέρασμα= παράλογος συλλογισμός

Π.χ. Οι Αλβανοί είναι αλλοδαποί. Ο Κώστας που είναι Αλβανός είναι ληστής. Άρα, όλοι οι Αλβανοί είναι ληστές.

Τι είναι τα παραπειστικά στοιχεία που χρησιμοποιούνται στην Επίκληση της Λογικής;

Παραπειστικά ονομάζονται τα επιχειρήματα που είναι άκυρα ή ψευδή, άρα στερούνται αποδεικτικής ισχύος. Τα ονομάζουμε και παραλογισμούς, και είναι κατασκευασμένοι έτσι, ώστε να μοιάζουν αρκετά με τους έγκυρους- ορθούς συλλογισμούς, με σκοπό να παραπλανήσουν το δέκτη.

Π.χ. Η Αθήνα είναι πόλη. Η «Αθήνα» είναι η ταβέρνα του κυρ Βασίλη. Άρα, η Αθήνα είναι ταβέρνα.

Ο παραλογισμός μπορεί να οφείλεται σε λογικό σφάλμα ή σε έλλειψη γνώσεων. Όταν, όμως, ο παραλογισμός είναι κατασκευασμένος έτσι από πρόθεση, με σκοπό δηλαδή να εξαπατηθεί ο δέκτης ή να δεχτεί ως αληθές ένα επιχείρημα που θέλουμε να υιοθετήσει, τότε το αποκαλούμε σόφισμα. Σοφίσματα εντοπίζουμε κατά κύριο λόγο στην προπαγάνδα.

Π.χ. Ο Θεός μας είναι ο αληθινός θεός. Η αλήθεια είναι ο Θεός μας. Ο Θεός μας δεν είναι ίδιος με τον δικό τους. Άρα, ο Θεός τους δεν είναι αληθινός.