Θέμα: Πολύωρη χρήση οθονών
- Βλ. και τα θέματα:
Αʹ. Σχεδιάγραμμα
Θέμα: Ποια είναι τα αρνητικά στοιχεία, ιδίως για μαθητές γυμνασίου, από το να βρίσκονται πολλές ώρες την ημέρα μπροστά από μία οθόνη (υπολογιστή, κινητού, τηλεόρασης κ.λπ.);
Η παρατεταμένη έκθεση σε ποικίλες οθόνες μπορεί να έχει αρκετές αρνητικές επιπτώσεις στους μαθητές γυμνασίου:
- Προβλήματα όρασης: Η παρατεταμένη παρακολούθηση από κοντινή απόσταση μπορεί να προκαλέσει καταπόνηση των ματιών, θαμπή όραση, ξηροφθαλμία, ακόμη και μυωπία.
- Προβλήματα στάσης σώματος: Η συνεχής καθιστική στάση για πολλές ώρες μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα μυοσκελετικά, πόνους στην πλάτη και τον αυχένα.
- Δυσκολίες κοινωνικοποίησης: Η υπερβολική χρήση οθονών μπορεί να μειώσει τις ευκαιρίες για πραγματική κοινωνική αλληλεπίδραση και ανάπτυξη διαπροσωπικών δεξιοτήτων.
- Διαταραχές ύπνου: Η έκθεση στο άμεσο φως των οθονών μπορεί να διαταράξει τους φυσιολογικούς κύκλους ύπνου–αφύπνισης.
- Παχυσαρκία/έλλειψη άσκησης: Όσο περισσότερος χρόνος αφιερώνεται μπροστά από οθόνες, τόσο λιγότερος χρόνος αφιερώνεται σε φυσικές δραστηριότητες.
- Χαμηλή ακαδημαϊκή απόδοση: Οι πολλές ώρες μπροστά από οθόνες μπορούν να αποσπάσουν την προσοχή από τα μαθήματα και τις σχολικές εργασίες.
Είναι σημαντικό να υπάρχει ισορροπία και να περιορίζεται ο χρόνος μπροστά από οθόνες, ώστε να αποφεύγονται αυτές οι αρνητικές επιπτώσεις.
Βʹ. Κείμενα
Κινητά: Η συναισθηματική εξάρτηση των νέων και η απαγόρευση στα σχολεία
Η προσπάθεια του 15χρονου Νίκου να αποτοξινωθεί από τα παιχνίδια και τα social media. Τι λένε μαθητές για το μέτρο της απαγόρευσης των κινητών στα σχολεία.
«Μαμά, θέλω να απεξαρτηθώ από το κινητό, βοήθησέ με…». Η 50χρονη Μαρίνα κοίταξε έκπληκτη τον έφηβο γιο της ο οποίος, πολύ σοβαρός, μπαίνοντας στο σπίτι από το σχολείο, άφησε την τσάντα του κάτω και έστρεψε το χέρι του προς την πλευρά της. Ο 15χρονος Νίκος κρατούσε το κινητό του. Η οθόνη του νεκρή. «Έχει κλείσει από μπαταρία», τής είπε, «δεν θέλω να το φορτίσουμε. Θα το κρατήσεις εσύ και θα μου το δώσεις όποτε σου το ζητήσω». Είχε αποφασίσει να μείνει λίγες ημέρες χωρίς κινητό τηλέφωνο. Να δοκιμάσει τις δυνάμεις του. Να δει πόσο μπορεί να αντέξει χωρίς παιχνίδια και social media.
«Η αλήθεια είναι βέβαια πως δεν είμαι από τα παιδιά που περνούν ατέλειωτες ώρες στο Internet», λέει ο ίδιος ο Νίκος στο «Βήμα» και περιγράφοντας τη σκηνή της συνομιλίας του με τη μητέρα του. «Κι όταν το χρησιμοποιώ, συνήθως δεν παίζω παιχνίδια ούτε κολλάω στο Instagram. Ωστόσο ήθελα να κάνω κάποιου είδους αποτοξίνωση, έστω και για λίγες ημέρες». Τελικά, άντεξε αρκετά. Ήταν καλοκαίρι· μετά από 4 ημέρες άνοιξε και πάλι το κινητό του για να τσεκάρει αν οι φίλοι του τον αναζητούν. Τελικά, τα πράματα ήταν πολύ πιο εύκολα απ’ ό,τι υπολόγιζε. «Υπάρχει ζωή χωρίς κινητό τηλέφωνο! Και είναι ωραία», λέει σήμερα.
Απομόνωση και στέρηση
Τι κρύβεται όμως πίσω απο τη συναισθηματική εξάρτηση εκατομμυρίων νέων σήμερα σε όλο τον κόσμο από τα κινητά τους; Η ιδέα ότι ανήκουν σε ένα σύνολο, μία ομάδα, ότι αλληλοεπιδρούν διαρκώς με τα μέλη του; Πιο πολύ η ιδέα ότι έχουν κοινά ενδιαφέροντα και προσλαμβάνουσες, λένε οι ειδικοί. Τελικά βέβαια, όπως εξηγούν, καταφέρνουν ακριβώς το αντίθετο: απομονώνονται και αντί του πολύχρωμου συνόλου, βυθίζονται σε έναν μουντό δικό τους κόσμο.
Σύμφωνα με το βιβλίο «Η αγχώδης γενιά» του κοινωνικού ψυχολόγου Τζόναθαν Χάιντ που χτύπησε τον παγκόσμιο συναγερμό για το θέμα «οι εταιρείες έχουν κάνει ελάχιστη —ή και καθόλου— έρευνα για τις επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των προϊόντων τους στα παιδιά και στους εφήβους, πριν τα βγάλουν στην αγορά». Κατά συνέπεια, όπως τονίζεται στο βιβλίο: «Υπάρχουν τέσσερις θεμελιώδεις «βλάβες» που προκαλούνται από τη νέα παιδική ηλικία που βασίζεται στο τηλέφωνο: κοινωνική στέρηση, στέρηση ύπνου, κατακερματισμός της προσοχής και εθισμός».
Όπως λέει ο 15χρονος Νίκος: «Χάνουμε τη στιγμή. Και δεν εννοώ ότι χάνουμε την παράδοση του μαθήματος μέσα στην τάξη, αλλά τις ωραίες στιγμές. Μία ωραία ατάκα μέσα στην τάξη ή ένα αστείο περιστατικό στην αυλή».
Οι ευρηματικοί… παραβάτες
Φέτος, η νέα σχολική χρονιά ξεκίνησε με απαγορεύσεις. Τα κινητά τηλέφωνα απαγορεύονται κατά τις σχολικές ώρες τόσο στα προαύλια όσο και στις σχολικές αίθουσες. Οι απείθαρχοι μαθητές θα τιμωρούνται με αποβολή από 1 έως 5 ημέρες. Ακόμα και με αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος, σε περίπτωση που καταγράψουν και αναρτήσουν βίντεο με κάποιον συμμαθητή ή καθηγητή τους. Μάλιστα, οι πρώτες αποβολές δόθηκαν ήδη.
Τηρείται όμως το νέο μέτρο; Μία παρέα μαθητών έξω από το Γυμνάσιο της Καλλιθέας σχολάει νωρίτερα. Βγάζουν από την τσάντα και ενεργοποιούν τα κινητά τους τηλέφωνα. Ο Πέτρος εξηγεί τη διαδικασία: «Μπαίνοντας στο σχολείο κλείνουμε τα κινητά μας και τα βάζουμε στο κουτί της διευθύντριας. Κάποια παιδιά, αν υπάρχει λόγος ιατρικός, μπορούν να τα ανοίξουν και στο διάλειμμα για να επικοινωνήσουν με τους δικούς τους. Κανονικά όμως τα παίρνουμε στο σχόλασμα». «Και το τηρούν όλοι οι μαθητές;» τους ρωτάω. Τα παιδιά κοιτάζονται μεταξύ τους και κρυφογελάνε. Η αλήθεια είναι – όπως θα μου αποκαλύψουν αργότερα – ότι τα παιδιά μηχανεύονται τους πιο ευφάνταστους τρόπους για να κρύψουν τα κινητά τηλέφωνα από τους καθηγητές και να τα πάρουν μαζί τους στην τάξη. Οι μαθητές αποκαλύπτουν κάποια από τα πιο «δημοφιλή» κόλπα, όπως μέσα στην κασετίνα, ανάμεσα στις σελίδες των βιβλίων ή κάτω από το θρανίο. Συγκεκριμένα, όπως λέει η Μαρία: «Αν έχεις πολλά βιβλία κάτω από το θρανίο, το κινητό δεν φαίνεται και μπορείς να ρίχνεις κλεφτές ματιές όταν δεν σε βλέπει ο καθηγητής». «Τα λυκειάκια τα βάζουνε και μέσα στις γλάστρες για να τα δουν στο διάλειμμα» συμπληρώνει ο Γιώργος. Απ’ ό,τι καταλαβαίνω, τουλάχιστον στην αρχή, οι καθηγητές είναι αυστηροί στα λόγια αλλά όχι στην πράξη. Κάνουν δηλαδή αυστηρές συστάσεις για τη χρήση των κινητών τηλεφώνων, ωστόσο σε αυτό το στάδιο της προσαρμογής είναι πιο επιεικείς με τις τιμωρίες. «Ενας συμμαθητής μας έβγαλε κινητό την ώρα του μαθήματος. Τον είδαμε αλλά δεν είπαμε τίποτα στην καθηγήτρια γιατί είναι φίλος μας» λέει η Αγγελική. «Δεν τον είδε ή έκανε τα στραβά μάτια;» τη ρωτάω. «Νομίζω πως δεν τον είδε γιατί κάθεται στο τελευταίο θρανίο και μπροστά του κάθονται δύο ψηλά παιδιά» μου απαντάει.
Σκρολάροντας βέβαια στο Τik tok διαπιστώνει κανείς ότι εκατοντάδες βιντεάκια έχουν αναρτηθεί ήδη τις τελευταίες ημέρες από σχολικές τάξεις και αυλές. Ωστόσο, οι μαθητές συμφωνούν ότι το μέτρο είναι στη σωστή κατεύθυνση αφού και τα ίδια τα παιδιά παραδέχονται ότι το κινητό τηλέφωνο τους αποσπά από την παράδοση των μαθημάτων, το διάβασμα και τις υπόλοιπες δραστηριότητες. Πόσες ώρες ξοδεύουν οι μαθητές στο Internet; «Συχνά 14 ώρες», «7 ώρες», «5 ώρες»… Αυτές είναι οι απαντήσεις που δίνουν οι ίδιοι. Από την άλλη πλευρά, η απαγόρευση του υπουργείου, επί της ουσίας, έλυσε και τα χέρια των καθηγητών που αδυνατούν τα τελευταία χρόνια να κάνουν μάθημα.
«Ο ψηφιακός κόσμος είναι ο κόσμος τους»
Όπως λέει χαριτολογώντας η καθηγήτρια Φυσικής Ελένη Σπύρου «μπαίνουμε πια στην τάξη και έχουμε να ανταγωνιστούμε έναν ισχυρό αντίπαλο, αυτούς τους «ψηφιακούς δαίμονες»». Πρόκειται για μία γενιά που μεγάλωσε με τα κινητά τηλέφωνα, σε αντίθεση με την προηγούμενη. «Ο ψηφιακός κόσμος είναι ο κόσμος τους» λέει η κυρία Σπύρου, «καταβάλλουμε μεγάλη προσπάθεια για να κερδίσουμε την προσοχή και το ενδιαφέρον τους. Η πρόκληση είναι μεγάλη. Ευτυχώς, όταν μπαίνουμε στο εργαστήριο και το μάθημα γίνεται λίγο πιο διαδραστικό, βγαίνουν για λίγο από τον ψηφιακό τους κόσμο και έρχονται στον κόσμο μας». Οπως υποστηρίζουν οι καθηγητές, αρωγοί σε αυτή την προσπάθεια θα πρέπει να είναι και οι γονείς των παιδιών, καθώς οι συνέπειες της αλόγιστης χρήσης είναι πολυεπίπεδες.
Πάντως, ο Νικηφόρος Κωνσταντίνου, μέλος της ΟΛΜΕ, βάζει στην κουβέντα μας μια άλλη παράμετρο, αυτή της επιβράβευσης. «Το μέτρο είναι προς τη σωστή κατεύθυνση» λέει. «Βέβαια απαγορεύσεις υπήρχαν πάντα, απλά τώρα προστέθηκαν και οι ποινές. Εμείς, ως παιδαγωγοί, θεωρούμε ότι οι ποινές θα πρέπει να συνδυάζονται με τις επιβραβεύσεις. Δηλαδή, μία εβδομάδα χωρίς κινητό θα μπορούσε να έχει μία επιβράβευση για την τάξη ή το σχολείο. Στην εκπαιδευτική διαδικασία μαζί με τις ποινές έρχονται πάντα και οι αμοιβές» καταλήγει.
Τι ισχύει για τα κινητά – Απαγορεύσεις και στην Ευρώπη
Η απαγόρευση των κινητών τηλεφώνων στα σχολεία μπορεί για την Ελλάδα να είναι ένα πρωτόγνωρο μέτρο, ωστόσο σε πολλές χώρες της Ευρώπης ισχύει εδώ και χρόνια. Στη Μεγάλη Βρετανία τα κινητά απαγορεύονται, ωστόσο η ποινή ορίζεται από τους διευθυντές των σχολείων ανάλογα με την περίσταση. Η Πορτογαλία κάνει κάτι καινοτόμο. Επιτρέπει τα κινητά ορισμένες ημέρες της εβδομάδας ώστε να διαπιστώσουν οι μαθητές από μόνοι τους πόσο κακό κάνει η χρήση του τηλεφώνου στη συγκέντρωσή τους και να συνειδητοποιήσουν μόνοι τους τη σημασία τού να μην το χρησιμοποιούν στην τάξη. Στο Βέλγιο, στη Γερμανία, στην Ιταλία, στην Ισπανία, στην Ιρλανδία και στη Φινλανδία τα έξυπνα κινητά απαγορεύονται, όπως και όλες οι ψηφιακές συσκευές, εκτός αν χρησιμοποιούνται ομαδικά για εκπαιδευτικούς σκοπούς. Η απαγόρευση εντάσσεται στο πλαίσιο καταπολέμησης της κόπωσης, της απομόνωσης αλλά και της βίας, αφού σε πολλές χώρες υπήρχαν καθημερινά δεκάδες υποθέσεις μπούλινγκ από προσβλητικά βίντεο που καταγράφηκαν και αναρτήθηκαν από τις σχολικές τάξεις.
Την ίδια στιγμή, οι μαθητές έχουν αναπτύξει σε παγκόσμιο επίπεδο και τις δικές τους ψηφιακές κοινότητές για να στηρίζει ο ένας τον άλλον χωρίς σύνορα. Πρόκειται για ομάδες chat στο Διαδίκτυο που συνδέονται συνήθως με παιχνίδια ή online δραστηριότητες, όπου οι μεγαλύτεροι μαθητές στηρίζουν τους μικρότερους, ακόμα κι αν ζουν σε διαφορετικές χώρες. Οι πιο έμπειροι μαθητές εξηγούν τα θετικά και τα αρνητικά του Διαδικτύου, τα οφέλη και τις συνέπειες. Κάποιοι, έχοντας περάσει από το στάδιο του εθισμού, πλέον μπορούν και δίνουν συμβουλές για να προλάβουν ή να βγάλουν άλλα παιδιά από αυτή την κατάσταση.
Οι ανησυχίες των ειδικών και οι πρωτοβουλίες διεθνώς
Την εκστρατεία αντιμετώπισης του εθισμού των παιδιών στις οθόνες έρχεται να ενισχύσει η κυκλοφορία κινητού τηλεφώνου με θέμα την Barbie, το οποίο δεν διαθέτει εμπρόσθια κάμερα, έχει ένα μόνο παιχνίδι και η πρόσβασή του στο Iντερνετ είναι πολύ περιορισμένη. Ο κατασκευαστής της ροζ συσκευής λέει ότι επιδιώκει να εκμεταλλευθεί το κύμα χρηστών που επιθυμούν να περιορίσουν το «ψηφιακό αποτύπωμα» στις ζωές τους. Επικριτές του νέου τηλεφώνου υποστηρίζουν, όμως, ότι ο στόχος της απεξάρτησης από τις οθόνες θα είχε εξυπηρετηθεί καλύτερα εκπαιδεύοντας το κοινό στη λογική και υγιή χρήση των συσκευών τους, σύμφωνα με άρθρο του BBC. Ολοένα και περισσότεροι γονείς και ειδικοί καλούν σε περιορισμό του χρόνου που δαπανούν τα παιδιά σε κινητά, με πολλούς να ζητούν συνολική απαγόρευσή τους για ορισμένες ηλικίες.
Οι ανησυχίες εστιάζονται στη συρρίκνωση της ικανότητας συγκέντρωσης των παιδιών και στον φόβο ότι εκτίθενται σε βλαβερό ή επικίνδυνο περιεχόμενο. Κάποια σχολεία έχουν αναλάβει πρωτοβουλίες. Το ιστορικό ιδιωτικό κολέγιο του Ιτον στην Αγγλία προσφέρει στους μαθητές του «τηλέφωνα–τούβλα», ικανά μόνο να στέλνουν και να λαμβάνουν γραπτά μηνύματα.
Στις αρχές της εβδομάδας, η βρετανική εταιρεία τηλεπικοινωνιών ΕΕ προχώρησε σε σύσταση προς τους γονείς να μην επιτρέπουν στα παιδιά κάτω των 11 ετών να κατέχουν έξυπνα κινητά τηλέφωνα. Ο Λαρς Σίλμπερμπαουερ, επικεφαλής της εταιρείας HMD, κατασκευάστριας των τηλεφώνων Barbie, λέει ότι η εταιρεία του φιλοδοξεί να αντιμετωπίσει τη ζήτηση αυτή. «Είδαμε την τάση αυτή να ταξιδεύει από τις ΗΠΑ στην Ευρώπη. Πολλοί άνθρωποι δεν θέλουν πια να βιώνουν συνεχή ψηφιακή εμπειρία», λέει ο Σίλμπερμπαουερ.
Στη Γαλλία, η υπουργός Παιδείας Νικόλ Μπελουμπέ ανακοίνωσε την Τρίτη την πειραματική εφαρμογή μέτρου που απαγορεύει κινητά τηλέφωνα και τάμπλετ σε 200 γυμνάσια (μαθητές 11–15 ετών) κατά τη νέα σχολική χρονιά, με προοπτική γενίκευσης του μέτρου τον Ιανουάριο του 2025. Οι μαθητές θα αφήνουν τις συσκευές σε ντουλάπι έξω από την τάξη και θα τις ανακτούν φεύγοντας. Αν και η χρήση τους θεωρητικά έχει ήδη απαγορευθεί από το 2015, κινητά και τάμπλετ παραμένουν πανταχού παρόντα στις αίθουσες των γαλλικών σχολείων.
Από μόνο του το κινητό δεν είναι πιο βλαβερό από την τηλεόραση, τη μουσική με βίαιους στίχους ή τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, υποστηρίζουν οι ψυχολόγοι.
Στις ΗΠΑ, οι μαθητές που θα επιστρέψουν στις τάξεις τους την ερχόμενη εβδομάδα σε πολλές πολιτείες της χώρας θα αντιμετωπίσουν αυστηρούς περιορισμούς, ακόμη και απαγορεύσεις, στη χρήση των κινητών τηλεφώνων.
Στο Λος Αντζελες, τη δεύτερη μεγαλύτερη σχολική περιφέρεια των ΗΠΑ, η επιτροπή δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ψήφισε τον Ιούνιο την πλήρη απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων. Στην κομητεία Κλαρκ της Νεβάδας, οι μαθητές γυμνασίων και λυκείων θα οφείλουν να αποθηκεύουν τα κινητά τους σε ειδικά πουγκιά. Πολλές πολιτείες, όπως η Ιντιάνα, η Λουιζιάνα, η Νότια Καρολίνα και η Φλόριντα, έχουν ψηφίσει νόμους για τον περιορισμό της πρόσβασης μαθητών στα κινητά τους στο σχολικό περιβάλλον. Κυβερνήτες τριών ακόμη πολιτειών έχουν καλέσει τα σχολεία να απαγορεύσουν τις συσκευές.
Ο Τζόναθαν Χάιντ είναι από τους μεγαλύτερους υπερμάχους της απαγόρευσης των κινητών στο σχολείο. Συγγραφέας του βιβλίου «Η αγχώδης γενιά», ο Χάιντ καταφέρεται με πάθος εναντίον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και άλλων «δραστηριοτήτων βασισμένων στο Ίντερνετ». Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι κάποιες φορές είναι καλύτερα να τολμήσουμε μία σημαντική πρωτοβουλία, αντί να επιλέγουμε σειρά ημιμέτρων. Τα σχολεία πρέπει να εξαλείψουν τα έξυπνα κινητά και να αυξήσουν τον χρόνο «ελεύθερου παιχνιδιού» των μαθητών, λέει. Η λύση του, όμως, αν και θελκτική, είναι απλοϊκή. Από μόνο του το κινητό τηλέφωνο, υποστηρίζουν ψυχολόγοι, δεν είναι πιο βλαβερό από την τηλεόραση, τη μουσική με βίαιους στίχους ή τα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Η ψυχική υγεία των εφήβων, ο ρόλος τού Ίντερνετ στη ζωή μας και οι πρωτοβουλίες που πρέπει να υιοθετήσει ένα σχολείο είναι περίπλοκα ζητήματα, ενώ οι εύκολες αλλά φαινομενικά αποτελεσματικές λύσεις θα πρέπει να αποφεύγονται.
Ο πολιτικός κόσμος στις ΗΠΑ υπάκουσε, όμως, στις εκκλήσεις του κοινού. «Όλοι μάς ζητούν να πάρουμε τα κινητά από τα χέρια των μαθητών. Πρέπει να καταλήξουμε σε κάποιο συμβιβασμό», λέει ο προϊστάμενος της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Νέας Υόρκης, Ντέιβιντ Μπανκς, η υπηρεσία του οποίου αναμένεται να ανακοινώσει από μέρα σε μέρα την καθολική απαγόρευση έξυπνων κινητών στα σχολεία της μεγαλούπολης.
Πώς οι οθόνες επηρεάζουν τον ύπνο μας
Ο Edward Vega από το Vox εξηγεί πώς οι οθόνες των συσκευών μπορούν να διαταράξουν την παραγωγή μελατονίνης και να διαταράξουν τον κιρκάδιο ρυθμό, με αποτέλεσμα να μας στερούν τα οφέλη ενός καλού νυχτερινού ύπνου. Αυτό μάλιστα συμβαίνει ακόμη και όταν ενεργοποιούμε τα περίφημα night modes που «ζεσταίνουν» τα χρώματα και αποκόπτουν την μπλε ακτινοβολία για μια πιο ήπια εμπειρία θέασης.
Ένας από τους πιο συχνά αναφερόμενους λόγους είναι ότι η μπλε ακτινοβολία του τηλεφώνου μας διαταράσσει την ικανότητά μας να κοιμηθούμε. Και η μία μελέτη μετά την άλλη έχουν δείξει ότι η απλή αλλαγή του χρώματος του φωτός ή η ενεργοποίηση της νυχτερινής λειτουργίας δεν είναι αρκετή για να εξουδετερώσει τις επιδράσεις των οθονών μας.
Ο Vega μίλησε με τον Rohan Nagare, έναν ερευνητή που έχει μελετήσει πώς οι οθόνες των συσκευών επηρεάζουν τον ύπνο, ο οποίος εξήγησε πώς η μελατονίνη και το φως συνεργάζονται για να προάγουν την καλή νυχτερινή ξεκούραση.
Η μελατονίνη δεν είναι απλά οποιαδήποτε άλλη ορμόνη, αλλά ένα είδος εσωτερικού χρονομέτρου. Καθώς ο 'Ηλιος ανατέλλει και εκτίθεστε στο έντονο φως του, το σώμα σας καταστέλλει την παραγωγή μελατονίνης, βοηθώντας σας να αισθάνεστε ξύπνιοι και σε εγρήγορση. ...Η θερμοκρασία χρώματος του φωτός αλλάζει επίσης κατά τη διάρκεια της ημέρας. Το φως της ημέρας έχει θερμοκρασίες περίπου 5600 Κέλβιν, οι οποίες κλίνουν αρκετά προς το μπλε. Το ηλιοβασίλεμα κλίνει πολύ πιο ζεστά στην περιοχή των 3000 Κέλβιν. Αυτή η φυσική αλλαγή χρώματος, σε συνδυασμό με τη μείωση της φωτεινότητας, λέει στο σώμα μας να ξεκινήσει την παραγωγή μελατονίνης, η οποία μας κάνει να νιώθουμε υπνηλία.
Πόσο χρόνο περνάμε μπροστά σε μία οθόνη;
Χθες δούλεψα στον υπολογιστή περίπου 10 ώρες, τις περισσότερες από τις οποίες έγραφα ή έψαχνα στο ίντερνετ. Κάθε τόσο σηκωνόμουν για να βάλω μια πορτοκαλάδα, να ρίξω δυο φασολάκια στην κατσαρόλα, να πάω τουαλέτα, να ανοίξω στον διαχειριστή για τα κοινόχρηστα.
Συχνά πυκνά το βλέμμα μου έφευγε από την οθόνη του υπολογιστή και αυτόματα γυρνούσε προς την οθόνη του κινητού: απάντησα σε 3–4 ομαδικές συνομιλίες, παρήγγειλα φίλτρα για την καφετιέρα και πέρασα καμιά δεκαριά πίστες από ένα παιχνίδι που μου κόλλησε το καλοκαίρι στο εξοχικό και στάθηκε η βασική αιτία για την οποία τα μισά βιβλία που είχα κουβαλήσει επέστρεψαν στην Αθήνα άθικτα.
Κατά τις 3 είχα μια τηλεφωνική συνέντευξη —με το κινητό στο μεγάφωνο, καθισμένη στον καναπέ, κρατούσα σημειώσεις στο λάπτοπ μπροστά μου. Κάποια στιγμή που κουράστηκα, ανοίξαμε την τηλεόραση στο Νέτφλιξ και χαζέψαμε σαν υπνωτισμένοι ένα σίριαλ που το έχουμε δει άλλες δέκα φορές και, όταν πια ο σύντροφός μου κοιμήθηκε, σκρόλαρα για άλλη μία ώρα σαν ζόμπι έναν σκασμό άρθρα από τα οποία, όταν ξύπνησα, δεν θυμόμουν ούτε μισό.
Ξέρω καλά ότι δεν είμαι καθόλου, μα καθόλου μόνη σε αυτό. Όσο περνάει ο καιρός, η κόλλα που ενώνει την παλάμη όλων μας με το κινητό και το βλέμμα μας με κάθε λογής οθόνη ισχυροποιείται. Η περίοδος της πανδημίας, δε, έδρασε σαν καταλύτης. Το 2021, ερευνητές βρήκαν ότι ο μέσος χρόνος που πέρασαν οι ενήλικοι στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες στις οθόνες τους αυξήθηκε κατά 60–80% σε σχέση με πριν από την πανδημία. Έρευνα του 2023, σύμφωνα με τον Independent, λέει ότι ο μέσος όρος κοιτάγματος στην οθόνη για τους χρήστες σε όλο τον κόσμο ηλικίας 16 έως 64 ετών, σε διάφορες πλατφόρμες και συσκευές, είναι 6 ώρες και 37 λεπτά την ημέρα, εκ των οποίων το μεγαλύτερο ποσοστό (3 ώρες και 46 λεπτά) αφορούν το κινητό τηλέφωνο.
Αναπόδραστα, το ζήτημα έχει απασχολήσει μια μεγάλη μερίδα ειδικοτήτων. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, για παράδειγμα, υπογραμμίζει για τους ενήλικες ότι «ο αυξημένος χρόνος μπροστά στην οθόνη αντικαθιστά υγιείς συμπεριφορές και συνήθειες, όπως η σωματική δραστηριότητα και η ρουτίνα του ύπνου, και οδηγεί σε δυνητικά επιβλαβείς επιπτώσεις, όπως ο μειωμένος ύπνος ή η αντιστροφή ημέρας–νύχτας, οι πονοκέφαλοι, ο πόνος στον αυχένα, η μυωπία και άλλες βλάβες στην όραση, καθώς και σε παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου, όπως η παχυσαρκία, η υψηλή αρτηριακή πίεση και η αντίσταση στην ινσουλίνη, λόγω της αύξησης της καθιστικής ζωής».
Για τα παιδιά στην εφηβεία, υπάρχουν μελέτες που συνδέουν την εκτεταμένη χρήση της οθόνης με αλλοιώσεις στην ανάπτυξη του φλοιού του εγκεφάλου (εξωτερικό στρώμα που επεξεργάζεται τις πληροφορίες), στρες, έλλειψη ύπνου και κακή απόδοση στο σχολείο. Μια μελέτη του Πανεπιστημίου της Βαλένθια σε 3.000 μαθητές από 12 έως 18 ετών έδειξε ότι οι συμμετέχοντες με υψηλότερη ακαδημαϊκή επίδοση είχαν την τάση να περνούν λιγότερο χρόνο στις οθόνες και να κοιμούνται περισσότερο από τους συνομηλίκους τους με χαμηλότερες βαθμολογίες.
Σύμφωνα με κάποιους επιστήμονες το τι κάνουμε καθώς κοιτάζουμε την οθόνη είναι που μετράει και όχι το πόση ώρα την κοιτάζουμε. Για παράδειγμα, όπως είπε στο περιοδικό Time, «το να παρακολουθούμε ένα ντοκιμαντέρ στο κινητό μας δεν έχει τις ίδιες επιπτώσεις όπως το να σκρολάρουμε στο Ίνσταγκραμ». «Το να παρακολουθούμε ένα ντοκιμαντέρ στο κινητό μας δεν έχει τις ίδιες επιπτώσεις όπως το να σκρολάρουμε στο Ίνσταγκραμ», λέει η Γιάλντα Ουλς από το Πανεπιστήμιο του Λος Άντζελες.
Το κινητό προκαλεί πολύ σοβαρά προβλήματα υγείας
Αν είστε σαν τους περισσότερους ανθρώπους, θα έχετε ήδη αποφασίσει ότι επιθυμείτε να δαπανάτε λιγότερο χρόνο κοιτάζοντας το τηλέφωνό σας. Κι αυτό είναι πραγματικά μία καλή ιδέα. Ολο και περισσότερα αποδεικτικά στοιχεία υποδεικνύουν ότι ο χρόνος που ξοδεύουμε με τα έξυπνα κινητά, μας στερεί τον ύπνο, την αυτοεκτίμηση, τις σχέσεις, τη μνήμη και την προσοχή, τη δημιουργικότητα, την απόδοση και την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων και λήψης αποφάσεων.
Πέραν αυτών, τα τηλέφωνά μας αυξάνουν τα επίπεδα κορτιζόλης, της βασικής ορμόνης του στρες, απειλώντας την υγεία μας και συντομεύοντας τη ζωή μας. Η κορτιζόλη είναι η βασική ορμόνη «πάλης ή φυγής». Η απελευθέρωσή της πυροδοτεί φυσιολογικές μεταβολές, όπως είναι η κατακόρυφη αύξηση της αρτηριακής πίεσης, των καρδιακών παλμών και των επιπέδων σακχάρου στο αίμα, που μας επιτρέπουν να αντιδρούμε και να επιβιώνουμε από τις άμεσες φυσικές απειλές. Αυτές οι αντιδράσεις μπορεί να αποβούν σωτήριες, αν όντως βρίσκεσαι σε κίνδυνο, όπως, παραδείγματος χάρη, αν σε κυνηγάει ένας ταύρος.
Ωστόσο, το σώμα μας απελευθερώνει κορτιζόλη ως αντίδραση στο συναισθηματικό στρες όταν οι αυξημένοι καρδιακοί παλμοί δεν πρόκειται να βοηθήσουν σε τίποτα, όπως συμβαίνει όταν αναζητείς στο έξυπνο κινητό μία οργίλη ηλεκτρονική επιστολή από το αφεντικό.
Τέσσερις ώρες την ημέρα
Αν συνέβαιναν μόνο περιστασιακά αυτές οι αυξήσεις της κορτιζόλης δεν θα είχαν σημασία. Ωστόσο, ο μέσος Αμερικανός δαπανά τέσσερις ώρες την ημέρα κοιτάζοντας το κινητό του, που πάντα βρίσκεται δίπλα του. Οπως επισημαίνει η Google σε μία έκθεσή της, «οι κινητές συσκευές που είναι εξοπλισμένες με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο και ειδησεογραφικές εφαρμογές, δημιουργούν μία διαρκή αίσθηση υποχρέωσης, γεννώντας διαρκές προσωπικό στρες».
Η διαρκής ενασχόληση με το κινητό δημιουργεί χρόνια αύξηση των επιπέδων κορτιζόλης, τα οποία συνδέονται με ορισμένα πολύ σοβαρά προβλήματα υγείας, ανάμεσα στα οποία η κατάθλιψη, η παχυσαρκία, το μεταβολικό σύνδρομο, ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2, θέματα υπογονιμότητας, η υπέρταση, η καρδιακή προσβολή, η άνοια και το εγκεφαλικό.
Επιπροσθέτως προς τις μακροπρόθεσμες συνέπειες για την υγεία, το στρες που προκαλείται από τα κινητά μας επηρεάζει και με πιο άμεσους τρόπους που απειλούν τη ζωή μας. Τα αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης επηρεάζουν αρνητικά τον προμετωπιαίο λωβό του εγκεφάλου, που είναι σημαντικός για τη λήψη αποφάσεων και τη λογική σκέψη.
Αυτή η αρνητική επίδραση στον προμετωπιαίο λωβό μειώνει τον αυτοέλεγχό μας. Οταν αυτό συνδεθεί με την επιθυμία μας να απαλλαγούμε από το στρες, μπορεί να οδηγηθούμε στο να κάνουμε πράγματα καταστροφικά, όπως είναι να στέλνουμε μηνύματα ενώ οδηγούμε. Τα αποτελέσματα του στρες μπορεί να ενισχυθούν περισσότερο αν ανησυχούμε διαρκώς ότι θα συμβεί κάτι κακό, όπως μία επίθεση ή ένα εξοργιστικό σχόλιο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Χαρακτηριστικά, αυτού του είδους του στρες του κινητού εκδηλώνεται όταν νιώθουμε «φανταστικές δονήσεις», όταν δηλαδή οι χρήστες νιώθουν τα κινητά τους να δονούνται στις τσέπες τους ακόμα και όταν αυτά δεν είναι εκεί.
Ωστόσο, είναι εφικτό να απαλλαγούμε από τις βλαβερές συνέπειες των κινητών τηλεφώνων, αρκεί να το θελήσουμε.
Τρόποι απαλλαγής
Τα καλά νέα είναι ότι αν σπάσουμε τον φαύλο κύκλο άγχους που προκαλούν τα κινητά, μπορούμε να μειώσουμε τα επίπεδα κορτιζόλης, να βελτιώσουμε την ορθοκρισία μας και να περιορίσουμε τους μακροπρόθεσμους κινδύνους για προβλήματα υγείας που συνδέονται με το στρες. Αν θέλετε να κάνετε το κινητό σας λιγότερο στρεσογόνο, αρχίστε καταργώντας όλες τις ειδοποιήσεις, εκτός από αυτές που θέλετε πραγματικά να λαμβάνετε. Επίσης, καλά θα κάνετε να σβήσετε τις στρεσογόνες εφαρμογές. Μία, επίσης, καλή μέθοδος είναι να κάνετε συχνά διαλείμματα από το κινητό προκειμένου να εξισορροπήσετε τη χημεία του οργανισμού σας και να ανακτήσετε τον έλεγχο. Μία 24ωρη αργία από το κινητό μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά κατευναστική. Επίσης, μπορείτε να παρατηρήσετε πως η μανία να προσεγγίσετε το κινητό σας, η οποία πυροδοτείται από το στρες, επιδρά τόσο στον εγκέφαλό σας όσο και στο σώμα σας, χωρίς βέβαια να ενδώσετε. «Αν εκπαιδευθείτε στην παρατήρηση του τι σας συμβαίνει, θα κατανοήσετε ότι είναι στο χέρι σας να επιλέξετε με ποιο τρόπο θα αντιδράσετε», επισημαίνει ο Τζακ Κόρνιλντ, ένας δάσκαλος του βουδισμού, στο Κέντρο Διαλογισμού Σπίριτ Ροκ της Καλιφόρνιας.
Γʹ. Βιβλιογραφία
- Roni Cohen-Sandler, Το κινητό μου; Με τίποτα! (Anything but my phone, mom!), μτφρ. Κωνσταντίνα Γεωργούλια, επιμέλεια Γαβριέλλα Σωτηροπούλου, εκδ. Μίνωας, Αθήνα 2023, ISBN 978-618-02-2437-5, σελ. 488.
- Elisenda Roca, Κλείνω το κινητό, εκδ. Χάρτινη Πόλη, Αθήνα 2020, ISBN 978-960-621-386-1.
