Γραμμική Α: γραφή και προσπάθειες αποκρυπτογράφησης

Η Γραμμική Α είναι η κυριότερη γραφή της μινωικής Κρήτης κατά το πρώτο μισό της 2ης χιλιετίας π.Χ. Μαρτυρείται περίπου από το 1800 έως το 1450 π.Χ., κυρίως στην Κρήτη, αλλά και σε νησιά του Αιγαίου, στην ηπειρωτική Ελλάδα και στη δυτική Μικρά Ασία. Ο Άρθουρ Έβανς την ονόμασε «γραμμική», επειδή τα σημεία της σχηματίζονται κυρίως με γραμμές, σε αντίθεση με τα περισσότερο εικονιστικά σημεία της κρητικής ιερογλυφικής.¹

Σώζονται περισσότερες από 1.500 επιγραφές. Περίπου το 90% είναι χαραγμένο σε πήλινα διοικητικά έγγραφα —πινακίδες, σφραγίσματα, δισκία και στρογγυλά πλακίδια— που καταγράφουν αγαθά και οικονομικές συναλλαγές. Άλλες επιγραφές βρίσκονται σε λίθινα αγγεία προσφορών, μεταλλικά αντικείμενα, πήλινα αγγεία και λατρευτικά ή ταφικά ευρήματα. Πιθανότατα χρησιμοποιούνταν και φθαρτά υλικά, όπως πάπυρος ή περγαμηνή, αλλά κανένα τέτοιο κείμενο δεν σώθηκε.²

Η Γραμμική Α είναι λογοσυλλαβική γραφή: συνδυάζει συλλαβογράμματα, λογογράμματα ή ιδεογράμματα για αγαθά και αντικείμενα, αριθμούς, κλάσματα και σύνθετα σημεία. Γραφόταν συνήθως από τα αριστερά προς τα δεξιά και οι ομάδες σημείων χωρίζονταν συχνά με τελείες. Η γλώσσα που καταγράφει αποκαλείται συμβατικά μινωική, χωρίς αυτό να δηλώνει ότι γνωρίζουμε τη γλωσσική της συγγένεια.

Τι σημαίνει ότι δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί;

Η φράση «δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί» δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τα πάντα. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε και να ταξινομήσουμε πολλά σημεία, να διαβάσουμε τους αριθμούς, να καταλάβουμε τη λογιστική διάταξη αρκετών πινακίδων και να εντοπίσουμε επαναλαμβανόμενες ομάδες που πιθανότατα είναι τοπωνύμια, ονόματα προσώπων, αγαθά ή όροι συναλλαγών.¹

Περισσότερα από εξήντα συλλαβογράμματα μοιάζουν στενά με σημεία της μεταγενέστερης Γραμμικής Β. Για πρακτικούς λόγους οι ερευνητές τούς αποδίδουν συνήθως τις φωνητικές αξίες που έχουν στη Γραμμική Β. Έτσι μια ομάδα μπορεί να μεταγραφεί συμβατικά ως pa-i-to ή ku-ro. Δεν είναι όμως βέβαιο ότι κάθε όμοιο σημείο είχε ακριβώς την ίδια προφορά στις δύο γραφές.³

Επομένως πρέπει να διακρίνουμε τρία διαφορετικά επίπεδα:

1. μεταγραφή των σημείων με συμβατικές συλλαβικές αξίες·
2. πιθανή προφορά της μινωικής λέξης, την οποία δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια·
3. μετάφραση, η οποία στις περισσότερες περιπτώσεις παραμένει άγνωστη.

Η επιτυχής αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β δεν έλυσε αυτομάτως το πρόβλημα της Γραμμικής Α. Η Γραμμική Β αποτελεί προσαρμογή της παλαιότερης γραφής για την καταγραφή της μυκηναϊκής ελληνικής· η γλώσσα της Γραμμικής Α, όμως, δεν είναι ελληνική και δεν έχει ταυτιστεί πειστικά με κάποια γνωστή γλωσσική οικογένεια.

Από την ανακάλυψη στη σύγχρονη έρευνα

Ο Έβανς διέκρινε τη Γραμμική Α από τη Γραμμική Β στις ανασκαφές της Κνωσού στις αρχές του 20ού αιώνα. Η έκδοση και συστηματική ταξινόμηση των επιγραφών προχώρησε κυρίως με το έργο πολλών επιγραφολόγων και ιδίως με το πεντάτομο corpus GORILA (Recueil des inscriptions en linéaire A) των Louis Godart και Jean-Pierre Olivier. Σήμερα ψηφιακά σώματα κειμένων επιτρέπουν τη σύγκριση των σημείων, των γραφέων, των τόπων εύρεσης και των επαναλαμβανόμενων ακολουθιών.

Έχουν προταθεί συνδέσεις της μινωικής με σημιτικές, ινδοευρωπαϊκές, ανατολιακές, τυρρηνικές και άλλες γλώσσες. Καμία πρόταση δεν έχει αποκτήσει γενική αποδοχή, επειδή μια πραγματική αποκρυπτογράφηση πρέπει να εξηγεί με συνέπεια μεγάλο μέρος του σώματος των κειμένων, τη γραμματική και τις εναλλαγές των λέξεων — όχι μόνο να εντοπίζει μεμονωμένες ομοιότητες.

Οι κυριότερες δυσκολίες είναι το μικρό σχετικά σώμα επιγραφών, η συντομία και η τυποποιημένη μορφή τους, η απουσία δίγλωσσου κειμένου και η έλλειψη ενός γνωστού συγγενικού γλωσσικού συστήματος που θα λειτουργούσε ως ασφαλές σημείο σύγκρισης.

Τα βασικά συλλαβογράμματα

Το γνωστό συλλαβάριο περιλαμβάνει περίπου 97 συλλαβικά σημεία, ενώ ο ευρύτερος κατάλογος περιέχει πολυάριθμα σπάνια, σύνθετα ή αβέβαια σημεία. Τα συλλαβογράμματα φαίνεται ότι απέδιδαν ανοικτές συλλαβές: ένα φωνήεν ή συνδυασμό συμφώνου + φωνήεν. Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει τον βασικό πυρήνα με τις συμβατικές αξίες που δανειζόμαστε κυρίως από τη Γραμμική Β· η παύλα δηλώνει ότι δεν υπάρχει ασφαλώς αναγνωρισμένο αντίστοιχο σημείο στον βασικό πίνακα.⁴

Σειρά	-a	-e	-i	-o	-u
φωνήεν	𐘇 a	𐘡 e	𐘚 i	𐘵 o	𐘉 u
d	𐘀 da	𐘦 de	𐘆 di	—	𐘬 du
j	𐘱 ja	𐘧 je	—	—	𐘶 ju
k	𐘾 ka	𐘥 ke	𐘸 ki	𐘺 ko	𐙂 ku
m	𐙁 ma	𐘋 me	𐘻 mi	—	𐘕 mu
n	𐘅 na	𐘗 ne	𐘝 ni	—	𐘯 nu
p	𐘂 pa	—	𐘢 pi	𐘊 po	𐘫 pu
q	𐘌 qa	𐘿 qe	𐘏 qi	—	—
r/l	𐘴 ra	𐘙 re	𐘭 ri	𐘁 ro	𐘘 ru
s	𐘞 sa	𐘈 se	𐘤 si	—	𐘲 su
t	𐘳 ta	𐘃 te	𐘠 ti	𐘄 to	𐘹 tu
w	𐘮 wa	—	𐘣 wi	—	—
z	𐘍 za	𐘼 ze	—	𐘎 zo	—

Υπάρχουν επίσης συμπληρωματικά συλλαβογράμματα, των οποίων οι αξίες είναι συμβατικές ή λιγότερο βέβαιες:

Σημείο	Μεταγραφή	Αριθμός	Σημείο	Μεταγραφή	Αριθμός
𐘒	pi₂	AB 22	𐙄	au	AB 85
𐘩	nwa	AB 48	𐘰	pa₂	AB 56
𐘜	pu₂	AB 29	𐘽	ra₂ / rya	AB 76
𐘷	ta₂ / tya	AB 66	𐙆	twe	AB 87

Ο πλήρης κατάλογος είναι πολύ μεγαλύτερος, επειδή περιλαμβάνει λογογράμματα, σύνθετα σημεία, παραλλαγές και σπάνιους χαρακτήρες. Όλα τα κωδικοποιημένα σημεία βρίσκονται στον επίσημο πίνακα Unicode Linear A.

Λογογράμματα, αριθμοί και κλάσματα

Σε διοικητικές πινακίδες τα λογογράμματα δηλώνουν απευθείας ανθρώπους, ζώα, προϊόντα ή δοχεία, χωρίς να μας αποκαλύπτουν απαραίτητα τη μινωική λέξη γι’ αυτά. Μερικά από τα συχνότερα αναγνωρίσιμα σημεία είναι τα ακόλουθα:

Σημείο	Συμβατική ονομασία	Δηλώνει
𐙇	VIR	πρόσωπο ή άνδρα
𐘏	OVIS	πρόβατο
𐘒	CAP	αίγα
𐘕	BOS	βοοειδές
𐙉	GRA	σιτηρά
𐙋	OLIV	ελιές
𐘝	FIC	σύκα
𐙍	VIN	κρασί
𐙖	OLE	λάδι

Οι λατινικές ονομασίες είναι σύγχρονες επιγραφικές συμβάσεις και δεν αποτελούν μινωικές λέξεις.

Το αριθμητικό σύστημα ήταν δεκαδικό και προσθετικό. Ενδεικτικά: 𐄇 = 1, 𐄐 = 10, 𐄙 = 100 και 𐄢 = 1.000. Υπήρχαν επίσης ειδικά σημεία για κλάσματα, όπως 𐝀, 𐝁 και 𐝂, αλλά η ακριβής αριθμητική αξία αρκετών από αυτά παραμένει αντικείμενο έρευνας. Ο πλήρης επίσημος πίνακας των αριθμητικών σημείων βρίσκεται στο Unicode block Aegean Numbers.

Παραδείγματα συμβατικής ανάγνωσης

Οι παρακάτω ομάδες δείχνουν τι μπορούμε —και τι δεν μπορούμε— να συμπεράνουμε από μια μεταγραφή:

Γραμμική Α	Συμβατική μεταγραφή	Πιθανή ερμηνεία
𐘂𐘚𐘄	pa-i-to	πιθανότατα το τοπωνύμιο Φαιστός
𐘲𐘸𐘭𐘳	su-ki-ri-ta	πιθανότατα το τοπωνύμιο Σύβριτα
𐙂𐘘	ku-ro	όρος στο τέλος λογιστικών καταλόγων, πιθανότατα «σύνολο»

Η αναγνώριση των τοπωνυμίων στηρίζεται και στην εμφάνιση συγγενικών ομάδων στη Γραμμική Β. Η ερμηνεία του ku-ro ως «σύνολο» προκύπτει κυρίως από τη θέση του πριν από αθροίσματα που αντιστοιχούν στις προηγούμενες ποσότητες. Δεν γνωρίζουμε, ωστόσο, αν προφερόταν ακριβώς ku-ro ούτε από ποια γλώσσα προερχόταν.⁵

Η φόρμουλα των σπονδών

Σε περίπου πενήντα λίθινα αγγεία και τράπεζες προσφορών από ιερά επαναλαμβάνονται, με παραλλαγές, ομάδες όπως:

a-ta-i-*301-wa-ja · ja-di-ki-tu · ja-sa-sa-ra-me · u-na-ka-na-si · i-pi-na-ma · si-ru-te

Η ακολουθία χαρακτηρίζεται συνήθως φόρμουλα των σπονδών. Η επανάληψη, η θέση των λέξεων και οι μορφολογικές παραλλαγές δείχνουν ότι πρόκειται πιθανότατα για τυποποιημένη αφιερωματική ή τελετουργική διατύπωση. Έχουν προταθεί θέσεις για το όνομα του αφιερωτή, το προσφερόμενο αντικείμενο, ένα ρήμα και μια θεότητα, αλλά δεν διαθέτουμε ασφαλή συνεχή μετάφραση. Μια απόδοση ολόκληρης της φράσης ως βέβαιου ελληνικού ή άλλου κειμένου θα ήταν παραπλανητική.⁶

Γιατί η Γραμμική Α παραμένει σημαντική

Ακόμη και χωρίς πλήρη μετάφραση, οι επιγραφές αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονταν η παραγωγή, η αποθήκευση, η διανομή αγαθών και η λατρεία στη μινωική Κρήτη. Η μελέτη τους συνδυάζει επιγραφική, αρχαιολογία, γλωσσολογία, παλαιογραφία, στατιστική και ψηφιακές μεθόδους.

Μια μελλοντική αποκρυπτογράφηση θα απαιτήσει να εξηγεί σταθερά το σύστημα γραφής και τη γλώσσα σε πολλά διαφορετικά κείμενα. Μέχρι τότε, η επιστημονικά ασφαλής στάση είναι να παρουσιάζουμε καθαρά ποια στοιχεία διαβάζονται, ποια ερμηνεύονται από τα συμφραζόμενα και ποια παραμένουν άγνωστα.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Ester Salgarella, «Linear A», αποδεκτή μορφή κεφαλαίου για το Oxford Classical Dictionary.
• Maurizio Del Freo, «Linear A», Mnamon, Scuola Normale Superiore.
• Unicode Consortium, Linear A και Aegean Numbers.
• Silvia Ferrara, Barbara Montecchi και Miguel Valério, «What is the “Archanes Formula”?», Annual of the British School at Athens.
• Γραμμική Α και Linear A.

Υποσημειώσεις

1. ¹. Ester Salgarella, «Linear A», Oxford Classical Dictionary: χρονολόγηση, γεωγραφική διάδοση, είδη κειμένων και κατάσταση της έρευνας.

2. ². Maurizio Del Freo, «Linear A», Mnamon: σώμα επιγραφών, υλικά γραφής και αρχαιολογικά συμφραζόμενα.

3. ³. Maurizio Del Freo, «Possibilities of reading» και «Relationships with Linear B», Mnamon. Η ομοιότητα των σχημάτων δικαιολογεί τη συμβατική σύγκριση, όχι την αυτόματη ταύτιση της προφοράς.

4. ⁴. Unicode Consortium, Linear A· η αρίθμηση AB ακολουθεί τη συμβατική επιγραφική ταξινόμηση των κοινών σημείων της Γραμμικής Α και Β.

5. ⁵. Για τις συμβατικές αναγνώσεις, τα τοπωνύμια και το ku-ro, βλ. Ester Salgarella, «Linear A», και τη συνοπτική παρουσίαση Linear A.

6. ⁶. Torsten Meissner και Philippa M. Steele, «Reflections on the Morphology of the Language of the Linear A Libation Formula»· βλ. επίσης Silvia Ferrara, Barbara Montecchi και Miguel Valério, «What is the “Archanes Formula”?».