Η εποχή του χαλκού: Ερωτήσεις εμπέδωσης και επανάληψης

Αʹ. Ερωτήσεις σύντομης ανάπτυξης

1. Ποιοι δύο παράγοντες ευνόησαν την ανάπτυξη του κυκλαδικού πολιτισμού; Να εξηγήσεις γιατί οι Κυκλάδες χαρακτηρίζονται «φυσική γέφυρα».

2. Πώς συνέβαλαν τα κυκλαδίτικα πλοία στη διάδοση του πολιτισμού κατά την 3η χιλιετία π.Χ.; Στην απάντησή σου να αναφέρεις τι μετέφεραν εκτός από προϊόντα.

3. Ποια ήταν η έκταση και η πολιτική οργάνωση των κυκλαδικών οικισμών κατά την 3η χιλιετία π.Χ.;

4. Ποιες αλλαγές παρατηρούνται στην οχύρωση και στη θέση ορισμένων οικισμών γύρω στο 2300 π.Χ.; Πώς τις ερμηνεύει το σχολικό βιβλίο;

5. Πώς μεταβλήθηκαν οι οικισμοί και τα κτίρια στις Κυκλάδες κατά τη 2η χιλιετία π.Χ.; Ποιος ήταν ο σημαντικότερος οικισμός αυτής της εποχής;

6. Ποιοι κυριάρχησαν στις Κυκλάδες μετά την καταστροφή των μινωικών ανακτόρων, γύρω στο 1450 π.Χ.; Από πού προέρχονταν και σε ποιους τομείς επηρέασαν τα νησιά;

Βʹ. Συμπλήρωση κενών

7. Να συμπληρώσεις τα κενά με την κατάλληλη λέξη ή χρονολογία.

α. Ο κυκλαδικός πολιτισμός αναπτύχθηκε κατά την __________ και τη __________ χιλιετία π.Χ., στην Εποχή του __________.

β. Οι Κυκλάδες αποτελούν φυσική γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και την __________, καθώς και ανάμεσα στην ηπειρωτική Ελλάδα και την __________.

γ. Κάθε κυκλαδικός οικισμός φαίνεται ότι αναπτυσσόταν __________, χωρίς ενιαία κεντρική εξουσία.

δ. Ο σημαντικότερος οικισμός των Κυκλάδων κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. ήταν το __________ στη __________.

ε. Μετά την καταστροφή των μινωικών ανακτόρων, γύρω στο __________ π.Χ., στις Κυκλάδες κυριάρχησαν οι __________.

Γʹ. Αντιστοίχιση

8. Να αντιστοιχίσεις κάθε οικισμό της στήλης Α με το νησί στο οποίο βρίσκεται στη στήλη Βʹ. Ένα νησί περισσεύει.

9. Να αντιστοιχίσεις κάθε χρονική αναφορά με την κατάλληλη εξέλιξη, σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο.

Δʹ. Σωστό ή λάθος με διόρθωση

10. Να χαρακτηρίσεις κάθε πρόταση ως σωστή ή λανθασμένη. Να διορθώσεις τις λανθασμένες.

α. Η ανάπτυξη του κυκλαδικού πολιτισμού οφειλόταν αποκλειστικά στο ήπιο κλίμα.

β. Κατά την 3η χιλιετία π.Χ. όλοι οι κυκλαδικοί οικισμοί υπάγονταν σε μία κεντρική εξουσία.

γ. Αρχικά οι οικισμοί δημιουργούνταν κοντά στη θάλασσα ή στα πρανή χαμηλών λόφων.

δ. Το σχολικό βιβλίο παρουσιάζει ως απολύτως βέβαιη την προέλευση των νέων πληθυσμών από τη Μικρά Ασία.

ε. Οι Μυκηναίοι επηρέασαν την τεχνολογία, την τέχνη και τη θρησκεία των Κυκλάδων.

Εʹ. Πολλαπλή επιλογή

11. Να επιλέξεις τη σωστή απάντηση.

Ι. Η έκφραση «κάθε οικισμός αναπτυσσόταν αυτόνομα» σημαίνει ότι:

α. οι οικισμοί δεν είχαν καμία επαφή μεταξύ τους.

β. κάθε οικισμός αναπτυσσόταν ανεξάρτητα, χωρίς κοινή κεντρική εξουσία.

γ. όλοι οι οικισμοί διοικούνταν από την Κρήτη.

δ. όλοι οι κάτοικοι ασχολούνταν με το εμπόριο.

ΙΙ. Ποιο στοιχείο συνδέει το σχολικό βιβλίο με την αναστάτωση γύρω στο 2300 π.Χ.;

α. Την εγκατάλειψη όλων των νησιών.

β. Την καταστροφή των μινωικών ανακτόρων.

γ. Την οχύρωση οικισμών και την εγκατάσταση ορισμένων σε ψηλούς λόφους.

δ. Την οριστική διακοπή της ναυσιπλοΐας.

Ϛʹ. Ερωτήσεις με συμπληρωματικό κείμενο

Τα παρακάτω είναι πρωτότυπα διδακτικά κείμενα, όχι αυτούσια αποσπάσματα ιστορικών πηγών. Σε κάθε θέμα ζητείται ρητά συνδυασμός πληροφοριών, ώστε να μην αρκεί η απλή αντιγραφή του συνοδευτικού κειμένου.

12. Θαλάσσιες διαδρομές και πρώτες ύλες

Στη Μήλο υπήρχε οψιανός, ένα φυσικό ηφαιστειακό γυαλί ιδιαίτερα κατάλληλο για την κατασκευή εργαλείων. Η ποιότητά του τον έκανε περιζήτητο στο προϊστορικό Αιγαίο. Η μεταφορά μιας τέτοιας πρώτης ύλης από ένα νησί σε άλλους τόπους απαιτούσε θαλάσσιες διαδρομές και επαφές ανάμεσα σε διαφορετικές κοινότητες.

Τεκμηρίωση της πρόσθετης πληροφορίας: Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων

Ερώτηση:

Συνδυάζοντας το σχολικό βιβλίο με το παραπάνω κείμενο, να εξηγήσεις τη σημασία της ναυσιπλοΐας για τις Κυκλάδες. Στην απάντησή σου να συμπεριλάβεις:

α. πώς η γεωγραφική θέση των νησιών ευνοούσε τις επαφές·

β. ποια πρώτη ύλη αναφέρει το συμπληρωματικό κείμενο, από πού προερχόταν και σε τι χρησίμευε·

γ. τι άλλο διέδιδαν τα κυκλαδίτικα πλοία, εκτός από υλικά αγαθά.

13. Το Ακρωτήρι ως αναπτυγμένος οικισμός

Στις ανασκαφές του Ακρωτηρίου έχουν αποκαλυφθεί πολυώροφα κτίρια με πλούσιες τοιχογραφίες. Στο εσωτερικό κτιρίων βρέθηκαν πολλά αγγεία και αντικείμενα καθημερινής χρήσης. Τα ευρήματα αυτά βοηθούν τους αρχαιολόγους να μελετήσουν τόσο τις ασχολίες των κατοίκων όσο και τις καλλιτεχνικές τους προτιμήσεις.

Τεκμηρίωση των πρόσθετων πληροφοριών: Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων

Ερώτηση:

Να παρουσιάσεις την ανάπτυξη των κυκλαδικών οικισμών κατά τη 2η χιλιετία π.Χ., συνδυάζοντας τις δύο πηγές πληροφοριών. Να αναφέρεις:

α. τις γενικές αλλαγές στους οικισμούς και στα κτίρια, σύμφωνα με το βιβλίο·

β. σε ποιο νησί βρίσκεται το Ακρωτήρι και ποια θέση κατείχε ανάμεσα στους οικισμούς της εποχής·

γ. δύο συγκεκριμένα αρχαιολογικά ευρήματα του συμπληρωματικού κειμένου και τι μας επιτρέπουν να μάθουμε για τους κατοίκους.

14. Από το αρχαιολογικό εύρημα στην ιστορική ερμηνεία

Ένα τείχος αποτελεί ένδειξη ότι μια κοινότητα φρόντισε για την προστασία της. Δεν αποκαλύπτει όμως από μόνο του ποιον φοβόταν η κοινότητα ούτε αποδεικνύει ότι δέχτηκε επίθεση. Για να ερμηνεύσουν μια οχύρωση, οι αρχαιολόγοι εξετάζουν και άλλα στοιχεία, όπως ίχνη καταστροφής, αλλαγές στα κτίρια και αντικείμενα που βρέθηκαν στον οικισμό.

Πρωτότυπο διδακτικό κείμενο για τη διάκριση ανάμεσα σε εύρημα και ερμηνεία.

Ερώτηση:

Με βάση το σχολικό βιβλίο και το παραπάνω κείμενο:

α. Να αναφέρεις δύο αλλαγές στους κυκλαδικούς οικισμούς γύρω στο 2300 π.Χ., δίνοντας από ένα συγκεκριμένο παράδειγμα.

β. Με ποια πιθανή μετακίνηση πληθυσμών συνδέει τις αλλαγές αυτές το βιβλίο;

γ. Γιατί η ύπαρξη ενός τείχους δεν αρκεί για να γνωρίζουμε ποιος απειλούσε έναν οικισμό; Να αξιοποιήσεις μία πληροφορία του συμπληρωματικού κειμένου.

15. Ένα αντικείμενο δεν αποδεικνύει πολιτική κυριαρχία

Όταν οι αρχαιολόγοι βρίσκουν σε έναν οικισμό ένα αντικείμενο κατασκευασμένο σε άλλη περιοχή, μπορούν να διαπιστώσουν ότι το αντικείμενο μεταφέρθηκε εκεί. Ωστόσο, μπορεί να έφτασε μέσω εμπορίου, ως δώρο ή μαζί με κάποιον ταξιδιώτη. Η παρουσία του δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι ο τόπος κατασκευής του εξουσίαζε τον τόπο όπου βρέθηκε.

Πρωτότυπο διδακτικό κείμενο για την ερμηνεία των αρχαιολογικών ευρημάτων.

Ερώτηση:

Ένας μαθητής υποστηρίζει: «Αφού οι Κυκλάδες είχαν επαφές με την Κρήτη, βρίσκονταν από την αρχή υπό μινωική κυριαρχία».

Να εξηγήσεις γιατί το συμπέρασμά του δεν δικαιολογείται, αξιοποιώντας:

α. τις πληροφορίες του βιβλίου για την αυτονομία των οικισμών της 3ης χιλιετίας π.Χ.·

β. τη χρονική αναφορά του βιβλίου για την ένταξη των Κυκλάδων στη σφαίρα μινωικής επιρροής·

γ. τη διάκριση ανάμεσα στην επικοινωνία και την πολιτική εξουσία που προκύπτει από το συμπληρωματικό κείμενο.

Ενδεικτικές απαντήσεις

12. Από το βιβλίο αναμένονται η γεωγραφική θέση και η διάδοση ιδεών, τεχνικών γνώσεων και θρησκευτικών αντιλήψεων. Από το συμπληρωματικό κείμενο: οψιανός της Μήλου, κατασκευή εργαλείων και μεταφορά της πρώτης ύλης διά θαλάσσης.

13. Από το βιβλίο: αύξηση του μεγέθους των οικισμών, πιο σύνθετα και επιβλητικά κτίρια, Ακρωτήρι στη Θήρα ως σημαντικότερος οικισμός. Από το συμπληρωματικό κείμενο: δύο ευρήματα, όπως πολυώροφα κτίρια, τοιχογραφίες, αγγεία ή αντικείμενα καθημερινής χρήσης, με εύλογη σύνδεσή τους με την αρχιτεκτονική, την τέχνη ή την καθημερινή ζωή.

14. Δύο σωστά παραδείγματα αλλαγών από το βιβλίο· πιθανή προέλευση νέων πληθυσμών από τη Μικρά Ασία. Από το συμπληρωματικό κείμενο: το τείχος δείχνει μέριμνα για προστασία, αλλά δεν προσδιορίζει τον αντίπαλο· χρειάζεται συνεξέταση άλλων ευρημάτων.

15. Οι οικισμοί της 3ης χιλιετίας αναπτύσσονταν αυτόνομα. Σύμφωνα με τη χρονολόγηση του βιβλίου, οι Κυκλάδες πέρασαν στη σφαίρα μινωικής επιρροής περίπου το 1600 π.Χ. Οι επαφές και η μεταφορά αντικειμένων μπορούν να οφείλονται στο εμπόριο ή σε άλλες μετακινήσεις και δεν αποδεικνύουν από μόνες τους πολιτική εξουσία.

Στη γραφή αποφεύγω την ανεπιφύλακτη ταύτιση της γραφής του δίσκου της Φαιστού με την Κρητική Ιερογλυφική, καθώς η μεταξύ τους σχέση δεν έχει αποσαφηνιστεί οριστικά. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου

Αʹ. Ερωτήσεις σύντομης ανάπτυξης

1. Από πού προέρχεται η ονομασία «μινωικός πολιτισμός»; Ποιος αρχαιολόγος πραγματοποίησε τις ανασκαφές στην Κνωσό που τον έφεραν στο φως και πότε;

2. Ποιες αλλαγές παρατηρούνται στον πληθυσμό, στις παραγωγικές δραστηριότητες και στην οργάνωση των κατοίκων της Κρήτης από τις αρχές της 3ης χιλιετίας π.Χ.;

3. Με ποιες περιοχές είχαν εμπορικές επαφές οι Μινωίτες; Να αναφέρεις τρία προϊόντα που εξήγαν και δύο μέταλλα που εισήγαν, μαζί με τις περιοχές προέλευσής τους.

4. Πότε εμφανίζονται τα πρώτα μινωικά ανάκτορα και σε ποιες τέσσερις θέσεις βρίσκονται τα ανάκτορα που αναφέρει το βιβλίο; Πώς επηρέασαν την ανάπτυξη των οικισμών γύρω τους;

5. Ποια περίοδος θεωρείται η εποχή της μεγαλύτερης ακμής του μινωικού πολιτισμού; Να αναφέρεις δύο στοιχεία που δείχνουν τη δύναμη και την επιρροή των Μινωιτών τότε.

6. Να παρουσιάσεις τέσσερα κοινά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά των μινωικών ανακτόρων.

7. Γιατί τα μινωικά ανάκτορα χαρακτηρίζονται διοικητικά, οικονομικά, θρησκευτικά και καλλιτεχνικά κέντρα; Να δώσεις ένα στοιχείο για καθεμία από αυτές τις λειτουργίες.

8. Τι σημαίνει ότι το πολιτικό, διοικητικό και οικονομικό σύστημα της μινωικής Κρήτης ήταν συγκεντρωτικό; Ποιος ήταν ο ρόλος των αγροικιών ή επαύλεων;

9. Ποιες ανάγκες οδήγησαν στη χρήση της γραφής στη μινωική Κρήτη; Τι σημαίνει ότι η Γραμμική Α ήταν συλλαβική και σε ποια αντικείμενα έχουν βρεθεί σημεία της;

10. Πώς συνδέει το σχολικό βιβλίο τις καταστροφές γύρω στο 1450 π.Χ. με την επικράτηση των Μυκηναίων στην Κρήτη; Ποια ήταν στη συνέχεια η τύχη του ανακτόρου της Κνωσού και του νησιού;

Βʹ. Συμπλήρωση κενών

11. Να συμπληρώσεις τα κενά με την κατάλληλη λέξη ή χρονολογία.

α. Η Κρήτη κατοικήθηκε για πρώτη φορά τη __________ εποχή.

β. Ο μινωικός πολιτισμός ονομάστηκε έτσι από τον μυθικό βασιλιά __________.

γ. Οι Μινωίτες εισήγαν χαλκό από την __________ και άργυρο από τις __________.

δ. Τα πρώτα ανάκτορα εμφανίστηκαν γύρω στο __________ π.Χ.

ε. Η περίοδος των νέων ανακτόρων εκτείνεται, σύμφωνα με το βιβλίο, από το __________ έως το __________ π.Χ.

στ. Στο κέντρο των ανακτόρων υπήρχε μία __________ αυλή, γύρω από την οποία αναπτύσσονταν οι πτέρυγες των δωματίων.

ζ. Τα μινωικά ανάκτορα δεν ήταν __________.

η. Στη συλλαβική γραφή κάθε σημείο αντιστοιχεί σε μία __________.

θ. Η Γραμμική Α δεν έχει ακόμη __________.

Γʹ. Αντιστοίχιση

12. Να αντιστοιχίσεις κάθε χρονική αναφορά με την κατάλληλη εξέλιξη, σύμφωνα με το σχολικό βιβλίο. Μία εξέλιξη περισσεύει.

13. Να αντιστοιχίσεις κάθε δραστηριότητα με τη λειτουργία του ανακτόρου που αναδεικνύει κυρίως.

Δʹ. Σωστό ή λάθος με διόρθωση

14. Να χαρακτηρίσεις κάθε πρόταση ως σωστή ή λανθασμένη. Να διορθώσεις τις λανθασμένες.

α. Οι Μινωίτες είχαν εμπορικές επαφές αποκλειστικά με περιοχές της Κρήτης.

β. Γύρω από τα ανάκτορα αναπτύχθηκαν μεγάλοι οικισμοί που μπορούν να χαρακτηριστούν πόλεις.

γ. Τα μινωικά ανάκτορα ήταν μονώροφα και περιβάλλονταν από ισχυρά τείχη.

δ. Τα ανάκτορα χρησίμευαν μόνο ως κατοικίες των αρχόντων.

ε. Οι αγροικίες ή επαύλεις συγκέντρωναν την τοπική παραγωγή και έλεγχαν τη διακίνησή της για λογαριασμό των ανακτόρων.

στ. Στη Γραμμική Α κάθε σημείο αντιστοιχούσε σε ένα γράμμα, όπως στο σημερινό ελληνικό αλφάβητο.

ζ. Σύμφωνα με το βιβλίο, γύρω στο 1450 π.Χ. καταστράφηκαν όλα τα μινωικά ανάκτορα εκτός από εκείνο της Κνωσού.

η. Μετά την επικράτηση των Μυκηναίων η Κρήτη έχασε αμέσως κάθε ιδιαίτερο πολιτισμικό χαρακτηριστικό της.

Εʹ. Πολλαπλή επιλογή και χρονική σειρά

15. Να επιλέξεις τη σωστή απάντηση.

Ι. Ποιο στοιχείο δείχνει κυρίως τον συγκεντρωτικό χαρακτήρα της μινωικής οικονομίας;

α. Η ύπαρξη τοιχογραφιών.

β. Η συγκέντρωση και ο έλεγχος της παραγωγής με κέντρο τα ανάκτορα.

γ. Η έλλειψη οχυρώσεων.

δ. Η κατασκευή μεγάλων κλιμάκων.

ΙΙ. Η ανάπτυξη της γραφής συνδέεται στο βιβλίο κυρίως με:

α. την ανάγκη καταγραφής θεατρικών έργων.

β. την ανάγκη διδασκαλίας του μύθου του Μίνωα.

γ. το εμπόριο και την περίπλοκη διοικητική και κοινωνική οργάνωση.

δ. τη διακοπή των εμπορικών επαφών.

ΙΙΙ. Ποια από τις παρακάτω προτάσεις αποδίδει σωστά μια εμπορική σχέση των Μινωιτών;

α. Εισήγαν χαλκό από την Κύπρο για την κατασκευή αντικειμένων.

β. Εξήγαν άργυρο στις Κυκλάδες, από όπου εισήγαν λάδι.

γ. Εισήγαν όλα τα αγροτικά προϊόντα που κατανάλωναν.

δ. Εμπορεύονταν μόνο πρώτες ύλες και ποτέ καλλιτεχνήματα.

16. Να τοποθετήσεις τα παρακάτω γεγονότα σε χρονική σειρά, αρχίζοντας από το παλαιότερο.

α. Επικράτηση των Μυκηναίων στην Κνωσό.

β. Πρώτη κατοίκηση της Κρήτης τη Νεολιθική εποχή.

γ. Ανοικοδόμηση των ανακτόρων μετά την καταστροφή τους γύρω στο 1700 π.Χ.

δ. Εμφάνιση των πρώτων ανακτόρων.

ε. Ανασκαφές του Άρθουρ Έβανς στην Κνωσό.

Ϛʹ. Ερωτήσεις με πρωτότυπο συμπληρωματικό κείμενο

Τα κείμενα που ακολουθούν είναι πρωτότυπα διδακτικά κείμενα. Τα υποθετικά παραδείγματα δηλώνονται ρητά και δεν παρουσιάζονται ως πραγματικά αρχαιολογικά ευρήματα.

17. Από την πρώτη ύλη στο καλλιτέχνημα

Ο χαλκός είναι μέταλλο που μπορεί να διαμορφωθεί με σφυρηλάτηση ή να λιώσει και να χυθεί σε καλούπια. Όταν αναμειγνύεται με κασσίτερο, παράγεται μπρούντζος, ένα κράμα συνήθως σκληρότερο από τον καθαρό χαλκό. Η κατασκευή ενός μεταλλικού αντικειμένου απαιτούσε επομένως κατάλληλες πρώτες ύλες, τεχνικές γνώσεις και ειδικευμένη εργασία.

Ερώτηση:

Συνδυάζοντας το σχολικό βιβλίο με το παραπάνω κείμενο, να εξηγήσεις πώς συνδέονταν το εμπόριο και η μεταλλοτεχνία στη μινωική Κρήτη. Να αναφέρεις:

α. από πού εισήγαν οι Μινωίτες χαλκό και για ποιες κατηγορίες αντικειμένων χρησιμοποιούσαν τα εισαγόμενα μέταλλα·

β. ποια πρόσθετη πρώτη ύλη χρειαζόταν για την παραγωγή μπρούντζου και ποιο πλεονέκτημα είχε αυτό το κράμα·

γ. ποιος ήταν ο ρόλος των ανακτόρων στην κατασκευή και στη διάθεση πολύτιμων αντικειμένων.

18. Γιατί χρειάζονταν οι καταγραφές;

Ας φανταστούμε ένα κέντρο που παραλαμβάνει προϊόντα από πολλά χωριά. Μια απλή καταγραφή της συνολικής ποσότητας δεν αρκεί: χρειάζεται να σημειώνεται από πού προήλθαν τα προϊόντα, πότε παραδόθηκαν και πόσα διατέθηκαν στη συνέχεια. Η σύγκριση των καταγραφών επιτρέπει στους υπευθύνους να εντοπίζουν διαφορές ανάμεσα στις παραλαβές και στις παραδόσεις.

Το παράδειγμα είναι υποθετικό και εξηγεί τη χρησιμότητα της καταγραφής.

Ερώτηση:

Με βάση το βιβλίο και το συμπληρωματικό κείμενο, να εξηγήσεις γιατί η γραφή ήταν χρήσιμη στη μινωική ανακτορική οικονομία. Να συμπεριλάβεις:

α. τον ρόλο των αγροικιών ή επαύλεων και των ανακτόρων στη συγκέντρωση και στη διακίνηση της παραγωγής·

β. δύο πληροφορίες που θα ήταν χρήσιμο να καταγράφονται, σύμφωνα με το συμπληρωματικό κείμενο·

γ. το όνομα της συλλαβικής γραφής των Μινωιτών και ένα είδος αντικειμένου στο οποίο έχουν βρεθεί σημεία της.

19. Φως στους εσωτερικούς χώρους

Σε ένα μεγάλο κτιριακό συγκρότημα, τα δωμάτια που βρίσκονται στο εσωτερικό του δεν μπορούν πάντοτε να φωτιστούν από παράθυρα στους εξωτερικούς τοίχους. Ένα κατακόρυφο άνοιγμα, ελεύθερο προς τον ουρανό, επιτρέπει στο φυσικό φως και στον αέρα να φτάνουν σε εσωτερικούς χώρους. Έτσι λειτουργεί ένας φωταγωγός.

Ερώτηση:

Ένας επισκέπτης υποστηρίζει ότι τα μινωικά ανάκτορα ήταν απλώς μεγάλα σπίτια χωρίς ιδιαίτερη αρχιτεκτονική οργάνωση.

Να απαντήσεις στην άποψή του αναφέροντας:

α. πώς οργανώνονταν οι πτέρυγες των δωματίων και αν τα ανάκτορα ήταν μονώροφα ή πολυώροφα·

β. δύο ακόμη αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά ή υποδομές τους, εκτός από τους φωταγωγούς·

γ. ποιο πρόβλημα αντιμετώπιζαν οι φωταγωγοί και πώς λειτουργούσαν, σύμφωνα με το συμπληρωματικό κείμενο.

20. Τι γνωρίζουμε και τι δεν γνωρίζουμε για τον δίσκο της Φαιστού;

Ο δίσκος της Φαιστού ανακαλύφθηκε το 1908 από τον Ιταλό αρχαιολόγο Λουίτζι Περνιέ. Τα σημεία της γραφής του δεν έχουν οδηγήσει σε μια κοινά αποδεκτή ανάγνωση. Ακόμη και η σχέση αυτής της γραφής με τις άλλες γραφές της μινωικής Κρήτης παραμένει αντικείμενο έρευνας. Μια προτεινόμενη ερμηνεία, επομένως, δεν ισοδυναμεί με οριστική αποκρυπτογράφηση.

Τεκμηρίωση των πρόσθετων πληροφοριών: Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου

Ερώτηση:

Αξιοποιώντας το σχολικό βιβλίο και το συμπληρωματικό κείμενο:

α. Να εξηγήσεις ποιες ανάγκες συνέβαλαν στη χρήση της γραφής στη μινωική Κρήτη.

β. Να ονομάσεις τη γραφή που το βιβλίο χαρακτηρίζει συλλαβική και να εξηγήσεις τον όρο.

γ. Να αναφέρεις ποιος ανακάλυψε τον δίσκο της Φαιστού και πότε.

δ. Να εξηγήσεις γιατί δεν θα ήταν σωστό να παρουσιάσουμε μία προτεινόμενη μετάφραση του δίσκου ως βέβαιη.

21. Όταν αποδυναμώνεται το κέντρο

Σε ένα σύστημα όπου πολλές υπηρεσίες εξαρτώνται από ένα κέντρο, η καταστροφή του μπορεί να επηρεάσει ολόκληρο το δίκτυο. Ακόμη και αν ορισμένοι παραγωγοί συνεχίζουν να εργάζονται, μπορεί να δυσκολεύονται να παραδώσουν τα προϊόντα τους, να εξασφαλίσουν πρώτες ύλες ή να συντονίσουν τις ανταλλαγές τους. Η ζημιά στα κτίρια μπορεί έτσι να συνοδεύεται από ευρύτερη αποδιοργάνωση.

Το κείμενο περιγράφει έναν γενικό τρόπο λειτουργίας συγκεντρωτικών συστημάτων.

Ερώτηση:

Να εξηγήσεις γιατί οι καταστροφές των μινωικών ανακτόρων μπορούσαν να έχουν συνέπειες πέρα από τις υλικές ζημιές. Στην απάντησή σου να αναφέρεις:

α. δύο λειτουργίες των ανακτόρων που εξηγούν την κεντρική θέση τους στη μινωική κοινωνία·

β. δύο πιθανές δυσκολίες που περιγράφει το συμπληρωματικό κείμενο·

γ. ποιοι εκμεταλλεύτηκαν, σύμφωνα με το βιβλίο, την εξασθένιση της μινωικής οργάνωσης και ποιο ανάκτορο κατέλαβαν.

Ενδεικτικές απαντήσεις

17. Εμπόριο και μεταλλοτεχνία

Από το βιβλίο: χαλκός από την Κύπρο· εισαγόμενα μέταλλα για όπλα, εργαλεία και καλλιτεχνήματα· ανάκτορα ως κέντρα κατασκευής πολύτιμων αντικειμένων και συγκέντρωσης εμπορευμάτων για διάθεση. Από το συμπληρωματικό κείμενο: κασσίτερος για την παραγωγή μπρούντζου, ο οποίος είναι συνήθως σκληρότερος από τον καθαρό χαλκό. Η εισαγωγή κασσιτέρου ειδικά από τους Μινωίτες δεν χρειάζεται να συναχθεί ούτε να προσδιοριστεί η προέλευσή του.

18. Γραφή και οικονομία

Από το βιβλίο: συγκέντρωση τοπικής παραγωγής από αγροικίες ή επαύλεις για λογαριασμό των ανακτόρων· συγκέντρωση και διάθεση προϊόντων με κέντρο τα ανάκτορα· Γραμμική Α· αγγεία ή πινακίδες απογραφής. Από το συμπληρωματικό κείμενο: δύο πληροφορίες, όπως προέλευση, ημερομηνία παράδοσης, ποσότητα παραλαβής ή ποσότητα διάθεσης.

19. Αρχιτεκτονική

Από το βιβλίο: πτέρυγες γύρω από ορθογώνια κεντρική αυλή· πολυώροφα συγκροτήματα· δύο πρόσθετα στοιχεία, όπως μεγάλες κλίμακες, ύδρευση, αποχέτευση ή τοιχογραφίες. Από το συμπληρωματικό κείμενο: κατακόρυφα ανοίγματα προς τον ουρανό για φωτισμό και αερισμό εσωτερικών χώρων.

20. Γραφή και όρια της γνώσης

Από το βιβλίο: εμπόριο και περίπλοκη οργάνωση· Γραμμική Α, με ένα σημείο ανά συλλαβή. Από το συμπληρωματικό κείμενο: Λουίτζι Περνιέ, 1908· απουσία κοινά αποδεκτής ανάγνωσης του δίσκου, επομένως διάκριση ανάμεσα σε πρόταση ερμηνείας και οριστική αποκρυπτογράφηση.

21. Συνέπειες της καταστροφής των ανακτόρων

Από το βιβλίο: δύο λειτουργίες των ανακτόρων, με σύνδεσή τους με την οργάνωση της κοινωνίας· Μυκηναίοι και κατάληψη της Κνωσού. Από το συμπληρωματικό κείμενο: δύο δυσκολίες, όπως παράδοση προϊόντων, εξασφάλιση πρώτων υλών ή συντονισμός ανταλλαγών. Οι δυσκολίες αυτές διατυπώνονται ως πιθανές συνέπειες, όχι ως συγκεκριμένα γεγονότα που τεκμηριώνονται από το απόσπασμα.

Αʹ. Ερωτήσεις σύντομης ανάπτυξης

1. Πού και πότε αναπτύχθηκε ο μυκηναϊκός πολιτισμός; Από πού πήρε το όνομά του και ποιο εύρημα συνδέει το βιβλίο με την αρχή του;

2. Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει, κατά το σχολικό βιβλίο, η ανακτορική φάση; Να ονομάσεις τέσσερα ανακτορικά κέντρα και να εξηγήσεις ποιον ρόλο είχε το ανάκτορο στην επικράτειά του.

3. Να αναφέρεις δύο τομείς στους οποίους οι Μυκηναίοι επηρεάστηκαν από τους Μινωίτες και δύο παραδείγματα μυκηναϊκής μνημειακής αρχιτεκτονικής.

4. Ποιες δραστηριότητες στήριζαν την οικονομία των Μυκηναίων και ποιες συνέβαλαν ιδιαίτερα στην εξάπλωσή τους; Να αναφέρεις επίσης δύο περιοχές έξω από την ηπειρωτική Ελλάδα με τις οποίες ανέπτυξαν επαφές.

5. Ποια πρόσωπα και ομάδες αποτελούσαν τη μυκηναϊκή κοινωνία; Να τα παρουσιάσεις από την ανώτερη προς την κατώτερη βαθμίδα και να εξηγήσεις τι ήταν οι δήμοι.

6. Τι εννοούμε με τον όρο «μυκηναϊκή κοινή»; Να αναφέρεις τρία στοιχεία που συνέδεαν τα διαφορετικά μυκηναϊκά κέντρα.

7. Τι σημαίνει ότι η Γραμμική Β ήταν συλλαβική; Τι έδειξε η αποκρυπτογράφησή της για τη γλώσσα των πινακίδων και τι είδους πληροφορίες αντλούμε από αυτές;

8. Τι συμβαίνει στα ανάκτορα και στη γραφή γύρω στο 1200 π.Χ.; Να παρουσιάσεις δύο από τις ερμηνείες που αναφέρει το βιβλίο για την κάμψη της μυκηναϊκής ισχύος.

Βʹ. Συμπλήρωση κενών

9. Να συμπληρώσεις τα κενά.

α. Τους πλούσιους βασιλικούς τάφους στην ακρόπολη των Μυκηνών ανέσκαψε ο __________.

β. Στην κορυφή της μυκηναϊκής κοινωνικής ιεραρχίας βρισκόταν ο __________.

γ. Οι κοινότητες των κατοίκων, οργανωμένες σε χωριά γύρω από το ανάκτορο, ονομάζονταν __________.

δ. Στη συλλαβική γραφή ένα συλλαβικό σημείο αποδίδει μία __________.

ε. Η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β έδειξε ότι η γλώσσα των πινακίδων ήταν __________.

στ. Οι ειδικευμένοι υπάλληλοι που έγραφαν στα ανακτορικά κέντρα ονομάζονταν __________.

Γʹ. Αντιστοίχιση και χρονολόγηση

10. Να αντιστοιχίσεις κάθε χρονική αναφορά με τη σωστή εξέλιξη. Μία εξέλιξη περισσεύει.

11. Να βάλεις τα γεγονότα στη σειρά, αρχίζοντας από το παλαιότερο.

α. Ανασκαφές του Σλήμαν στους βασιλικούς τάφους των Μυκηνών.

β. Εμφάνιση των πρώτων βεβαιωμένων μυκηναϊκών ανακτόρων.

γ. Αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Βʹ.

δ. Κατασκευή των βασιλικών τάφων της πρώιμης μυκηναϊκής περιόδου.

Δʹ. Σωστό ή λάθος με αιτιολόγηση

12. Να χαρακτηρίσεις κάθε πρόταση ως σωστή ή λανθασμένη. Να αιτιολογήσεις σύντομα την επιλογή σου.

α. Όλα τα μυκηναϊκά κέντρα υπάγονταν σε έναν άνακτα που κατοικούσε στις Μυκήνες.

β. Η γεωργία και η κτηνοτροφία είχαν σημαντική θέση στην οικονομία, ενώ η ναυτιλία και το εμπόριο συνέβαλαν ιδιαίτερα στην εξάπλωση των Μυκηναίων.

γ. Η Γραμμική Α και η Γραμμική Β έχουν και οι δύο αποκρυπτογραφηθεί.

δ. Οι πινακίδες της Γραμμικής Β επιτρέπουν στους ιστορικούς να αντλήσουν πληροφορίες και για τη διοίκηση ή τη θρησκευτική ζωή.

ε. Οι ιστορικοί γνωρίζουν με βεβαιότητα ότι η κάθοδος των Δωριέων ήταν η μοναδική αιτία της παρακμής.

στ. Με την πτώση των ανακτόρων έπαψε να επιβιώνει κάθε στοιχείο του μυκηναϊκού πολιτισμού.

Εʹ. Συνδυαστικά θέματα με πρωτότυπα συμπληρωματικά κείμενα

Τα παρακάτω είναι πρωτότυπα διδακτικά κείμενα με υποθετικά παραδείγματα. Σε κάθε θέμα ο μαθητής χρειάζεται να αξιοποιήσει συγκεκριμένες πληροφορίες και από το βιβλίο και από το συμπληρωματικό κείμενο.

13. Τι μαθαίνουμε από ένα αρχείο;

Σε μια υποθετική απογραφή, μια πινακίδα σημειώνει πόσο μαλλί παραδόθηκε από δύο χωριά σε ένα εργαστήριο. Μια δεύτερη καταγράφει πόσα υφάσματα παρέδωσε το εργαστήριο στην κεντρική αποθήκη. Αν οι δύο εγγραφές διαβαστούν μαζί, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τη διαδρομή από την πρώτη ύλη έως το έτοιμο προϊόν.

α. Πώς ονομαζόταν η γραφή των μυκηναϊκών πινακίδων, ποια γλώσσα κατέγραφε και ποιοι τη χρησιμοποιούσαν στα ανάκτορα;

β. Ποια διαδρομή ακολουθούν η πρώτη ύλη και το έτοιμο προϊόν στο υποθετικό παράδειγμα;

γ. Πώς βοηθούν τέτοιες καταγραφές να κατανοήσουμε τον ρόλο του ανακτόρου στην οικονομία;

14. Κοινές συνήθειες, διαφορετική διοίκηση

Δύο γειτονικές κωμοπόλεις χρησιμοποιούν την ίδια γλώσσα στις αγορές τους και οι αγγειοπλάστες τους φτιάχνουν αγγεία με παρόμοια σχέδια. Όταν όμως μια πλημμύρα καταστρέφει τη γέφυρα που τις ενώνει, καθεμία αποφασίζει χωριστά πόσους εργάτες θα στείλει και πώς θα πληρώσει το έργο.

α. Ποια δύο στοιχεία συνδέουν τις κωμοπόλεις του παραδείγματος και ποια απόφαση δείχνει ότι διοικούνται χωριστά;

β. Ποια δύο κοινά στοιχεία συνέδεαν τα μυκηναϊκά κέντρα, σύμφωνα με το βιβλίο; Ποιος ασκούσε την εξουσία σε κάθε επικράτεια;

γ. Να εξηγήσεις, συνδυάζοντας τα δύο κείμενα, γιατί η «μυκηναϊκή κοινή» δηλώνει πολιτισμική ενότητα χωρίς να συνεπάγεται ενιαία διοίκηση.

15. Όταν διακόπτεται μια εμπορική διαδρομή

Ένα παράκτιο εργαστήριο προμηθεύεται μέταλλο με πλοίο και στέλνει τα εργαλεία του σε μακρινές αγορές. Ύστερα από αλλεπάλληλες συγκρούσεις, τα πλοία αποφεύγουν το λιμάνι. Ο τεχνίτης χρησιμοποιεί για λίγο τα αποθέματά του, αλλά όταν τελειώνουν, περιορίζει την παραγωγή. Στην αποθήκη του μένουν και εργαλεία που είχαν ήδη κατασκευαστεί.

α. Για ποιους δύο σκοπούς πραγματοποιούσαν μακρινά ταξίδια οι Μυκηναίοι; Να αναφέρεις δύο περιοχές στις οποίες έφτασαν, σύμφωνα με το βιβλίο.

β. Ποια δύο διαφορετικά προβλήματα αντιμετωπίζει ο τεχνίτης στο παράδειγμα;

γ. Πώς μπορεί το παράδειγμα να εξηγήσει τη σχέση ανάμεσα στη διαταραχή του εμπορίου και στην παρακμή των ανακτόρων, την οποία αναφέρει το βιβλίο;

16. Πώς μπορεί να χαθεί μια γραφή;

Σε μια υποθετική κοινότητα, μόνο οι υπάλληλοι της κεντρικής αποθήκης ξέρουν να γράφουν. Κάθε νέος υπάλληλος μαθαίνει τη γραφή δουλεύοντας δίπλα σʼ έναν παλιότερο. Όταν η αποθήκη κλείνει, οι υπάλληλοι σκορπίζουν. Οι κάτοικοι συνεχίζουν να μιλούν όπως πριν, αλλά οι νέοι παύουν να μαθαίνουν τα γραπτά σημεία.

α. Ποιοι γνώριζαν τη Γραμμική Β, πού εργάζονταν και πότε περίπου παύει να μαρτυρείται η γραφή αυτή σύμφωνα με το βιβλίο;

β. Πώς μάθαιναν γραφή οι νέοι υπάλληλοι στο υποθετικό παράδειγμα και γιατί σταματά αυτή η μαθητεία;

γ. Να εξηγήσεις πώς η πτώση των ανακτόρων μπορεί να οδήγησε στην εξαφάνιση της Γραμμικής Β και γιατί αυτό δεν σημαίνει ότι έπαψαν να μιλιούνται τα ελληνικά.

Ενδεικτικές απαντήσεις

13. Γραμμική Β, ελληνικά, εξειδικευμένοι γραφείς. Στο παράδειγμα το μαλλί φτάνει από τα χωριά στο εργαστήριο και τα υφάσματα από το εργαστήριο στην αποθήκη. Οι εγγραφές δείχνουν πώς ένα κέντρο μπορεί να παρακολουθεί διαδοχικά στάδια παραγωγής και διακίνησης.

14. Κοινή γλώσσα και παρόμοια αγγεία στο παράδειγμα, αλλά χωριστές αποφάσεις για τη γέφυρα. Στο βιβλίο, ενδεικτικά, κοινή γλώσσα και θρησκεία, με άνακτα σε κάθε επικράτεια. Η απάντηση συνδέει την πολιτισμική ομοιότητα με τη συνύπαρξη χωριστών κέντρων εξουσίας.

15. Αναζήτηση πρώτων υλών και αγορών, με δύο σωστά παραδείγματα περιοχών. Ο τεχνίτης δυσκολεύεται τόσο να προμηθευτεί μέταλλο όσο και να διαθέσει τα εργαλεία του. Η διακοπή των ανταλλαγών μπορεί επομένως να πλήξει την παραγωγή και τη διάθεση αγαθών, από τις οποίες εξαρτιόταν η ανακτορική οικονομία.

16. Ειδικευμένοι γραφείς στα ανάκτορα, εξαφάνιση της γραφής γύρω στο 1200 π.Χ. Στο παράδειγμα η εκμάθηση εξαρτάται από τη μαθητεία δίπλα στους υπαλλήλους της αποθήκης και διακόπτεται όταν αυτοί διασκορπίζονται. Αντίστοιχα, με την πτώση των ανακτόρων μπορεί να χάθηκε ο τρόπος μετάδοσης της γραφής, ενώ η γλώσσα εξακολούθησε να χρησιμοποιείται προφορικά.