Θέμα: Αλλοτρίωση

Α΄. Σχεδιάγραμμα

✎ Θέμα: Ο σύγχρονος άνθρωπος, παρά την τεχνολογική πρόοδο και τη βελτίωση των υλικών συνθηκών ζωής, συχνά αισθάνεται αποξενωμένος από τον εαυτό του, τους άλλους, την εργασία του, τη φύση και την κοινωνία. Σε άρθρο 350–400 λέξεων να παρουσιάσετε τις βασικές μορφές και τα αίτια της αλλοτρίωσης και να προτείνετε τρόπους με τους οποίους μπορεί να περιοριστεί.

Πρόλογος

Η αλλοτρίωση είναι ένα από τα χαρακτηριστικά προβλήματα του σύγχρονου πολιτισμού. Ο άνθρωπος μπορεί να διαθέτει περισσότερα αγαθά, περισσότερες δυνατότητες επικοινωνίας και μεγαλύτερη πρόσβαση στη γνώση, αλλά ταυτόχρονα να νιώθει απομονωμένος, να χάνει την επαφή με τις πραγματικές του ανάγκες και να δυσκολεύεται να δώσει ουσιαστικό νόημα στη ζωή του.

1. Τι είναι αλλοτρίωση;

Αλλοτρίωση είναι η κατάσταση κατά την οποία ο άνθρωπος απομακρύνεται από τον πραγματικό του εαυτό και από όσα συνδέονται ουσιαστικά με τη ζωή του.

Μπορεί να εκδηλωθεί ως απομάκρυνση:

• από τον εαυτό του και τις πραγματικές του ανάγκες,
• από την εργασία και τη δημιουργικότητά του,
• από τους άλλους ανθρώπους,
• από τη φύση,
• από την παράδοση και τον πολιτισμό,
• από την κοινωνική και πολιτική ζωή,
• από ουσιαστικές αξίες και ιδανικά.

2. Μορφές αλλοτρίωσης

α. Αλλοτρίωση από τον εαυτό

• Ο άνθρωπος δεν γνωρίζει τις πραγματικές ανάγκες, επιθυμίες και δυνατότητές του.
• Υιοθετεί ξένα πρότυπα ζωής και συμπεριφοράς.
• Κρίνει την αξία του μέσα από την κοινωνική αναγνώριση, το χρήμα ή την εικόνα του.
• Ζει σύμφωνα με όσα «πρέπει» να κάνει και όχι με όσα πραγματικά επιθυμεί.
• Αισθάνεται συχνά κενό, ανασφάλεια και έλλειψη νοήματος.

β. Αλλοτρίωση στην εργασία

• Η εργασία γίνεται πολλές φορές μηχανική και επαναλαμβανόμενη.
• Ο εργαζόμενος δεν βλέπει το προσωπικό του αποτύπωμα στο αποτέλεσμα της δουλειάς του.
• Περιορίζονται η πρωτοβουλία, η δημιουργικότητα και η προσωπική ικανοποίηση.
• Η επιλογή επαγγέλματος καθορίζεται συχνά περισσότερο από την αγορά εργασίας παρά από τις κλίσεις του ανθρώπου.
• Η εντατικοποίηση, το άγχος και ο ανταγωνισμός μετατρέπουν την εργασία από χώρο δημιουργίας σε πηγή πίεσης.

γ. Αλλοτρίωση από τον συνάνθρωπο

• Οι ανθρώπινες σχέσεις γίνονται επιφανειακές και απρόσωπες.
• Κυριαρχούν ο ατομικισμός, η καχυποψία και ο ανταγωνισμός.
• Ο άλλος αντιμετωπίζεται συχνά ως μέσο για την επίτευξη προσωπικών στόχων.
• Περιορίζονται η ουσιαστική επικοινωνία, η αλληλεγγύη και η εμπιστοσύνη.
• Η μοναξιά μπορεί να εμφανίζεται ακόμη και μέσα στις πολυπληθείς πόλεις ή στα κοινωνικά δίκτυα.

δ. Αλλοτρίωση από τη φύση

• Η ζωή στις μεγαλουπόλεις απομακρύνει τον άνθρωπο από το φυσικό περιβάλλον.
• Οι γρήγοροι ρυθμοί ζωής περιορίζουν την επαφή με τη φύση.
• Το φυσικό περιβάλλον αντιμετωπίζεται συχνά μόνο ως πηγή οικονομικής εκμετάλλευσης ή ως προϊόν τουριστικής κατανάλωσης.
• Ο άνθρωπος ξεχνά ότι αποτελεί μέρος της φύσης και ότι η ποιότητα της ζωής του εξαρτάται από αυτήν.

ε. Αλλοτρίωση από την παράδοση και τον πολιτισμό

• Άγνοια της ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς.
• Άκριτη απόρριψη της παράδοσης ως ξεπερασμένης.
• Υιοθέτηση ομοιόμορφων καταναλωτικών και πολιτιστικών προτύπων.
• Περιορισμός της τοπικής και πολιτιστικής ιδιαιτερότητας.
• Απομάκρυνση από αξίες, εμπειρίες και τρόπους ζωής που συνδέουν τις γενιές μεταξύ τους.

στ. Πολιτική και κοινωνική αλλοτρίωση

• Αδιαφορία για τα κοινά και αποχή από τη συλλογική δράση.
• Έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.
• Αίσθηση ότι ο πολίτης δεν μπορεί να επηρεάσει τις εξελίξεις.
• Περιορισμός της κοινωνικής ζωής στην ατομική επιτυχία και στην προσωπική ευημερία.
• Υποχώρηση της αλληλεγγύης και της συμμετοχής.

ζ. Ψηφιακή αλλοτρίωση

• Υπερβολική εξάρτηση από οθόνες, εφαρμογές και κοινωνικά δίκτυα.
• Αντικατάσταση της άμεσης ανθρώπινης επαφής από ψηφιακές σχέσεις.
• Συνεχής σύγκριση με εξιδανικευμένες εικόνες ζωής άλλων ανθρώπων.
• Αναζήτηση επιβεβαίωσης μέσα από «likes», προβολή και αριθμό ακολούθων.
• Διάσπαση της προσοχής και δυσκολία ουσιαστικής επικοινωνίας ή περισυλλογής.

3. Αίτια της αλλοτρίωσης

Ο σύγχρονος τρόπος ζωής

• γρήγοροι και πιεστικοί ρυθμοί,
• άγχος και έλλειψη ελεύθερου χρόνου,
• αστικοποίηση και απρόσωπο περιβάλλον,
• περιορισμός της ουσιαστικής ανθρώπινης επαφής.

Καταναλωτισμός

• ταύτιση της ευτυχίας με την απόκτηση υλικών αγαθών,
• συνεχής δημιουργία νέων τεχνητών αναγκών,
• αξιολόγηση του ανθρώπου με βάση όσα κατέχει,
• επιδίωξη κοινωνικής προβολής μέσα από την κατανάλωση.

Ανταγωνισμός

• υπερβολική έμφαση στην ατομική επιτυχία,
• πίεση για υψηλές επιδόσεις,
• αντιμετώπιση του άλλου ως ανταγωνιστή,
• υποχώρηση της συνεργασίας και της αλληλεγγύης.

Μέσα ενημέρωσης και κοινωνικά δίκτυα

• προβολή τυποποιημένων προτύπων επιτυχίας, ομορφιάς και ευτυχίας,
• καλλιέργεια υπερκαταναλωτικών αναγκών,
• συνεχής ανάγκη κοινωνικής επιβεβαίωσης,
• επιφανειακή ενημέρωση και περιορισμένος χρόνος για κριτική σκέψη.

Κρίση αξιών

• υποχώρηση του μέτρου, της αλληλεγγύης και της συλλογικότητας,
• κυριαρχία του ατομικού συμφέροντος,
• αποδυνάμωση σταθερών σημείων αναφοράς,
• σύγχυση ανάμεσα στο «έχω» και στο «είμαι».

Εκπαίδευση

• υπερβολική έμφαση στην επίδοση και στις εξετάσεις,
• περιορισμένη καλλιέργεια της δημιουργικότητας και της αυτογνωσίας,
• ελλιπής σύνδεση της γνώσης με τη ζωή και την κοινωνία.

4. Συνέπειες της αλλοτρίωσης

Για το άτομο

• μοναξιά και απομόνωση,
• άγχος, ανασφάλεια και ψυχική πίεση,
• απώλεια αυτογνωσίας,
• έλλειψη ουσιαστικών στόχων,
• αίσθημα κενού και ματαιότητας,
• παθητικότητα και εξάρτηση από πρότυπα.

Για τις ανθρώπινες σχέσεις

• επιφανειακές σχέσεις,
• έλλειψη εμπιστοσύνης,
• αδιαφορία για τον συνάνθρωπο,
• αποδυνάμωση της φιλίας και της συλλογικότητας,
• αύξηση της κοινωνικής απομόνωσης.

Για την κοινωνία

• ατομικισμός και κοινωνική αδιαφορία,
• μείωση της συμμετοχής στα κοινά,
• αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής,
• ευκολότερη χειραγώγηση του πολίτη,
• πολιτιστική ομοιομορφία,
• υποβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος.

5. Τρόποι αντιμετώπισης

Σε ατομικό επίπεδο

• Καλλιέργεια αυτογνωσίας και κριτικής σκέψης.
• Ιεράρχηση των πραγματικών αναγκών και αποφυγή του άκριτου καταναλωτισμού.
• Δημιουργική αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου.
• Επαφή με τη φύση, την τέχνη, το βιβλίο και τον πολιτισμό.
• Δημιουργία ουσιαστικών ανθρώπινων σχέσεων.
• Συνειδητός περιορισμός της υπερβολικής χρήσης ψηφιακών μέσων.
• Ενεργός συμμετοχή στα κοινά και σε συλλογικές δράσεις.

Στην οικογένεια

• ουσιαστικός διάλογος,
• κοινές δραστηριότητες,
• καλλιέργεια εμπιστοσύνης και συναισθηματικής ασφάλειας,
• περιορισμός της υπερβολικής προσήλωσης στην κατανάλωση και στην επίδοση.

Στο σχολείο

• ανθρωπιστική παιδεία,
• ανάπτυξη κριτικής σκέψης,
• ενίσχυση της δημιουργικότητας,
• ομαδικές εργασίες και συνεργασία,
• πολιτιστικές και περιβαλλοντικές δράσεις,
• επαφή με την τοπική ιστορία και παράδοση,
• εκπαίδευση για υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας.

Στον χώρο εργασίας

• καλύτερες και πιο ανθρώπινες συνθήκες εργασίας,
• σεβασμός στην προσωπικότητα του εργαζομένου,
• δυνατότητα πρωτοβουλίας και δημιουργίας,
• ισορροπία ανάμεσα στην επαγγελματική και την προσωπική ζωή,
• συνεργασία αντί για ακραίο ανταγωνισμό.

Από την Πολιτεία και την κοινωνία

• ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της αλληλεγγύης,
• δημιουργία ανθρώπινων πόλεων με πράσινο και δημόσιους χώρους,
• προστασία του φυσικού περιβάλλοντος,
• στήριξη του πολιτισμού και της πολιτιστικής κληρονομιάς,
• ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών στους θεσμούς και στις συλλογικές αποφάσεις,
• πολιτικές που βελτιώνουν την ποιότητα ζωής και όχι μόνο τους οικονομικούς δείκτες.

Επίλογος

Η αλλοτρίωση δεν αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια της προόδου. Η τεχνολογία, η εργασία και η οικονομική ανάπτυξη μπορούν να υπηρετήσουν τον άνθρωπο, εφόσον ο ίδιος διατηρεί την αυτονομία, την κριτική του σκέψη και ουσιαστικές σχέσεις με τους άλλους, τη φύση και τον πολιτισμό. Ζητούμενο, επομένως, είναι ένας τρόπος ζωής που να δίνει προτεραιότητα όχι μόνο στο «περισσότερο», αλλά κυρίως στο «καλύτερο» και στο ουσιαστικότερο.

Βʹ. Κείμενα

Η επανάσταση των σιωπηλών

Οικονόμου Δ., Φωτεινόπουλος Δ., Αγγέλου Αγγελική, εφ. Τα Νέα, 11.01.2005

Η Επανάσταση που οραματίζομαι θα είναι μια επανάσταση των σιωπηλών. Δεν θα έχει σημαίες αναπεπταμένες, συνθήματα και ιδεολογικές διακηρύξεις. Θα είναι μια επανάσταση βουβή, που θα στηρίζεται απλώς στην αλληλεγγύη των βλεμμάτων. Θα ξεκινήσει από την απόλυτη, την οργισμένη σιωπή και θα αποδώσει στον άνθρωπο ό,τι στερήθηκε, ό,τι ονειρεύτηκε, ό,τι ζήτησε με κραυγές- πριν επιλέξει τη σιωπή.
Γιατί αυτή η σιωπή είναι η απόγνωση και η προσδοκία του. Δεν είναι αποδοχή, μήτε μοιρολατρία. Η σιωπή είναι το μέτρο της διαψευσμένης του ζωής, η πίκρα για τις επαγγελίες που ακυρώθηκαν, η οργή για την υποκρισία και το ψέμα. Η σιωπή είναι το ανώτερο στάδιο της πολιτικής ωριμότητας. Αν οδηγήσει στην επανάσταση, θα είναι μια επανάσταση αληθινή, αφού για πρώτη φορά δεν θα δεσμεύεται από τα λόγια της, θα δεσμεύεται μόνο από τα αισθήματα της. (…)

Η σιωπή που κρύβει την απόγνωση- χαρακτηρίζει ακόμα όσους νοιάζονται αληθινά για τα δεινά του περιβάλλοντος. Δεν είναι οι οικολόγοι: οι οικολόγοι φλυαρούν χωρίς μέτρο και αναζητούν διαρκώς άλλοθι στον εαυτό τους και την «ανάπτυξη». Στην επανάσταση των σιωπηλών, θα συμμετέχουν οι άλλοι: όσοι γνωρίζουν ότι η ανάσα της φύσεως είναι το ίδιο σπουδαία με τη δική τους ανάσα, ότι τα τραύματα της αποτελούν τραύματα στο δικό τους σώμα και την ψυχή. Αν σήμερα η μόνη προσδοκία τους είναι η επανάσταση των σιωπηλών, είναι επειδή κουράστηκαν να καταγγέλλουν: την ασίγαστη μανία καταστροφής σε παραλίες και δάση, τις απάνθρωπες πόλεις που στεγνώνουν τις ψυχές, τη θυσία του αιώνιου και του αναγκαίου στο εφήμερο και το ταπεινό.

Γιώργου Γραμματικάη, Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 17.11.03 (διασκευή)

Ερωτήσεις

1.«Στην επανάσταση των σιωπηλών θα συμμετέχουν όσοι κουράστηκαν να καταγγέλλουν τις απάνθρωπες πόλεις που στεγνώνουν τις ψυχές, τη θυσία του αιώνιου και του αναγκαίου στο εφήμερο και το ταπεινό». Να αναπτύξετε το νόημα της παραπάνω φράσης σε μία παράγραφο 80-100 λέξεων.

2. Για τις ανάγκες ενός αφιερώματος του σχολικού περιοδικού στο σύγχρονο πολιτισμό αναλαμβάνετε να γράψετε ένα άρθρο. Σε αυτό να εντοπίσετε τις παραμέτρους του σημερινού τρόπου ζωής που οδηγούν στην αλλοτρίωση τον άνθρωπο.

Απαντήσεις

1. Σε μία πραγματικά εναλλακτική και σύγχρονη επανάσταση πρέπει να έχει κεντρική θέση το αίτημα για προστασία του περιβάλλοντος και βελτίωση των όρων ζωής στην πόλη. Είναι γεγονός ότι τα σημερινά αστικά κέντρα δημιουργήθηκαν για να ικανοποιήσουν τις μεγάλες στεγαστικές ανάγκες που προκάλεσε η αστυφιλία των προηγούμενων δεκαετιών. Στο πλαίσιο αυτό κυριάρχησε η βίαιη λογική της ταχείας ανοικοδόμησης και του επιχειρηματικού κέρδους, χωρίς να ληφθούν υπʼ όψιν ζητήματα, όπως το πράσινο, οι χώροι άθλησης, η αισθητική των κτιρίων και η λειτουργικότητα της ρυμοτομίας. Σε περιπτώσεις, μάλιστα, όπως της Αθήνας αγνοήθηκε επιδεικτικά τόσο το ιστορικό παρελθόν όσο και το φυσικό περιβάλλον, αφού δεν συνδέθηκαν με τους χώρους καθημερινής δραστηριότητας των πολιτών. Τα στοιχεία όμως αυτά, εκτός ότι αποτελούν την ταυτότητα μιας πόλης, είναι ζωτικής σημασίας και για την ποιότητα της ζωής, γιατί εξασφαλίζουν την ψυχολογική ανανέωση και δημιουργούν μία αίσθηση ελευθερίας και αισιοδοξίας στον άνθρωπο.

2. Οι παράμετροι του σημερινού βίου που συντελούν στην αλλοτρίωση του Ανθρώπου:

Α. Η σχέση με το αντικείμενο της εργασίας:

• Τα συστήματα αυτοματισμού έχουν αντικαταστήσει τον ανθρώπινο μόχθο. Παράλληλα, έχουν περιορίσει τόσο τα περιθώρια ανάληψης πρωτοβουλιών από μέρος του εργαζομένου, όσο και τις ευκαιρίες εκδίπλωσης της επινοητικότητας και της φαντασίας του.

• Η επιλογή του επαγγέλματος γίνεται κάτω από τις ασφυκτικές συνθήκες που ορίζουν οι εκάστοτε απαιτήσεις της αγοράς εργασίας. Έτσι, συχνά ο νέος εργαζόμενος ασκεί ένα επάγγελμα που ελάχιστη σχέση έχει με τα πραγματικά ενδιαφέροντα και τις κλίσεις του αλλά χαρακτηρίζεται από αυξημένη ζήτηση.

• Τα ωράρια εργασίας είναι εξαντλητικά και οι απαιτήσεις για παραγωγικά αποτελέσματα υψηλού επιπέδου διαρκείς. Οι όροι «ανταγωνιστικότητα» και «εντατικοποίηση» αποτελούν το εμβληματικό δίπολο του σημερινού κόσμου της εργασίας.

• Κυριαρχεί και στο εσωτερικό του εργασιακού χώρου «κλίμα» ανταγωνισμού μεταξύ των συναδέλφων, γεγονός που οφείλεται κυρίως στην ψυχολογική πίεση που ασκούν η ανάγκη για μεγιστοποίηση της απόδοσης και τα υψηλά ποσοστά ανεργίας.

Β. Η σχέση με το φυσικό περιβάλλον:

• Το πράσινο έχει «εξοριστεί» από τις σύγχρονες μεγαλουπόλεις. Επιδιώκεται η εκμετάλλευση όλων των διαθέσιμων χώρων για τη δόμηση νέων εμπορικών χώρων και πολυκατοικιών.

• Οι έντονοι ρυθμοί της ζωής δεν επιτρέπουν στον άνθρωπο να επισκέπτεται συστηματικά τη φύση και να απολαμβάνει την ησυχία και την ομορφιά της, που εξασφαλίζουν ψυχική ισορροπία.

• Τα σημερινά παιδιά δεν έχουν παραστάσεις και βιώματα από τη ζωή στη φύση.

• Το φυσικό περιβάλλον προσεγγίζεται κυρίως με όρους μαζικού τουρισμού από το σημερινό άνθρωπο, ο οποίος διεκδικεί ορισμένες στιγμές αναψυχής, κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Έχοντας όμως τη νοοτροπία του τουρίστα και όχι του περιηγητή, η σχέση του με τη φύση παραμένει εντελώς επιφανειακή και δεν μπορεί να του αποκαλύψει τις ομορφιές και το μυστηριώδες μεγαλείο της.

Γ. Η σχέση με την πολιτιστική παράδοση:

• Υπάρχει πραγματική άγνοια για το ιστορικό παρελθόν και τους πολιτιστικούς θησαυρούς της παράδοσης. Στη συνείδηση των περισσοτέρων ο όρος «παράδοση» έχει ταυτιστεί με αξίες και συμπεριφορές παρωχημένες, ανίκανες να απαντήσουν στους σημερινούς προβληματισμούς. Δεν έχουν κατανοήσει ότι πρόκειται για ένα απέραντο ποτάμι απαντήσεων, ερεθισμάτων, δοκιμασμένων και επιτυχημένων λύσεων, που προσφέρει έμπνευση, εθνική αυτογνωσία και νοηματοδοτεί την παρούσα ζωή.

• Η στρατηγική του πολιτιστικού επεκτατισμού που ακολουθούν οι ισχυρές οικονομικά χώρες της Δύσης οδήγησε
  σε μία παγκόσμια σχεδόν πολιτιστική ομοιομορφία. Διαθέτοντας Μ.Μ.Ε. παγκόσμιας εμβέλειας, γιγαντιαίες δισκογραφικές και κινηματογραφικές εταιρείες, έχουν τη δυνατότητα να προβάλλουν και να επιβάλλουν τις αξίες και τα πρότυπα ζωής των κοινωνιών τους σε όλες τις χώρες.

• Η ταύτιση με νόθα πρότυπα που ενσαρκώνουν μία ζωή ανέφικτη, γεμάτη πολυτέλεια, στην οποία όμως δεν υπάρχει χώρος για ενασχόληση με πνευματικά ζητήματα. Σʼ ένα τέτοιο αξιακό σύστημα ενδιαφέρον υπάρχει μόνο για το εφήμερο, οι στόχοι και οι προοπτικές σχετίζονται με νέες αγορές, ενώ το παρελθόν απαξιώνεται και γελοιοποιείται. Τα πρότυπα αυτά απαιτούν ανθρώπους χωρίς ηθικό και πνευματικό εξοπλισμό, αποκομμένους από ιστορικές αναφορές και «ορφανούς» από πατρίδα. Έτσι, θα εγγράψουν πιο εύκολα στη συνείδηση τους τα διάφορα καταναλωτικά «πρέπει» και θα τους εντάξουν στη μεγάλη «πατρίδα της αγοράς» στην οποία οι ήρωες της τέχνης και των ιδεών, για παράδειγμα, δεν έχουν καμία θέση.

Δ. Η σχέση με το συνάνθρωπο:

• Υποβάθμιση της ανθρώπινης επικοινωνίας. Το λεξιλόγιο και η θεματολογία των συζητήσεων είναι περιορισμένα. Η κρίση της ίδιας της γλώσσας αντανακλά πρωτίστως την κρίση της κοινωνίας, που υποβαθμίζει τη γλώσσα γιατί δεν τη χρειάζεται.

• Δεν υπάρχει ούτε χρόνος ούτε διάθεση για νέες γνωριμίες. Οι ρυθμοί της ζωής είναι έντονοι, ενώ κυριαρχεί το άγχος και η συναισθηματική ανασφάλεια. Έτσι, ακόμη κι όταν υπάρχουν ευκαιρίες, οι άνθρωποι επιλέγουν να κάνουν επιδερμικές ερωτικές ή φιλικές σχέσεις, με τη λογική ότι δεν θα χρειαστεί να επενδύσουν συναισθηματικά, να αφιερώσουν σκέψη και χρόνο ή να πληγωθούν.

• Κυριαρχεί ο ανταγωνισμός στις ανθρώπινες σχέσεις και γιʼ αυτό παρατηρείται έλλειψη εμπιστοσύνης. Ο συνάνθρωπος αντιμετωπίζεται ως μέσο και όχι ως αυταξία.

• Η συσσώρευση μεγάλων πληθυσμών στα αστικά κέντρα, η αρχιτεκτονική και η ρυμοτομία των πόλεων δεν ευνοούν την ανθρώπινη επαφή. Δεν υπάρχουν χώροι για άθληση, περίπατο ή συζήτηση.

Ε. Η σχέση με την πολιτική

• Υπάρχει αδιαφορία των πολιτών για τις κοινές υποθέσεις. Η πολιτική έχει απαξιωθεί στη συνείδηση των περισσοτέρων γιατί έχει συνδεθεί με καταστάσεις αδιαφάνειας, καταχρήσεων και εξυπηρέτησης μικροκομματικών συμφερόντων. Έτσι παραμένουν αδρανείς απέναντι στις εξελίξεις, ασχολούμενοι αποκλειστικά με την προώθηση των προσωπικών τους υποθέσεων και στόχων.

• Τα οράματα για κοινωνική δικαιοσύνη και ευημερία που για πολλές δεκαετίες στήριζαν το φαντασιακό χιλιάδων πολιτών και νοηματοδοτούσαν το βίο τους, σήμερα έχουν εκλείψει ή έχουν πάψει πλέον να γοητεύουν.