Γραμμική Β: γραφή και αποκρυπτογράφηση

Η Γραμμική Β είναι η γραφή με την οποία οι διοικήσεις των μυκηναϊκών ανακτόρων κατέγραφαν μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας. Χρησιμοποιήθηκε στην Κρήτη και στην ηπειρωτική Ελλάδα κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, κυρίως τον 14ο και τον 13ο αιώνα π.Χ. Οι περισσότερες επιγραφές σώζονται σε μικρές πήλινες πινακίδες από την Κνωσό, την Πύλο, τις Μυκήνες, τη Θήβα και άλλα κέντρα.¹

Οι πινακίδες δεν αποτελούσαν ιστορικά ή λογοτεχνικά βιβλία. Ήταν συνήθως βραχύβια διοικητικά έγγραφα: κατάλογοι ανθρώπων και ζώων, παραδόσεις σιτηρών, λαδιού και μαλλιού, καταγραφές γης, φόρων, όπλων, αγγείων και προσφορών σε θεότητες. Πολλές διατηρήθηκαν επειδή οι πυρκαγιές που κατέστρεψαν τα ανάκτορα έψησαν κατά λάθος τον άψητο πηλό.

Η γραφή περιλαμβάνει περίπου 87–88 συλλαβογράμματα, πολλά ιδεογράμματα ή λογογράμματα για προϊόντα και αντικείμενα, καθώς και αριθμητικά και μετρικά σημεία. Τα συλλαβογράμματα αποδίδουν συνήθως ένα φωνήεν ή μια συλλαβή τύπου σύμφωνο + φωνήεν, όπως a, ko ή pu. Το σύστημα δεν μπορούσε να αποδώσει με ακρίβεια όλους τους ελληνικούς φθόγγους: δεν ξεχώριζε πάντοτε άηχα, ηχηρά και δασέα σύμφωνα, χρησιμοποιούσε την ίδια σειρά για r και l, παρέλειπε συχνά τελικά σύμφωνα και απλοποιούσε συμπλέγματα συμφώνων.²

Η πορεία προς την αποκρυπτογράφηση

Ο Άρθουρ Έβανς, ανασκάπτοντας την Κνωσό από το 1900, διέκρινε δύο συγγενικά αλλά διαφορετικά συστήματα και τα ονόμασε Γραμμική Α και Γραμμική Β. Για δεκαετίες η γλώσσα της Γραμμικής Β παρέμενε άγνωστη. Σημαντικό βήμα έκανε η Άλις Κόμπερ, η οποία, χωρίς να προϋποθέσει κάποια συγκεκριμένη γλώσσα, μελέτησε επαναλαμβανόμενες ομάδες σημείων και κατέδειξε ότι οι καταλήξεις ορισμένων λέξεων μεταβάλλονταν. Με τα περίφημα «τρίδυμα» και τα πλέγματά της αποκάλυψε μέρος της εσωτερικής δομής του συστήματος. Παράλληλα, ο Έμετ Μπένετ ταξινόμησε με ακρίβεια τα σημεία και εξέδωσε τις πινακίδες της Πύλου.³

Ο αρχιτέκτονας Μάικλ Βέντρις αξιοποίησε αυτή την εργασία και κατασκεύασε ένα πλέγμα στο οποίο σημεία με κοινό σύμφωνο ή φωνήεν τοποθετούνταν στην ίδια σειρά ή στήλη. Το 1952 δοκίμασε την υπόθεση ότι ορισμένες επαναλαμβανόμενες ομάδες ήταν κρητικά τοπωνύμια: έτσι το ko-no-so μπορούσε να αναγνωσθεί ως Κνωσός και το a-mi-ni-so ως Αμνισός. Οι νέες φωνητικές αξίες άρχισαν να δίνουν ελληνικές λέξεις και γραμματικούς τύπους. Την 1η Ιουλίου 1952 ανακοίνωσε στο BBC ότι οι πινακίδες ήταν γραμμένες σε μια αρχαϊκή μορφή ελληνικών.

Ο ελληνιστής Τζον Τσάντγουικ αναγνώρισε αμέσως τη γλωσσική σημασία του αποτελέσματος, συνεργάστηκε με τον Βέντρις και βοήθησε να ελεγχθεί και να δημοσιευθεί επιστημονικά η αποκρυπτογράφηση. Το 1953 η νεοδημοσιευμένη πινακίδα PY Ta 641 από την Πύλο πρόσφερε εντυπωσιακή ανεξάρτητη επιβεβαίωση: η ακολουθία ti-ri-po-de βρισκόταν δίπλα στο ιδεόγραμμα του τρίποδα και στον αριθμό δύο.³

Τα βασικά συλλαβογράμματα

Στον πίνακα ακολουθεί ο βασικός πυρήνας του συλλαβαρίου. Κάθε κελί δείχνει πρώτα το σημείο και έπειτα τη συμβατική λατινική μεταγραφή του. Το j αποδίδει ημίφωνο κοντά στο ελληνικό «γι», η σειρά q τα μυκηναϊκά χειλοϋπερωικά σύμφωνα και η σειρά r τόσο το /r/ όσο και το /l/.²

Σειρά	-a	-e	-i	-o	-u
φωνήεν	𐀀 a	𐀁 e	𐀂 i	𐀃 o	𐀄 u
d	𐀅 da	𐀆 de	𐀇 di	𐀈 do	𐀉 du
j	𐀊 ja	𐀋 je	—	𐀍 jo	𐀎 ju
k	𐀏 ka	𐀐 ke	𐀑 ki	𐀒 ko	𐀓 ku
m	𐀔 ma	𐀕 me	𐀖 mi	𐀗 mo	𐀘 mu
n	𐀙 na	𐀚 ne	𐀛 ni	𐀜 no	𐀝 nu
p	𐀞 pa	𐀟 pe	𐀠 pi	𐀡 po	𐀢 pu
q	𐀣 qa	𐀤 qe	𐀥 qi	𐀦 qo	—
r/l	𐀨 ra	𐀩 re	𐀪 ri	𐀫 ro	𐀬 ru
s	𐀭 sa	𐀮 se	𐀯 si	𐀰 so	𐀱 su
t	𐀲 ta	𐀳 te	𐀴 ti	𐀵 to	𐀶 tu
w	𐀷 wa	𐀸 we	𐀹 wi	𐀺 wo	—
z	𐀼 za	𐀽 ze	—	𐀿 zo	—

Υπήρχαν επίσης ειδικότερα ή λιγότερο συχνά σημεία. Μερικές αξίες είναι συμβατικές και η ακριβής φωνητική τους ερμηνεία παραμένει υπό συζήτηση:

Σημείο	Μεταγραφή	Σημείο	Μεταγραφή	Σημείο	Μεταγραφή	Σημείο	Μεταγραφή
𐁀	a₂	𐁁	a₃	𐁂	au	𐁃	dwe
𐁄	dwo	𐁅	nwa	𐁆	pu₂	𐁇	pte
𐁈	ra₂	𐁉	ra₃	𐁊	ro₂	𐁋	ta₂
𐁌	twe	𐁍	two	𐁐–𐁝	αβέβαιης αξίας

Τα αριθμητικά σημεία ήταν δεκαδικά και προσθετικά. Ενδεικτικά: 𐄇 = 1, 𐄐 = 10, 𐄙 = 100, 𐄢 = 1.000, 𐄫 = 10.000. Για τους πλήρεις επίσημους πίνακες μπορεί κανείς να συμβουλευθεί τα Unicode blocks Linear B Syllabary, Linear B Ideograms και Aegean Numbers.

Παράδειγμα ανάγνωσης: η πινακίδα PY Ta 641

Η πινακίδα PY Ta 641 είναι κατάλογος μεταλλικών αγγείων από το ανάκτορο της Πύλου. Σε ένα σύντομο απόσπασμα διαβάζουμε:⁴

Γραμμική Β	Μεταγραφή	Απόδοση
𐀴𐀪𐀡𐀆 𐃠 𐄈	ti-ri-po-de5 · τρίποδας · 2	δύο τρίποδες
𐀇𐀞 𐀕𐀹𐀍 𐀀𐀜𐀸 𐃡 𐄇	di-pa me-wi-jo a-no-we6 · κύπελλο · 1	ένα μικρό κύπελλο χωρίς λαβές

Η πρώτη λέξη αντιστοιχεί στο ελληνικό τρίποδες. Στη δεύτερη εγγραφή, το di-pa συγγενεύει με το μεταγενέστερο δέπας, το me-wi-jo σημαίνει «μικρότερο» και το a-no-we «χωρίς αυτιά», δηλαδή χωρίς λαβές. Τα ιδεογράμματα δηλώνουν το είδος του αγγείου και οι αριθμοί την ποσότητα. Η Γραμμική Β, επομένως, δεν καταγράφει κάθε ήχο όπως η αλφαβητική γραφή· ο αναγνώστης ανασυνθέτει την ελληνική λέξη από μια συμβατική και συχνά ελλιπή συλλαβική απόδοση.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• Πανεπιστήμιο του Cambridge, The Decipherment of Linear B.
• Πανεπιστήμιο του Cambridge, Mycenaean Epigraphy Group.
• Unicode Consortium, Linear B Syllabary και Aegean Numbers.
• Γραμμική Β και Linear B.
• Αιγαιακά ψηφία και Aegean numerals.

Υποσημειώσεις

1. ¹. Πανεπιστήμιο του Cambridge, Mycenaean Epigraphy Group.

2. ². Unicode Consortium, Linear B Syllabary· βλ. επίσης Philippa M. Steele, Exploring Writing Systems, πίν. 1.1.

3. ³. Πανεπιστήμιο του Cambridge, The Decipherment of Linear B.

4. ⁴. PY Ta 641: κείμενο και μετάφραση· για τη σημασία της πινακίδας στην επιβεβαίωση της αποκρυπτογράφησης βλ. The Decipherment of Linear B.

5. ⁵. ti-ri-po-de → τρίποδε (δυικός αριθμός) → «δύο τρίποδες»

6. ⁶. di-pa → δίπας/δέπας: κύπελλο ή αγγείο - me-wi-jo → μέϝιον, αντίστοιχο του μεταγενέστερου μεῖον: μικρότερο - a-no-we → ἀνώϝες: χωρίς «αυτιά», δηλαδή χωρίς λαβές. Άρα: δίπας μέϝιον ἀνώϝες: «ένα μικρότερο κύπελλο χωρίς λαβές». Το ϝ είναι το δίγαμμα, ένας φθόγγος /w/ που είχε χαθεί από τις περισσότερες μεταγενέστερες μορφές της αρχαίας ελληνικής. Η μεταγραφή της πινακίδας PY Ta 641 επιβεβαιώνει τη συγκεκριμένη ακολουθία.