Εποχή του Λίθου

Η εποχή του λίθου αποτελεί τη μακροβιότερη περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας, κατά την οποία οι πρώτοι άνθρωποι κατασκεύαζαν τα εργαλεία και τα όπλα τους κυρίως από πέτρα, οστό και ξύλο, εξελισσόμενοι σταδιακά από μετακινούμενους συλλέκτες και κυνηγούς σε μόνιμα εγκατεστημένους γεωργούς και κτηνοτρόφους.

(3.4 εκατομμύρια χρόνια–8.700 π.Χ. ή 2.000 π.Χ.)

• Βλ. και το σχετικό κεφάλαιο του σχολικού βιβλίου αʹ γυμνασίου

Μελέτες, δημοσιεύσεις

• Επιστήμονες χρονολόγησαν σκελετό παιδιού που είναι ταυτόχρονα άνθρωπος και Νεάντερταλ, João Zilhão via AP, www.cnn.gr, 10.03.2025
• Τα παλαιότερα γνωστά οστέινα εργαλεία βρέθηκαν στην Τανζανία. Χρονολογούνται 1,5 εκατομμύριο χρόνια πριν, Μαρία Κουζινοπούλου (ΑΠΕ–ΜΠΕ), www.archaiologia.gr, 07.03.2025
• Αρχαιολόγοι ανακάλυψαν κάτι μοναδικό (τεχνουργήματα ηλικίας 450.000), όταν έσκαψαν πιο βαθιά σε σπήλαιο που ήδη ερευνούσαν, www.enikos.gr, 19.10.2024
• Ανακαλύφθηκε η έξυπνη παγίδα θανάτου που έστηναν στα μαμούθ οι αρχαίοι κυνηγοί, www.naftemporiki.gr, 22.08.2024
• Αρχαίο οστό αποκαλύπτει πως οι Νεάντερταλ φρόντιζαν τα ευάλωτα άτομα, Εύη Τσιριγωτάκη, www.ertnews.gr, 27.06.24
• Η Μεγάλη Ηλιακή Καταιγίδα τού 5.259 π.Χ. έλυσε το μυστήριο με ένα αρχαίο οικισμό στην Ελλάδα. Τα δέντρα «μίλησαν», www.enikos.gr, 23.05.2024
• Ανατροπή με την αρχαιότερη παλαιολιθική τοποθεσία στην Ευρώπη, www.enikos.gr, 17.04.2024
• Στο Δισπηλιό είχε αναπτυχθεί ένας «πρωτόγονος κομουνισμός» της Νεολιθικής Εποχής, Θοδωρής Αντωνόπουλος, www.lifo.gr, 22.12.2023
• Το υπερβολικό κρύο σκότωσε τους πρώτους ανθρώπους στην Ευρώπη, www.naftemporiki.gr, 10.08.2023
• Δισπηλιό: Πώς ένα ηλιακό φαινόμενο χρονολογεί νεολιθικά οικήματα. Ποια νέα στοιχεία προκύπτουν για τον οικισμό, Κυριακή Τσολάκη, www.makthes.gr, 01.04.2023
• Δισπηλιό: στο «φως» ένας αξιοθαύμαστος υδρόβιος πολιτισμός 7.500 ετών, https://anaskafi.blogspot.com, 05.11.2021
• Νέο Μεξικό: Ανακαλύφθηκαν τα παλαιότερα ανθρώπινα αποτυπώματα στη Βόρεια Αμερική (ηλικίας περίπου 23.000 χρόνων), https://www.lifo.gr, 24.09.2021
• Η αντιστροφή των μαγνητικών πόλων της Γης έφερε το τέλος των Νεάντερταλ;, Παύλος Δρακόπουλος, https://www.archaiologia.gr, 23.02.2021
• Ο Homo sapiens έφθασε στο δυτικότερο σημείο της Ευρώπης 5.000 χρόνια νωρίτερα, www.archaiologia.gr, 1/10/2020
• Το αρχαιότερο κρανίο «Όρθιου Ανθρώπου», Παύλος Δρακόπουλος, https://www.archaiologia.gr, 6/4/2020
• Ιταλία: Οι Νεάντερταλ επεξεργάζονταν ξύλινα εργαλεία με φωτιά πριν από 170.000 χρόνια, Παύλος Δρακόπουλος, Αρχαιολογία, 8/2/2018
• Συνθέτοντας το παζλ της κατάκτησης της φωτιάς από τον άνθρωπο, Ελένη Μάρκου, Αρχαιολογία, 17/1/2018
• Ο αρχαιότερος προάνθρωπος ίσως εμφανίστηκε στη νοτιοανατολική Ευρώπη. O ηλικίας 7,2 εκατ. ετών Γκρεκοπίθηκος, Παύλος Δρακόπουλος, Αρχαιολογία, 24/5/2017
• Οι Νεάντερταλ χρησιμοποιούσαν πενικιλίνη και ασπιρίνη, Παύλος Δρακόπουλος, Αρχαιολογία, 10/3/2017
• Σχεδόν όλοι είμαστε απόγονοι Αφρικανών μεταναστών!, εφ. Έθνος, 22/9/2016
• Η 18χρονη «Αυγή» των 9.000 ετών απέκτησε πρόσωπο (Σπήλαιο Θεόπετρας), Αντιγόνη Καρατάσου, εφ. Liberal, 29/8/2016
• Έρευνα: Οι πρώτοι Ευρωπαίοι γεωργοί ήταν μετανάστες από Ελλάδα και Ανατολία, εφ. Η Αυγή, 7/6/2016
• Η Μύρτιδα περιμένει την Αυγή και την Ηδύλη, Τζεβελέκου Βασιλική, Εφημερίδα των Συντακτών, 12/5/2015
• Οι πρόγονοί μας περπατούσαν όπως εμείς, εφημερίδα Καθημερινή, 27/4/2016
• Εντόπισαν το «πρώτο σεξ» ανάμεσα σε Νεάντερταλ και σύγχρονο άνθρωπο, εφ. Το Βήμα, 23/10/2014
• Η πινακίδα του Δισπηλιού και το άλμα τριπλούν της ελληναράδικης παραγλωσσολογίας, Νίκος Σαραντάκος, http://sarantakos.wordpress.com, 4 Μαρτίου, 2013
• Η Ασία κι όχι η Αφρική, τόπος καταγωγής των απώτερων προγόνων του ανθρώπου, Εφημερίδα Καθημερινή, 5/6/2012
• Προϊστορική «κουζίνα» ηλικίας 1 εκατομμυρίου ετών, Θεοδώρα Τσώλη, εφ. Το Βήμα, 3/4/2012
• Βρέθηκε απολίθωμα άγνωστου προγόνου του ανθρώπου, εφ. Καθημερινή, 29/3/2012
• Ανακάλυψαν άγνωστο είδος ανθρώπου!, Κρίκκης Στέφανος, εφ. Τα Νέα, 15/2/2012
• Ευρωπαίοι στον Νέο Κόσμο χιλιετίες πριν πάει ο Κολόμβος Κολόμβος, Αγγελόπουλος Γιώργος, εφ. Τα Νέα, 29/2/2012
• Τα μυστήρια της ανθρώπινης μετανάστευσης, Γιάννης Δεβετζόγλου, εφ. Τα Νέα, 6/1/2011
• Η όσφρηση μάς έκανε… ανθρώπους, Θεοδώρα Τσώλη, εφ. Το Βήμα, 13/12/2011
• Ένας χαμένος κρίκος στην αλυσίδα της εξέλιξης, Γιώργος Αγγελόπουλος, εφ. Τα Νέα, 9/9/2011
• Η προϊστορική γεωργία επηρέασε το κλίμα μας, Βάλια Καϊμάκη, εφ. Ελευθεροτυπία, 17/4/2011
• Και προϊστορικά σιτοβολώνας η Θεσσαλία, Αποστόλης Ζώης, εφ. Έρευνα, 4/3/2011
• Σπεσιαλιτέ 4.000 ετών, Μαίρη Αδαµοπούλου, εφ. Τα Νέα, 4/2/2011
• Οι άνθρωποι φόρεσαν για πρώτη φορά ρούχα πριν από 170.000 χρόνια, εφ. Καθημερινή, 7/1/2011
• Χόμο Σάπιενς, Νεάντερταλ και τώρα… Ντενίζοβα, εφ. Ελευθεροτυπία, 23/12/2010
• Αγάπη μου, Νεάντερταλ, Στέφανος Κρίκκης, εφ. Τα Νέα, 10/5/2010
• Σιγά σιγά κατεβήκαμε από τα δέντρα, δείχνουν απολιθώματα, Εφημερίδα Τα Νέα, 9/4/2010
• Ελέφαντες, ρινόκεροι και ιπποπόταμοι στον Πηνειό, www.nooz.gr, 16/03/2010
• Ο Ηρακλής ήταν παγκόσμιος γεωλόγος και μηχανικός, Μαίρη Αδαμοπούλου, εφ. Τα Νέα, 26/1/2010
• Ο Ηρακλής σήμερα θα ήταν υδραυλικός μηχανικός, Νίνα Κοντράρου Ρασσιά, εφ. Ελευθεροτυπία, 26/1/2010
• Ελέφαντες στον Θεσσαλικό κάμπο, Σουφλέρη Ιωάννα, εφ. Το Βήμα, 13/12/2009
• Η Άρντι αλλάζει την ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπου, Γιώργος Αγγελόπουλος, εφ. Τα Νέα, 2/10/2009
• Ανακάλυψαν τον παλαιότερο Ευρωπαίο, εφ. Τα Νέα, 27/3/2008
• Πίθηκοι, ανθρωπίδες, άνθρωποι, Αλαχιώτης Σταμάτης, εφ. Το Βήμα, 18/4/2004
• Ένας κοντινός συγγενής ηλικίας 5 εκατομμυρίων ετών, Γιώτα Mυρτσιώτη, εφ. Καθημερινή, 26/7/2006
• Ένα παιδί… 3,3 εκατομμυρίων ετών!, Mark Henderson, εφ. Τα Νέα, 21/9/2006
• Από θήραμα… ΑΝΘΡΩΠΟΣ!, Τάσος Καφαντάρης, εφ. Το Βήμα, 22/4/2006
• Στη Ρωσία η κοιτίδα της Ευρώπης (ΙνδοΕυρωπαίοι), Χάρη Ποντίδα, εφ. Τα Νέα, 5/10/2010
• Πώς γεννήθηκε η γλώσσα, Σταμάτης Ν. Αλαχιώτης, εφ. Το Βήμα, 30/11/2003
• Eίμαστε όλοι… Aφρικανοί, Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου, εφ. Τα Νέα, 18/10/2003
• Οι θαλασσοπόροι του 10.000 π.X., Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου, εφ. Τα Νέα, 26/11/2005
• Οι πρώτοι Eυρωπαίοι ήρθαν για… να φάνε, Αριστοτελία Πελώνη, εφ. Τα Νέα, 24/1/2005
• Προϊστορικά μαγειρέματα: Στην αρχαία κουζίνα ολοταχώς!, Βίκυ Χαρισοπούλου, εφ. Τα Νέα, 9/2/2005
• Ο Nεάντερταλ δεν ήταν βουβός, Mark Henderson, εφ. Τα Νέα, 22/6/2004
• Ο «συγγενής» μας ο Νεάντερταλ, Σταμάτης Αλαχιώτης, εφ. Το Βήμα, 5/9/2004
• Mεγάλωναν σε χρόνο ρεκόρ!, Κίττυ Ξενάκη, εφ. Τα Νέα, 29/4/2004
• Δεν είμαστε Nεάντερταλ, Μιχάλης Μητσός, εφ. Τα Νέα, 27/1/2004
• Kουζίνα 2.500.000 ετών στο φως!, εφ. Τα Νέα, 27/11/2003
• Η πόλη με τους πασσάλους (Καστοριά), Χαρά Κιοσσέ, εφ. Το Βήμα, 1/8/1999
• Ανακαλύπτοντας τους παλαιολιθικούς προγόνους μας, Χαρά Κιοσσέ, εφ. Το Βήμα, 4/5/1997

Σπήλαιο Θεόπετρας

• www.culture.gr
• www.ime.gr
• Μοναδική ανακάλυψη σε σπήλαιο της Ελλάδας (Θεόπετρα), https://anaskafi.blogspot.com, 20.03.2024.
• Η «Αυγή», το κορίτσι που έζησε πριν από 9.000 χρόνια, απέκτησε πρόσωπο, ΑΠΕ-ΜΠΕ, 19/1/2018
• Η 18χρονη «Αυγή» των 9.000 ετών απέκτησε πρόσωπο (Σπήλαιο Θεόπετρας), Αντιγόνη Καρατάσου, εφ. Liberal, 29/8/2016
• Μουσείο Σπηλαίου Θεόπετρας, ένα ταξίδι στην προϊστορία, Αποστόλης Ζώης, Αρχαιολογία, 30/3/2016
• Η Μύρτιδα περιμένει την Αυγή και την Ηδύλη, Τζεβελέκου Βασιλική, Εφημερίδα των Συντακτών, 12/5/2015
• Σπήλαιο Θεόπετρας στη Θεσσαλία: Μια προϊστορία 130.000 χρόνων (Μέρος 1ο), Δρ Νίνα Κυπαρίσση Αποστολίκα (Διευθύντρια των ανασκαφών του Σπηλαίου της Θεόπετρας), Αρχαιολογία, 20/4/2015
• Σπήλαιο Θεόπετρας στη Θεσσαλία: Μια προϊστορία 130.000 χρόνων (Μέρος 2ο), Δρ Νίνα Κυπαρίσση Αποστολίκα (Διευθύντρια των ανασκαφών του Σπηλαίου της Θεόπετρας), Αρχαιολογία, 1/5/2015
• Σπήλαιο Θεόπετρας στη Θεσσαλία: Μια προϊστορία 130.000 χρόνων (Μέρος 3ο), Νίνα Κυπαρίσση Αποστολίκα (Διευθύντρια των ανασκαφών του Σπηλαίου της Θεόπετρας), Archaiologia, 25/5/2015
• Το σπήλαιο της Θεόπετρας με αρχαιολογική «ματιά», περιοδικό Αρχαιολογία, 16 Μαΐου 2014
• Τι αποκαλύπτουν τα αρχαιοβοτανικά κατάλοιπα στο σπήλαιο της Θεόπετρας, περιοδικό Αρχαιολογία, 18/10/2013
• Σπήλαιο Θεόπετρας: πέντε χρόνια λειτουργίας, περιοδικό Αρχαιολογία, 2 Αυγούστου 2013
• Το αρχαιότερο στον ελλαδικό χώρο, Αποστόλης Ζώης, εφ. Έρευνα, 1/4/2011
• Νεάντερταλ στη Θεσσαλία, Θερμού Μαρία, εφ. Το Βήμα, 21/10/2012
• Νεάντερταλ ή Χόμο Σάπιενς;, Νίνα Κοντράρου Ρασσιά, εφ. Ελευθεροτυπία, 21/10/2010
• Φρούτα, σπόροι και καρποί στο σπήλαιο της Θεόπετρας, Αποστόλης Ζώης, εφ. Έρευνα, 15/4/2010
• Στην Καλαμπάκα το αρχαιότερο τεχνικό έργο, Μαρία Θερμού, εφ. Το Βήμα, 23/3/2010
• Ταξίδι 130.000 ετών σε ένα σπήλαιο, Αγγελική Κώττη, εφ. Έθνος, 18/7/2009
• Τους χάριζαν μουσείο και το κοίταγαν στα δόντια, Ν. Κοντράρου-Ρασσιά, εφ. Ελευθεροτυπία, 15/7/2009
• 135.000 χρόνια πριν στην Θεόπετρα, εφ. Το Έθνος, 25/3/2009
• Σπήλαιο με ανθρώπινα ίχνη 135.000 χρόνων!, Ν. Κοντράρου-Ρασσιά, εφ. Ελευθεροτυπία, 20/3/2009
• Σπήλαιο Θεόπετρας Καλαμπάκας, www.gistor.gr, 21/10/2008
• Παιδικά χνάρια 135.000 χρόνων, Εφημερίδα Ελευθεροτυπία, 21/5/2008
• Νεότερη χρονολόγηση για τα ευρήματα της Θεόπετρας, Ν. Κοντράρου-Ρασσιά, εφ. Ελευθεροτυπία, 21/5/2008
• Ανάδειξη του σπηλαίου της Θεόπετρας, Γιώτα Σύκκα, εφ. Καθημερινή, 25/3/2005
• Aναδεικνύεται το σπήλαιο που πάτησε άνθρωπος πριν από 110.000 χρόνια, Εφημερίδα Τα Νέα, 24/3/2005
• Οι πατούσες οδηγούν στον αρχαιότερο κάτοικο της Ευρώπης, Ν. Κοντράρου-Ρασσιά, εφ. Ελευθεροτυπία, 24/3/2005
• Οι πάγοι έφεραν τον κατακλυσμό, εφημερίδα Τα Νέα, 16/4/2004⇗
• Πέλματα 46.000 χρόνων!, Ν. Κοντράρου-Ράσσια, εφ. Ελευθεροτυπία, 17/4/2002
• Ίχνη προϊστορικών ανθρώπων στα Μετέωρα, Εφημερίδα Τα Νέα, 17/4/2002
• Παλαιολιθική κατοίκηση στο σπήλαιο της Θεόπετρας, Νίνα Κυπαρίσση Αποστολίκα, Αρχαιολογία, 34 (Μάρτιος 1990), σελ. 112-115

Σπήλαιο Πετραλώνων

• https://el.wikipedia.org/wiki/Σπήλαιο_Πετραλώνων
• https://petralonacave.gr
• Βαρβάρα Καζαντζίδου, «Εγκαινιάστηκε το Σπήλαιο Πετραλώνων. Το καλοκαίρι θα λειτουργήσει και το Μουσείο Πετραλώνων», www.archaiologia.gr, 26.03.2024
• Επαναλειτουργεί μετα από 5 χρόνια το σπήλαιο των Πετραλώνων Χαλκιδικής, www.lifo.gr, 17.03.2024
• Χαλκιδική: Ανοίγει έπειτα από πέντε χρόνια το σπήλαιο των Πετραλώνων, www.naftemporiki.gr, 19.03.2024

Δικτυογραφία

• Βικιπαίδεια