Β' Β. ΧΕΙΡΑΦΕΤΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ (1844-1880)

Σχεδιάγραμμα

1. Το σύνταγμα του 1844

Αποτελέσματα της επανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

• μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 τα κόμματα έπαιξαν ενεργότερο ρόλο στα πολιτικά πράγματα
• τάχτηκαν και τα τρία υπέρ του συντάγματος και του περιορισμού της βασιλικής εξουσίας
• οι τρεις ηγέτες των κομμάτων διευθύνουν τις εργασίες της Εθνοσυνέλευσης το 1843-44

Τι απαιτούσαν

• οι παρατάξεις συμφώνησαν να κατοχυρωθούν θεμελιώδη δικαιώματα
• όλοι συνειδητοποίησαν την ανάγκη προστασίας του πολίτη από την κρατική εξουσία
• μεγάλο μειονέκτημα ήταν ότι δεν κατοχυρώθηκε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι

Βασιλικές εξουσίες

• στο σύνταγμα καθορίστηκαν οι βασιλικές εξουσίες:

με άλλες διατάξεις

• κατοχυρώθηκε το καθολικό δικαίωμα ψήφου για τους άνδρες
• ορίστηκε η εκλογική διαδικασία
• προβλέφθηκε η ύπαρξη Βουλής και Γερουσίας
• δεν υπήρξε συνταγματική ρύθμιση για τα κόμματα (η σύνθεση των κοινοβουλευτικών επιτροπών θα γινόταν με κλήρωση)
• το δικαίωμα καθολικής ψήφου άνοιξε το πεδίο για συμμετοχή των πολιτών στο δημόσιο βίο
• τα κόμματα της εποχής δεν μπορούν να χαρακτηριστούν με τους σημερινούς όρους

2. Η παρακμή των "ξενικών κομμάτων κατά την περίοδο της συνταγματικής μοναρχίας

• τα κόμματα έδειξαν συμπτώματα στασιμότητας

Ρωσικό κόμμα

• ικανοποιήθηκαν τα αιτήματα του ρωσικού κόμματος που σχετίζονταν με την Εκκλησία
• το κόμμα των "ναπαίων" δεν είχε λόγο ύπαρξης

Γαλλικό κόμμα (Κωλέττης)

• προσπάθησε να ενισχύσει το ρόλο του βασιλιά υπονομεύοντας τον κοινοβουλευτισμό
• χρησιμοποίησε βία και νοθεία στις εκλογές
• επέβαλε ένα είδος κοινοβουλευτικής δικτατορίας
• πέθανε το 1847 και το κόμμα διαλύθηκε μετά από διαμάχες για τη διαδοχή

Τακτική Όθωνα

• ο Όθωνας προσπάθησε να ενισχύει κάθε φορά τους υποψηφίους της κυβέρνησης στις εκλογές

Η διάλυση των κομμάτων μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο

• αρχικά αποδυνάμωση του αγγλικού και του γαλλικού κόμματος και στη συνέχεια και του ρωσικού.

3. Η "νέα γενιά"

Οι αλλαγές που βίωνε η νέα γενιά

• εμφάνιση νέας γενιάς με νέες καταβολές και διαφορετική νοοτροπία εξαιτίας των πολιτικών, οικονομικών και τεχνολογικών εξελίξεων
• ο αστικός πληθυσμός αυξήθηκε και μαζί αυξήθηκαν και οι απαιτήσεις
• ακόμα και οι ημιμαθείς επέκριναν τις δυσλειτουργίες του κράτους

Αιτήματα της νέας γενιάς - Αλέξανδρος Κουμουνδούρος

• το συνταγματικό πολίτευμα εμποδιζόταν από τον βασιλιά, που ήταν ατάλαντος
• λόγω της οικονομικής δυσπραγίας και της δυσλειτουργίας του πολιτικού συστήματος συγκροτήθηκαν όμιλοι με εκσυγχρονιστικά αιτήματα
• εκφραστής τους ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος

Επανάσταση - δίωξη του Όθωνα

• Φεβρουάριος του 1862:επανάσταση με αίτημα την απομάκρυνση του βασιλιά
• 12 Οκτωβρίου 1862 ο Όθωνας εγκατέλειψε τη χώρα

4. Η Εθνοσυνέλευση του 1862-1864

Χρεοκοπία των παλαιών κομμάτων

• εκλογές τον Νοέμβριο του 1862
• οι αντιπρόσωποι προέρχονταν από τοπικά ψηφοδέλτια

Νέοι πολιτικοί πυρήνες

• σχηματίστηκαν δύο κόμματα (των πεδινών και των ορεινών)

Οι πεδινοί

• είχαν αρχηγό τον Δημήτριο Βούλγαρη (υπονομευτής των θεσμών του Κοινοβουλίου)
• είχε οπαδούς παράνομα διορισμένους και άνεργους πτυχιούχους

Οι ορεινοί

• είχαν αρχηγούς τον Δ. Γρίβα και τον Κ. Κανάρη
• αντιστάθηκαν στους ορεινούς
• και είχαν με το μέρος τους μικροκαλλιεργητές, κτηνο τρόφους, εμπόρους και πλοιοκτήτες

Εθνικόν Κομιτάτον

• με αρχηγό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη

Εκλεκτικοί

• υποστήριζε παράταξη πολιτικών, λογίων και μετριοπαθών αξιωματικών

Αποφάσεις της Εθνοσυνέλευσης (η Εθνοσυνέλευση ψήφισε σύνταγμα)

• βασιλευόμενη δημοκρατία
• λαϊκή κυριαρχία
• άμεση και καθολική ψηφοφορία για τους άντρες με
• σφαιρίδια
• ανεξαρτησία της δικαιοσύνης
• δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι

Αρχή της δεδηλωμένης

ο βασιλιάς -εκμεταλλευόμενος την πολιτική αστάθεια- διόριζε κυβερνήσεις της αρεσκείας του μέχρι την αρχή

• της δεδηλωμένης (1875) του Χαριλάου Τρικούπη αποτέλεσε τομή στην πολιτική ζωή

Γ. ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΟΣ (1880-1909)

1. Η εδραίωση του δικομματισμού

Eδραίωση του κοινοβουλευτισμού

• 1884: τα δύο μεγάλα κόμματα των Τρικούπη και Δηλιγιάννη έλεγχαν το 92,2 % των εδρών του Κοινοβουλίου

1875: Εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα Τρικούπηπρόβλεπε

• συγκρότηση κράτους δικαίου
• καθορισμό των προσόντων των δημοσίων υπαλλήλων
• ανάπτυξη της οικονομίας και της γεωργίας
• βελτίωση της άμυνας και του συγκοινωνιακού δικτύου

Μέσα

• αύξηση των φόρων και σύναψη δανείων
• κίνητρα στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις

Συνέπειες

εξάντληση των φορολογουμένων και του κράτους, που κήρυξε πτώχευση (1893)

Αλλαγή συνθηκών - νέες ιδέες

• μέχρι το 1870 το κράτος ήταν ο κύριος εργοδότης
• οι νέες συνθήκες δημιούργησαν κοινωνικά στρώματα που δε ζητούσαν διορισμό, αλλά εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους
• φορέας τους υπήρξε ο Χαρίλαος Τρικούπης

Απόψεις Δηλιγιάννη

I. δεν αποδεχόταν τη διάκριση των εξουσιών

II. στόχευε στον έλεγχο των εξουσιών από το κόμμα

IΙΙ. πρόβαλλε το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης, μειώνοντας τους φόρους και προσφέροντας δημόσιες θέσεις

ΙV. υποστήριξε τους αγρότες στη Θεσσαλική γη

V. επέκρινε τον εκσυγχρονισμό και υποστήριξε το κράτος αλληλεγγύης

VI. απεχθανόταν τον τυχοδιωκτισμό και υποστήριξε την οικονομική ανάπτυξη που βασίζεται στις παραδοσιακές γεωργικές δραστηριότητες

2. Η οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι.

Δεκαετία 1880

• στοιχεία συνοχής κομμάτων: ο ηγέτης, η πολιτική θέση και η τακτική που ακολουθούσαν

Οργάνωση κομμάτων: σημαντικό ρόλο παίζουν

α. η οικογενειοκρατία

β. οι πελατειακές σχέσεις και

γ. η εξαγορά ψήφων

• η επιλογή των εκλογέων βασιζόταν στην κρίση τους για την πολιτική ζωή του τόπου και στις επιδράσεις που αυτά ασκούσαν στα συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας

Κριτήρια επιλογής υποψηφίων βουλευτών

η επιλογή τους γινόταν με κριτήριο τους οπαδούς του καθενός (ο αριθμός τους επηρεαζόταν από τις πελατειακές σχέσεις και τις εξυπηρετήσεις)

Εκλογική διαδικασία

• ο καθένας είχε δικαίωμα να ψηφίσει θετικά ή αρνητικά υποψηφίους από διαφορετικά κόμματα
• ο ρόλος των κομμάτων ενισχύθηκε και απέκτησαν κύρος στην πολιτική ζωή του τόπου

Κοινωνικές τάξεις υποψηφίων βουλευτών

• προέρχονταν από τα μεσαία και τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα ενώ τα κομματικά στελέχη από τα κατώτερα

Οργάνωση των κομμάτων

• σημαντική θέση στο κόμμα μετά τον αρχηγό έχει η κοινοβουλευτική ομάδα

Μέθοδοι εξαναγκασμού των ψηφοφόρων

• οι υποψήφιοι χρησιμοποιούσαν μεθόδους εξαναγκασμού για να κερδίσουν ψήφους (οι μεταθέσεις, οι διορισμοί και άλλου είδους μορφές πατρωνίας και πελατειακών σχέσεων)

Διαφορά ελληνικών και ευρωπαϊκών κομμάτων

• δεν προέκυψαν στα τέλη του 19ου αι. ταξικά κόμματα, εξαιτίας των κοινωνικοοικονομικών αντιθέσεων όλα τα κόμματα απευθύνονται, ιδίως, στους αγρότες

3. Από τη χρεωκοπία στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδί

Δυσαρέσκεια πολιτών από την πολιτική Τρικούπη-Δηλιγιάννη

• το όραμα για ένα σύγχρονο, ισχυρό και ανεπτυγμένο κράτος απέτυχε
• απογοητεύτηκαν: οι αστοί και οι διανοούμενοι, οι μικροκαλλιεργητές, οι αξιωματικοί του στρατού

1893-1897

• από το 1893-1897 τα δύο κόμματα απέτυχαν να υλοποιήσουν το πολιτικό τους πρόγραμμα

Συνέπειες του πολέμου του 1897

• το πολιτικό αδιέξοδο διευρύνθηκε
• η δυσπιστία στα κόμματα κορυφώθηκε
• ο Γεώργιος επιβλήθηκε στο Κοινοβούλιο

Κόμμα Ιαπώνων

• έδρασε από το 1906 εώς το 1908 υπό τον Δημήτριο Γούναρη
• άσκησε κριτική στην αδυναμία του πολιτικού συστήματος να προσαρμοστεί στις εξελίξεις

Το κίνημα στο Γουδί - Στρατιωτικός Σύνδεσμος

• 15 Αύγουστου 1919: κίνημα στο Γουδί από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο
• 14 Σεπτεμβρίου 1919: διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της Αθήνας
• Φεβρουάριος 1910: η Βουλή ψήφισε την αναθεώρηση του Συντάγματος - προκήρυξη εκλογών
• 15 Μαρτίου 1910: ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος διαλύθηκε

Δ. ΑΝΑΝΕΩΣΗ - ΔΙΧΑΣΜΟΣ (1909-1922)

1. Το κόμμα των φιλελευθέρων

Εκλογές Αύγουστος 1910

• φορείς των νέων ιδεών υπήρξαν ανεξάρτητοι υποψήφιοι με το σύνθημα της "ανόρθωσης"
• για πρώτη φορά εμφανίστηκαν οι σοσιαλιστές και η σοσιαλδημοκρατική "Κοινωνιολογική Εταιρεία"
• τα παλιά κόμματα συνασπίστηκαν και επικράτησαν

Ελευθέριος Βενιζέλος-βασικές προ γραμματικές δηλώσεις

• οι εκσυγχρονιστές συσπειρώθηκαν γύρω από τον Ελευθέριο Βενιζέλο
• υποστήριξε μετριοπαθείς μεταρρυθμίσεις
• στόχευε σε εκσυγχρονισμό του πολιτικού συστήματος
• προανήγγειλε την ίδρυση κόμματος αρχών

Παραίτηση Δραγούμη - Εκλογές Νοέμβριος 1910 - αποχή παλαιών κομμάτων

• 6 Οκτωβρίου 1910: ο Βενιζέλος πήρε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης προχώρησε σε διάλυση της Βουλής και προκήρυξη νέων εκλογών.
• οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν 307 έδρες, σε σύνολο 362 (τα παλαιά κόμματα δεν συμμετείχαν)

Τροποποιήσεις συντάγματος

• το πρώτο εξάμηνο του 1911 ψηφίστηκαν από τη Βουλή 53 τροποποιήσεις διατάξεων του συντάγματος.

Νέοι νόμοι

• η κυβέρνηση Βενιζέλου ψήφισε 337 νέους νόμους, που εισήγαγαν μεταρρυθμίσεις για το δημόσιο και ιδιωτικό βίο

Εκλογές, Μάρτιος 1912

• ο Βενιζέλος ανέδειξε 145 βουλευτές και τα άλλα κόμματα 36

Δομή - οργάνωση βενιζελικού κόμματος

• το κόμμα των Φιλελευθέρων ήταν προσωποπαγές
• το 1912 το κόμμα αναδιοργανώθηκε, αφού ιδρύθηκε η Λέσχη των Φιλελευθέρων στην Αθήνα και σε άλλες περιοχές

2. Τα αντιβενιζελικά κόμματα

Χαρακτηριστικά αντιβενιζελικών κομμάτων

• τα ένωνε ένας συντηρητικός προσανατολισμός
• συμφωνούσαν ότι η χώρα δεν έπρεπε να επιστρέψει στην κατάσταση που ήταν πριν το 1909
• δεν είχαν μακροχρόνια σχέδια και έλυναν επίκαιρα προβλήματα
• τα πιο αδιάλλακτα ήταν του Δημητρίου Ράλλη και του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη και το πιο διαλλακτικό του Γεωργίου Θεοτόκη

Το κόμμα του Ράλλη

• ήταν αντίθετο στον εκσυγχρονισμό
• ήταν κατά της ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας
• υποστήριζε την ισχυρή θέση του Κοινοβουλίου στο πολιτικό σύστημα
• το πρόσωπο του βασιλιά ήταν το σύμβολο της εθνικής ενότητας
• απευθύνονταν στα κατώτερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα και στους μικροκαλλιεργητές
• απαιτούσε αύξηση της παραγωγής και των θέσεων εργασίας και των εξοπλισμών
• καταπολέμηση της διαφθοράς και της πατρωνίας των κομμάτων
• δεν είχε συγκροτημένο πρόγραμμα οικονομικής ανάπτυξης

Το Εθνικό Κόμμα του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη

• δεν είχε σημαντικές διαφορές από το παραπάνω
• υποστήριξαν την "ανόρθωση"

Το κόμμα του Γ. Θεοτόκη

• ήταν πιο μετριοπαθές από τα προηγούμενα
• συμφωνούσε στην αύξηση των εξοπλισμών
• ζητούσε φοροελαφρύνσεις για τους μικροεισοδηματίες
• είχε τη μεγαλύτερη λαϊκή βάση

3. Τα αριστερά κόμματα

Κοινωνιολογική Εταιρεία - Αλέξανδρου Παπαναστασίου

• αρχικά ήταν κόμματα με σοσιαλιστικές ιδέες που αντιμετώπιζαν δυσκολίες συνεννόησης και κομματικής συσπείρωσης
• η πιο σοβαρή ομάδα ήταν η Κοινωνιολογική Εταιρεία (την ξεκίνησαν μερικοί διανοούμενοι ως αριστερό μεταρρυθμιστικό σύνδεσμο)
• το 1910 ιδρύθηκε το Λαϊκό Κόμμα με αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου
• βασικές προγραμματικές δηλώσεις: 1. η αναμόρφωση του κοινωνικού συστήματος 2. η επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης
• στις δεύτερες εκλογές του 1910 εκλέχτηκαν 7 υποψήφιοι που παρείχαν κριτική υποστήριξη στο Βενιζέλο

4. Ο εθνικός διχασμός (1915-1922)

α. Από την παραίτηση του Βενιζέλου έως τη Συνθήκη των Σεβρών

1912-1913

• 1912: ο Βενιζέλος μετά τη νίκη του στις εκλογές είναι κυρίαρχος στην πολιτική ζωή του τόπου
• 1913: ο Κωνσταντίνος διαδέχεται στο θρόνο τον Γεώργιο Α΄

Αίτια που οδήγησαν στο φανατισμό και τη σύγκρουση

• 1914: ξεσπά ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
• ο Βενιζέλος τάσσεται υπέρ της συμμετοχής της Ελλάδας στον πόλεμο με το μέρος της Entente
• ο βασιλιάς και το Γενικό Επιτελείο τάσσονται υπέρ της ουδετερότητας της χώρας
• ο βασιλιάς καταφεύγει ακόμα και σε παράνομα μέσα για να επιτύχει τους στόχους
• το 1915 προκαλεί δυο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης

Συνέπειες

• ενισχύεται ο διπολισμός
• μέσα 1916: το Κοινοβούλιο χάνεται από το προσκήνιο
• οι στρατιωτικοί δημιουργούν δύο οργανώσεις, ανάλογα με τα συμφέροντά τους
• 26 Σεπτεμβίου ο Βενιζέλος συγκροτεί την κυβέρνησή του στη Θεσσαλονίκη - εμφύλιος διχασμός
• ο βασιλιάς εγκαταλείπει το θρόνο και τη χώρα υπό την πίεση της Entente
• εξαπλώνεται ο εθνικός διχασμός και στο στράτευμα

Η Ελλάδα στην Entente - κορύφωση του διχασμού

• η χώρα μπαίνει στον πόλεμο στο πλευρό της Entente
• ο εθνικός διχασμός κορυφώνεται το 1920

β. Από τη Συνθήκη των Σεβρών έως την ήττα στη Μ. Ασία

Συνθήκη των Σεβρών

• η Συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920) ήταν η μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της Ελλάδας
• δημιουργήθηκε η "Ελλάδα των πέντε θαλασσών και των δύο ηπείρων"

Εκλογές 14ης Νοεμβρίου 1920 ήττα Βενιζέλου επιστροφή του βασιλιά

• 14 Νοεμβρίου 1920: ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές και φεύγει στο εξωτερικό
• η Ηνωμένη Αντιπολίτευση κάνει δημοψήφισμα και επιστρέφει ο βασιλιάς Κωνσταντίνος
• συνεχίζεται η μικρασιατική εκστρατεία
• το μέτωπο καταρρέει

Συντακτική Εθνοσυνέλευση

• 25 Ιανουαρίου 1921 η Αναθεωρητική Εθνοσυνέλευση που προκύπτει από τις εκλογές του ΝΟΕ. ανακηρύχτηκε Συντακτική (θεωρήθηκε αναγκαία η εξ ολοκλήρου αλλαγή του Συντάγματος)

5. Το Σοσιαλιστικό κόμμα

Σ.Ε.Κ.Ε. (ΚΚΕ)

• έντονη πολιτικοποίησή τους κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα.
• 1918: ιδρύεται το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Ε.Κ.Ε.)
• ήταν το πιο οργανωμένο κόμμα
• μέχρι το 1919 υποστήριζε την κοινοβουλευτική δημοκρατία, ενώ σταδιακά υιοθέτησε την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου
• το 1924 μετονομάστηκε σε Κ.Κ.Ε.

Επαναλαμβάνω τους βασικότερους ορισμούς και έννοιες των κεφαλαίων

Γερουσία: Προβλέφθηκε από το Σύνταγμα του 1844 - τα μέλη της Γερουσίας θα εκλέγονταν από το βασιλιά και θα ήταν ισόβια.

Ναπαίοι: Έτσι ονομάστηκαν οι οπαδοί του ρωσικού κόμματος από το όνομα του γερο-Νάπα από την Κέρκυρα, ο οποίος αποτέλεσε γραφική μορφή του κόμματος.

Πραιτωριανοί: Επίλεκτο σώμα του ρωμαϊκού στρατού, που είχε ως κύριο έργο του την ασφάλεια του αυτοκράτορα.

Κριμαϊκός πόλεμος (1853-1856): Αφορμή υπήρξε η διαμάχη ορθοδόξων και καθολικών μοναχών για τον έλεγχο των Αγίων Τόπων στην Ιερουσαλήμ. Παρενέβησαν η Ρωσία και Γαλλία και ακολούθησε γενικευμένη σύρραξη στην οποία συμμετείχε η Τουρκία και η Αγγλία στο αντιρωσικό μέτωπο. Η Ρωσία ηττήθηκε και το κύρος της μειώθηκε.

Υπόθεση Πατσίφικο: Τον Απρ. του 1849 λεηλατήθηκε το σπίτι του βρετανικής υπηκοότητας Δον Πατσίφικο και ο ίδιος ζήτησε την επέμβαση της βρετανικής κυβέρνησης, η οποία επέβαλε το ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας, μέχρις ότου μετά από την έντονη αντίδραση της Γαλλίας και της Ρωσίας σταμάτησε ο αποκλεισμός της χώρας μας.

Επανάσταση ΦΕΒΡ 1862: η δυσαρέσκεια εναντίον του Όθωνα κατέληξε σε επανάσταση με αίτημα την απομάκρυνση του βασιλιά. Στις 12 ΟΚΤ 1862 ο Όθωνας εγκατέλειψε τη χώρα.

Πεδινοί: Κόμμα με αρχηγό τον Δημήτριο Βούλγαρη.

Ορεινοί: Κόμμα με αρχηγούς τον Δ. Γρίβα και τον Κ. Κανάρη.

Εθνικόν Κομιτάτον: Κόμμα με αρχηγό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη.

Αρχή της δεδηλωμένης (1875) του Χαριλάου Τρικούπη: Ο βασιλιάς θα έδινε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον πολιτικό που θα είχε τη δεδηλωμένη πλειοψηφία των βουλευτών

Κόμμα των Ιαπώνων: Κόμμα με αρχηγό τον Δημ. Γούναρη

Στρατιωτικός Σύνδεσμος: Ομάδα στρατιωτικών με αρχηγό τον συνταγματάρχη Νικόλαο Ζορμπά. Διεκδίκησαν μεταρρυθμίσεις στην πολιτική ζωή του τόπου με κίνημα που οργανώθηκε στο Γουδί στις 15 Αυγούστου 1909.

Ραλλικό: Είναι το κόμμα του Δημ. Ράλλη, το οποίο θεωρείται από τα πιο αδιάλλακτα αντιβενιζελικά κόμματα.

Εθνικό κόμμα: Είναι το κόμμα του Κυριακούλη Μαυρομιχάλη, ο οποίος αναδείχτηκε στο κίνημα του 1909.

Κοινωνιολογική Εταιρεία: Είναι η ομάδα των Κοινωνιολόγων του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, η οποία ξεκίνησε από μερικούς διανοούμενους ως αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος.

Λαϊκό κόμμα: Ιδρύθηκε από τους Κοινωνιολόγους του Αλέξ. Παπαναστασίου το 1910.

Εθνικός διαχασμός (1915-1922): Περίοδος εντάσεων, αντιθέσεων και φανατισμού μεταξύ Βενιζελικών και αντιβενιζελικών.

Συνθήκη των Σεβρών (10 Αυγούστου 1920): Οι όροι της συνθήκης δίνουν στην Ελλάδα την Ανατ. και Δυτ. Θράκη, την Ίμβρο και την Τένεδο, καθώς και την περιοχή της Σμύρνης.

ΣΕΚΕ: Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας.

Συγκρατώ στη μνήμη μου τις κυριότερες χρονολογίες και συσχετίζω τα γεγονότα

• 3 Σεπτ. 1843: επανάσταση και απαίτηση Συντάγματος από τον Όθωνα
• 1843-44: Εθνοσυνέλευση
• 1844-64: ικανοποιήθηκαν τα αιτήματα του ρωσικού κόμματος που σχετίζονταν με την Εκκλησία
• 1864-67: ο Κωλέττης κατείχε πέντε από τα επτά υπουργεία, αλλά δεν εμφανιζόταν στη Βουλή και καθιστούσε το εκτελεστικό έργο αδύνατο
• 1847: θάνατος Κωλέττη
• Φεβρ. 1862: επανάσταση με αίτημα την απομάκρυνση του βασιλιά
• 12 Οκτ. 1862: ο Όθωνας εγκατέλειψε τη χώρα
• Νοεμ. 1862: οι επαναστάτες προκήρυξαν εκλογές
• 1875: - αρχή της δεδηλωμένης του Χαριλάου Τρικούπη - το κόμμα του Τρικούπη παρουσίασε πρόγραμμα εκσυγχρονισμού
• 1875-1880: μεταβατική περίοδος
• 1875, 1879: κανένα κόμμα δεν κέρδισε κοινοβουλευτική πλειοψηφία
• 1893: ο Τρικούπης κηρύσσει την πτώχευση της χώρας
• 1880 - 1890: τα κόμματα ήταν πιο οργανωμένα απ' ότι στο παρελθόν
• 1882 κ.εξ.: οι εκλογείς αρχίζουν να ψηφίζουν με κομματικά κριτήρια και παύει η παραπάνω συνήθεια
• 1890-1900: οι εκλογείς ψηφίζουν τους πολιτικούς με κριτήριο την αξιοπιστία τους και τον πολιτικό χώρο στον οποίο ανήκουν
• 1893-1897: τα δύο κόμματα (του Δηλιγιάννη και του Τρικούπη) απέτυχαν να υλοποιήσουν το πολιτικό τους πρόγραμμα
• 1897: ο ατυχής Ελληνοτουρκικός πόλεμος
• 1906: ιδρύθηκε από τον Δημήτριο Γούναρη η κοινοβουλευτική ομάδα των Ιαπώνων
• 1908: διαλύθηκε η ομάδα των Ιαπώνων
• 15 Αυγ. 1919: εκδηλώθηκε το κίνημα στο Γουδί από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο
• 14 Σεπτ. 1919: διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της Αθήνας που με ψήφισμά τους στο βασιλιά επιζητούσαν την επίλυση οικονομικών αιτημάτων
• Φεβρ. 1910: η Βουλή ψήφισε την αναθεώρηση μερικών άρθρων του Συντάγματος
• 15 Μαρ. 1910: ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος διαλύθηκε
• 8 Αυγ. 1910: εκλογές
• 5 Σεπτ. 1910: ο Βενιζέλος πρωτοεμφανίστηκε ως ελλαδίτης πολιτικός σε
• ομιλία του στην πλατεία Συντάγματος
• 22 Αυγ. 1910: ιδρύθηκε και τυπικά το κόμμα του Βενιζέλου
• 6 Οκτ. 1910: ο Βενιζέλος πήρε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης μετά την παραίτηση της Κυβέρνησης Δραγούμη
• Νοεμ. 1910: τα παλαιά κόμματα αναστατώθηκαν και αποφάσισαν να μη συμμετάσχουν στις εκλογές
• α΄εξάμηνο 1911: ψηφίστηκαν από τη Βουλή 53 τροποποιήσεις διατάξεων του συντάγματος.
• Μαρτ. 1912: στις εκλογές ο Βενιζέλος ανέδειξε 145 βουλευτές και τα άλλα κόμματα 36
• 1912: το κόμμα αναδιοργανώθηκε, αφού ιδρύθηκε η Λέσχη των Φιλελευθέρων στην Αθήνα και σε άλλες περιοχές
• 1910: ιδρύθηκε το Λαϊκό Κόμμα με αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου - προκηρύχτηκαν για δεύτερη φορά εκλογές - στις δεύτερες εκλογές του 1910 εκλέχτηκαν 7 υποψήφιοι που παρείχαν κριτική υποστήριξη στο Βενιζέλο
• 1912: ο Βενιζέλος μετά τη νίκη του στις εκλογές είναι κυρίαρχος στην πολιτική ζωή του τόπου
• 1913: ο Κωνσταντίνος διαδέχεται στο θρόνο τον Γεώργιο Α΄
• 1914: ξεσπά ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος
• 1915: ο βασιλιάς προκαλεί δύο φορές την παραίτηση της κυβέρνησης Βενιζέλου μέσα 1916: το Κοινοβούλιο χάνεται από το προσκήνιο
• 26 Σεπτ. 1916: ο Βενιζέλος συγκροτεί την κυβέρνησή του στη Θεσσαλονίκη
• 1920: ο εθνικός διχασμός κορυφώνεται (απόπειρα δολοφονίας κατά Βενιζέλου, δολοφονία Ίωνα Δραγούμη)
• 10 Αυγ.. 1920: Συνθήκη των Σεβρών
• 14 Νοεμ. 1920: ο Βενιζέλος χάνει τις εκλογές και φεύγει στο εξωτερικό
• 13/26 Αυγ. 1922: το μικρασιατικό μέτωπο καταρρέει (εκδηλώνεται η αντεπίθεση του Κεμάλ και ακολουθεί η καταστροφή της Σμύρνης)
• 25 Ιαν. 1921: η Αναθεωρητική Εθνοσυνέλευση που προκύπτει από τις εκλογές του ΝΟΕ. ανακηρύχτηκε Συντακτική
• 1918: ιδρύεται το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Ε.Κ.Ε.)
• 1924: το Σ.Ε.Κ.Ε. μετονομάστηκε σε Κ.Κ.Ε
• 1936: ο Μεταξάς χωρίς άσκηση βίας επέβαλε τη δικτατορία του

Πηγές

Μαθαίνω να αναλύω τους πίνακες και τις πηγές και να αξιοποιώ τα στοιχεία τους

1. Αφού μελετήσετε τα άρθρα του Συντάγματος και λάβετε υπόψη σας και τις πληροφορίες του σχολικού βιβλίου να αναλύσετε το περιεχόμενο της φράσης: "παρά το συντηρητικό του χαρακτήρα, στο Σύνταγμα του 1844 υπήρχαν και φιλελεύθερα στοιχεία". Επίσης να εκτιμήσετε το γενικότερο χαρακτήρα του Συντάγματος.

ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ (1844)

Εν ονόματι της αγίας και ομοουσίου και αδιαιρέτου Τριάδος

Περί θρησκείας

Άρθρον 1. Η επικρατούσα θρησκεία εις την Ελλάδα είνε η της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, πάσα δε άλλη γνωστή θρησκεία είνε ανεκτή και τα της λατρείας αυτής τελούνται ακωλύτως υπό την προστασία των Νόμων, απαγορευομένου του προσηλυτισμού και πάσης άλλης επεμβάσεως κατά της επικρατούσης θρησκείας.

Περί δημοσίου δικαίου των Ελλήνων

Άρθρον 3. Οι Έλληνες είνε ίσοι ενώπιον του Νόμου και συνεισφέρουσιν αδιακρίτως εις τα δημόσια βάρη, αναλόγως της περιουσίας των· μόνοι δε οι πολίται Έλληνες είνε δεκτοί εις όλα τα δημόσια επαγγέλματα. Πολίται είναι όσοι απέκτησαν η αποκτήσωσι τα χαρακτηριστικά του πολίτου κατά τους Νόμους του Κράτους.

Άρθρον 4. Η προσωπική ελευθερία είναι απαραβίαστος· ουδείς καταδιώκεται, συλλαμβάνεται, φυλακίζεται, ειμή οπόταν και όπως ο Νόμος ορίζη.

Άρθρον 5. Εκτός της περιπτώσει του αυτοφώρου εγκλήματος ουδείς συλλαμβάνεται, ουδέ φυλακίζεται, ειμή δι' αιτιολογημένου δικαστικού εντάλματος, το οποίον πρέπει να κοινοποιηθή κατά την στιγμήν της συλλήψεως ή προφυλακίσεως.

Άρθρον 6. Ποινή δεν επιβάλλει άνευ Νόμου, ορίζοντος προηγουμένως αυτήν.

Άρθρον 7. Έκαστος, ή και πολλοί ομού έχουσι το δικαίωμα να αναφέρωνται εγγράφως εις τας Αρχάς, τηρούντες τους Νόμους του Κράτους.

Άρθρον 8. Η κατοικία εκάστου είναι άσυλος, ουδεμία κατ' οίκον έρευνα ενερ-γείται, ειμή όταν και όπως ο νόμος διατάσση.

Άρθρον 9. Εν Ελλάδι ούτε πωλείται ούτε αγοράζεται άνθρωπος. Αργυρώνητος ή δούλος παντός γένους και πάσης θρησκείας είναι ελεύθερος, άμα πατήση επί ελληνικού εδάφους.

Άρθρον 10. Πας τις δύναται να δημοσιεύη προφορικώς τε, εγγράφως και δια του τύπου τους στοχασμούς του, τηρών τους νόμους του Κράτους. Ο τύπος είναι ελεύθερος και λογοκρισία δεν επιτρέπεται. Οι υπεύθυνοι συντάκται, εκδόται και τυπογράφοι εφημερίδων δεν υποχρεούνται εις ουδεμίαν χρηματικήν προκαταβολλήν λόγω εγγυήσεως. Οι εκδόται εφημερίδων θέλουν είσθαι πολίται Έλληνες.

Άρθρον 11. Η ανωτέρω εκπαίδευσις ενεργείται δαπάνη του Κράτους· εις δε την δημοτικήν συντρέχει και το Κράτος κατά το μέτρον της ανάγκης των δήμων. Έκαστος έχει το δικαίωμα να συσταίνη εκπαιδευτικά καταστήματα, συμμορφούμενος με τους Νόμους του Κράτους.

Άρθρον 12. Ουδείς στερείται της ιδιοκτησίας του ειμή δια δημόσιον ανάγκην, προσηκόντως αποδεδειγμένην, όταν και όπως ο νόμος διατάσση, πάντοτε δε προηγουμένης αποζημιώσεως.

Άρθρον 13. Αι βάσαναι και η γενική δήμευσις απαγορεύονται.

Άρθρον 14. Το απόρρητον των επιστολών είνε απαραβίαστον.

Περί συντάξεως της Πολιτείας

Άρθρον 15. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται συνάμα υπό του Βασιλέως, της Βουλής και της Γερουσίας.

Άρθρον 20. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παρ' αυτού διοριζομένων υπευθύνων Υπουργών.

Άρθρον 21. Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.

Περί της Βουλής

Άρθρον 59. Η Βουλή σύγκειται εκ Βουλευτών, εκλεγομένων των εχόντων δικαίωμα προς τούτο πολιτών, κατά τον περί εκλογής Νόμον.

Άρθρον 60. Οι Βουλευταί αντιπροσωπεύουσι το Έθνος και όχι μόνον την επαρχίαν υπό της οποίας εκλέγονται.

Α. Σβώλου, Τα Ελληνικά Συντάγματα, σσ. 153, 155, 161

Απάντηση: Στο συγκεκριμένο απόσπασμα από "Τα Ελληνικά Συντάγματα" του Α. Σβώλου παρατίθενται μερικά από τα βασικά άρθρα του Συντάγματος του 1844. Όπως γνωρίζουμε, μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 τα τρία κόμματα (αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό) τάχθηκαν υπέρ της ψήφισης Συντάγματος, αφού δεν ήταν δυνατόν να ανατραπεί ο Όθωνας. Το ζητούμενο λοιπόν κατά τη διαδικασία διαμόρφωσης του Συντάγματος ήταν ο περιορισμός των εξουσιών του βασιλιά. Όλες έτσι οι κομματικές παρατάξεις κατά την Εθνοσυνέλευση του 1843-44 συμφώνησαν στην ανάγκη να κατοχυρωθούν συνταγματικά ορισμένα από τα θεμελιώδη δικαιώματα και να προστατευτούν από την κρατική εξουσία αξίες και δικαιώματα.

Συγκεκριμένα σύμφωνα με το άρθρο 1 ορίζεται η ανεξιθρησκία, αν και επίσημη θρησκεία της Ελλάδας ορίζεται η Ορθόδοξη Ανατολική, ενώ απαγορεύεται κάθε προσπάθεια προσηλυτισμού. Στο άρθρο 3 ορίζεται η ισότητα όλων των πολιτών απέναντι στο νόμο ενώ όλοι πρέπει να συνεισφέρουν στο κράτος ανάλογα με την περιουσία τους. Σχετικά με την κατάληψη των δημοσίων θέσεων ορίζεται πως αυτό το δικαίωμα το έχουν μόνο οι Έλληνες πολίτες. Στο άρθρο 4 προστατεύεται η προσωπική ελευθερία, ενώ στα άρθρα 5 και 6 ορίζεται πως κανείς δεν μπορεί να συλληφθεί ή να φυλακιστεί χωρίς δικαιολογημένο δικαστικό ένταλμα και καμιά ποινή δεν μπορεί να επιβληθεί χωρίς να το ορίζει ο νόμος. Σύμφωνα με το άρθρο 7 καθένας έχει το δικαίωμα να αναφέρεται εγγράφως στις Αρχές. Στο άρθρο 8 ορίζεται το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου, ενώ με το άρθρο 9 απαγορεύεται η δουλεία σε ελληνικό έδαφος. Στο άρθρο 10 κατοχυρώνεται η ελευθερία γνώμης και τύπου και στο άρθρο 11 η δωρεάν εκπαίδευση για όλους τους Έλληνες πολίτες και το δικαίωμά τους να συστήνουν εκπαιδευτικά ιδρύματα. Με το άρθρο 12 προστατεύεται η ιδιοκτησία η οποία μόνο σε περίπτωση δημόσιας ανάγκης και κατόπιν αποζημίωσης μπορεί να περάσει στα χέρια του κράτους. Με το άρθρο 13 απαγορεύονται τα βασανιστήρια και με το άρθρο 14 ορίζεται το απόρρητο των επιστολών.

Σχετικά με τη διάκριση των εξουσιών, η νομοθετική εξουσία ενεργείται από τον Βασιλιά, τη Βουλή και τη Γερουσία (άρθρο 15), η εκτελεστική ανήκει στον βασιλιά και ενεργείται με την σύμφωνη γνώμη των υπουργών (άρθρο 20), ενώ η δικαστική ενεργείται από τα δικαστήρια αλλά οι αποφάσεις εκτελούνται "εν ονόματι του Βασιλέως"(άρθρο 21).

Τέλος σύμφωνα με τα άρθρα 59 και 60 η Βουλή αποτελείται από βουλευτές που εκλέγονται από πολίτες που έχουν το δικαίωμα ψήφου και οι οποίοι αντιπροσωπεύουν όλο το έθνος.

Είναι λοιπόν φανερό πως το Σύνταγμα του 1844 περιείχε πολλά φιλελεύθερα στοιχεία, όπως: την ισονομία, την απαγόρευση της δουλείας, το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου και το απόρρητο των επιστολών, την ελευθερία γνώμης και τύπου, την προστασία της ιδιοκτησίας, τη δωρεάν εκπαίδευση καθώς και την καθολική ψηφοφορία για όλους τους άνδρες εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Δεν έλειψαν, όμως, και τα συντηρητικά στοιχεία, όπως η συμμετοχή του βασιλιά στην άσκηση της νομοθετικής εξουσίας και η αρχηγία του κράτους και του στρατού. Το γεγονός ότι καμιά πράξη του δεν είχε ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού δεν περιόριζε ουσιαστικά την εξουσία του, αφού οι υπουργοί διορίζονταν απ' αυτόν (π.χ. ο Κωλέττης το 1846-47 κατείχε τα 5 από τα 7 υπουργεία).

Επιπλέον η ύπαρξη της Γερουσίας αποτελεί ένα ακόμη συντηρητικό στοιχείο, καθώς τα μέλη της διορίζονταν από το βασιλιά και διατηρούσαν το αξίωμά τους ισόβια. Όσον αφορά το γενικό χαρακτήρα του Συντάγματος θα μπορούσαμε να πούμε πως, παρά τα συντηρητικά του στοιχεία, ήταν αρκετά φιλελεύθερο σε σχέση με το καθεστώς της μοναρχίας που είχε εγκαθιδρυθεί στην Ελλάδα. Ίσως, βέβαια, οι φιλελεύθερες πολιτικές διαδικασίες και η λειτουργία κομμάτων να ήταν προϊόν μιας μικρής πολιτικής ηγετικής ομάδας, να μην ανταποκρίνονταν στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας και να αναπτύχθηκαν κατά μίμηση δυτικών προτύπων, τα οποία στην εφαρμογή τους παραμορφώθηκαν λόγω του μικρού βαθμού ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας. Ο κοινοβουλευτισμός, όμως, ρίζωσε στην Ελλάδα και ακολούθησε τους δικούς του δρόμους, για να ανταποκριθεί στις ιδιαίτερες ανάγκες και αιτήματα της ελληνικής κοινωνίας. Βασικά δικαιώματα και ελευθερίες του ανθρώπου και πολίτη κατοχυρώθηκαν καθώς ήταν αναγκαία για τα σταδιακή συγκρότηση ενός κράτους δικαίου. Τέλος το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας δημιούργησε νέους όρους για την πολιτική και κομματική δράση, καθώς ανοίχτηκε ευρύ πεδίο για τη συμμετοχή πολιτών και κομμάτων στο δημόσιο βίο και διευκολύνθηκε η διεκδίκηση συμφερόντων.

2. Λαμβάνοντας υπόψη σας τα στοιχεία της πηγής και τις ιστορικές σας γνώσεις να παρουσιάσετε τις βασικές θέσεις του προγράμματος του Βενιζέλου καθώς και τις απόψεις του για το θεσμό της μοναρχίας.

Απόσπασμα από τον πρώτο λόγο του Ε. Βενιζέλου που εκφώνησε στις 5.9.1910 στο Σύνταγμα

… Ισχυρότατον παράγοντα, όπως συνέχη την Πολιτείαν από πάσης παρεκτροπής, το Συνταγματικόν Πολίτευμα τάσσει τον Βασιλέα. Ιστάμενος ούτος επί της κορυφής της πολιτικής και κοινωνικής πυραμίδος, ανώτερος των μεταβαλλομένων συμφερόντων της εκάστοτε στιγμής,έχων τα συμφέροντα τα καλώς εννοούμενα του Βασιλικού Οίκου εντελώς αλληλένδετα προςτα υψηλότερα και γενικώτερα συμφέροντα του Έθνους, περιβαλλόμενος δια του πολιτεύματοςμε τόσα προνόμια έχει μεν εις χείρας αυτού μεγάλην πάντοτε δύναμιν, όπως πράττει το αγαθόν,αλλά έχει κολοσσιαίαν αυτόχρημα δύναμιν, όπως επιτρέπη το κακόν, συνέχων τας Κυβερνήσειςαυτού από των παρεκτροπών, εις τας οποίας οδηγεί η παραβίασις των Νόμων.

Ατυχώς το Στέμμα δεν έσχε τοιαύτην την αντίληψιν της θέσεως αυτού εν των Συνταγματικώ Πολιτεύματι… (Μπράβο, Μπράβο). Και δια τούτο έκρινα ότι η Βασιλική Αρχή εν τω παρελθόντι δεν ησκήθη κατά τον συμφωνότερον προς τα αληθή συμφέροντα και τουΒασιλικού Οίκου και του Έθνους τρόπον, και την γνώμην ταύτην δεν εδίστασα να εκδηλώσω, διότι οι πολιτικοί άνδρες πρέπει να έχωσι πάντοτε το θάρρος της γνώμης αυτών, εκ τούτου δε προεκλήθη η κατ' εμού κατηγορία, ότι είμαι Αντιδυναστικός. Αλλ' η κατηγορία αύτη είναι ασύστατος. Καίπερ βαθέως εμφορουμένος από τας δημοκρατικάς αρχάς της φυλής μας έχω ακράδαντον την πεποίθησιν, ότι η Βασιλευομένη Δημοκρατία, οποίον είναι κατ' ουσίαν το πολίτευμα ημών, είναι ο τύπος του πολιτεύματος, όστις προσαρμόζεται άριστα προς την πολιτικήν μόρφωσιν του Ελληνικού Λαού και εξυπηρετεί προσφορότερον.

Απάντηση: Στο απόσπασμα αυτό από το λόγο του Ε. Βενιζέλου που εκφώνησε στις 5.9.1910 στην πλατεία Συντάγματος εκτίθενται οι απόψεις του για το θεσμό της μοναρχίας και το ρόλο που πρέπει να έχει ο βασιλιάς στην πολιτική ζωή της χώρας.

Όπως γνωρίζουμε, ο Βενιζέλος, παρά την πίεση που του ασκήθηκε από τους οπαδούς του, υποστήριξε την αναθεώρηση του Συντάγματος και όχι την ψήφιση νέου. Έτσι δεν έθεσε πολιτειακό ζήτημα. Ο Βενιζέλος, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει στο λόγο του, θεωρούσε τον βασιλιά ισχυρότατο παράγοντα που συνείχε το πολίτευμα καθώς βρισκόταν στην κορυφή της πολιτικής και κοινωνικής πυραμίδας. Έχοντας μάλιστα πολλά προνόμια, που του παρέχει το ίδιο το πολίτευμα, έχει πολύ μεγάλη δύναμη και μπορεί να διατηρεί τη συνοχή μεταξύ των κυβερνήσεων και να εμποδίζει την παραβίαση των νόμων. Όμως, επειδή στο παρελθόν ο βασιλιάς δεν άσκησε την εξουσία με βάση τα πραγματικά συμφέροντα του "Βασιλικού Οίκου" και του Έθνους, ο Βενιζέλος άσκησε κριτική στο θεσμό και γι' αυτό θεωρήθηκε Αντιδυναστικός. Ο ίδιος, όμως, απορρίπτει αυτή την κατηγορία, δηλώνοντας ενώπιον του ελληνικού λαού πως "η Βασιλευομένη Δημοκρατία … είναι ο τύπος του πολιτεύματος, όστις προσαρμόζεται άριστα προς την πολιτικήν μόρφωσιν του Ελληνικού λαού και εξυπηρετεί προσφορότερον".

Ο Βενιζέλος απέδειξε και εμπράκτως τη στάση του αυτή, καθώς επετράπη στο βασιλιά Γεώργιο, παρά τη συνταγματική απαγόρευση, να συμμετάσχει στη διαδικασία αναθεώρησης του συντάγματος. Έτσι ενισχύθηκε η θέση της μοναρχίας.

3. Αφού μελετήσετε τα παραθέματα 20 και 21 (σελ. 89-90 σχολικού βιβλίου) και λάβετε υπόψη σας τις πληροφορίες του σχολικού σας βιβλίου, να παρουσιάσετετην κατάσταση που επικρατούσε στην Ελλάδα την περίοδο 1893-1909 και τααιτήματα που υποβάλλουν στη Βουλή οι στρατιωτικοί και τα επαγγελματικά σωματεία Αθηνών – Πειραιώς.

Απάντηση: Στα αποσπάσματα αυτά από την Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας του Γιάννη Κορδάτου παρατίθενται η προκήρυξη του Στρατιωτικού Συνδέσμου στις 15 Αυγούστου 1909 και το ψήφισμα των επαγγελματικών σωματείων Αθηνών και Πειραιώς που επέδωσαν στη Βουλή στις 14 Σεπτεμβρίου 1909 μετά από τη μεγάλη διαδήλωση στην πρωτεύουσα.

Τόσο η προκήρυξη όσο και το ψήφισμα των επαγγελματιών ήταν αποτέλεσμα της γενικής δυσαρέσκειας του λαού για την πολιτική και οικονομική κυρίως κατάσταση που επικρατούσε στην Ελλάδα μετά την πτώχευση του 1893. Συγκεκριμένα κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης της χώρας από τον Χαρίλαο Τρικούπη το όραμα για ένα σύγχρονο κράτος, ανεπτυγμένο και ισχυρό σε διεθνές επίπεδο δεν πραγματοποιήθηκε. Παρά την φορολογική επιβάρυνση των πολιτών, το κράτος οδηγήθηκε σε πτώχευση. Αστοί και διανοούμενοι απογοητεύονταν όλο και περισσότερο από τη γενικότερη κατάσταση και την αναποτελεσματικότητα του κράτους, το οποίο χαρακτηριζόταν από μια βραδυκίνητη γραφειοκρατία. Δεν έβλεπαν την επιθυμητή οικονομική ανάπτυξη, ενώ διαπίστωναν ότι μεγάλωνε η απόσταση από τα ευρωπαϊκά κράτη. Ανάλογη δυσαρέσκεια επικρατούσε και σε μεγάλο μέρος των μικροκαλλιεργητών. Οι αξιωματικοί του στρατού ήταν επίσης δυσαρεστημένοι, καθώς εκτιμούσαν ότι λόγω της οικονομικής αδυναμίας ο στρατός θα ήταν αναποτελεσματικός σε περίπτωση πολέμου. Όλα αυτά οδήγησαν σε κρίση της εμπιστοσύνης προς τα κόμματα συλλήβδην, οι άνθρωποι πίστευαν πως οι θεσμοί και τα κόμματα δεν ήταν ικανά να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους. Επιπλέον η ήττα του 1897 στον ελληνοτουρκικό πόλεμο επέτεινε το πολιτικό αδιέξοδο. Η δυσπιστία προς τα κόμματα έτσι κορυφώθηκε και έδωσε την ευκαιρία στον βασιλιά Γεώργιο να επιβληθεί στο Κοινοβούλιο και να ασκεί προσωπική πολιτική. Καμιά από τις κυβερνήσεις του τρικουπικού κόμματος δεν κατάφερε να περάσει ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις παρά μόνο διοικητικού χαρακτήρα (κυρίως υπό την ηγεσία του Γεωργίου Θεοτόκη).

Χαρακτηριστικά περιγράφεται αυτή η κατάσταση και στα παραθέματα. Συγκεκριμένα στην προκήρυξη του Στρατιωτικού Συνδέσμου αναφέρεται πως η "πατρίς μας ευρίσκεται υπό δυσχερεστάτας περιστάσεις…", ενώ το επίσημο κράτος είναι ταπεινωμένο και αδυνατεί να υποστηρίξει τα δίκαια του λαού. Αντίστοιχη παρουσιάζουν την κατάσταση και τα επαγγελματικά σωματεία στο ψήφισμά τους. Αναφέρουν πως τα έννομα συμφέροντα του ελληνικού λαού θυσιάστηκαν κάτω από το πρόσχημα του ελεύθερου (δημοκρατικού) πολιτεύματος, ενώ οι αντιπρόσωποί του μεταβλήθηκαν σε "ιδιοτελή ολιγαρχίαν" που αντικαθιστούν το νόμο με βάση τα συμφέροντά τους. Επιπλέον αυτοί συνεργάστηκαν με τους οικονομικά ισχυρούς απαλλάσσοντάς τους από τη φορολογία τη στιγμή που ο λαός είχε επιβαρυνθεί με πρόσθετους φόρους που δεν μπορούσε να αντέξει. Κατηγορούν τέλος τις κυβερνήσεις πως δεν προστατεύουν την ζωή, την τιμή και την ιδιοκτησία του λαού, θεμελιώδη δηλαδή δικαιώματά του, κατοχυρωμένα από το Σύνταγμα.

Για τους λόγους αυτούς εκδηλώνεται στις 15 Αυγούστου 1909 το κίνημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου, μιας μυστικής οργάνωσης στρατιωτικών, στο Γουδί με αιτήματα που αφορούσαν μεταρρυθμίσεις στο στρατό, τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση και την δημοσιονομική πολιτική. Συγκεκριμένα ζητά να απέχουν ο διάδοχος και οι βασιλόπαιδες από την ενεργό συμμετοχή τους στη διοίκηση του Στρατού και του Ναυτικού διατηρώντας τους βαθμούς που έχουν αποκτήσει και μάλιστα να προάγονται, ενώ οι υπουργοί των Στρατιωτικών και των Ναυτικών να προέρχονται από αξιωματικούς του στρατού και του ναυτικού. Επιπλέον ζητά τον προσανατολισμό της Θρησκείας κυρίως προς τον πνευματικό χαρακτήρα της, τον εξορθολογισμό της διοίκησης, την ταχεία, ισότιμη και αμερόληπτη απονομή της δικαιοσύνης, τον προσανατολισμό της εκπαίδευσης στις πρακτικές και στρατιωτικές ανάγκες της χώρας, στη διασφάλιση της ζωής, της τιμής και της περιουσίας των πολιτών και τέλος στην οικονομική ανάκαμψη.

Με αφορμή το κίνημα αυτό του Στρατιωτικού Συνδέσμου, έγινε στις 14 Σεπτεμβρίου μεγάλη διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της πρωτεύουσας. Οι διαδηλωτές υποστήριξαν το διάβημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου και υπέβαλαν ψήφισμα στο παλάτι με το οποίο ζητούσαν την επίλυση οικονομικών αιτημάτων. Συγκεκριμένα ζητούν από την κυβέρνηση να ψηφιστεί άμεσα "άρτιον σύστημα νομοθεσίας", το οποίο θα στρέφεται κατά της συναλλαγής, να ανορθωθεί η διοίκηση, να προστατευτεί η παραγωγή και να βελτιωθεί η τύχη του εργάτη με κατάλληλη νομοθεσία.

4. Απέναντι στο εκσυγχρονιστικό κράτος του Χ. Τρικούπη αντιπαρατίθεται το κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης του Θ. Δηλιγιάννη. Να σχολιάσετε την παραπάνω άποψηλαμβάνοντας υπόψη σας τις πηγές και το κείμενο του βιβλίου σας.

Πηγή α΄

Στην ουσία, ο Τρικούπης εκπροσωπούσε τον εξευρωπαϊσμό της πολιτικής ζωής, ενώ ο Δηλιγιάννης την παραδοσιακή λειτουργία της. Ο Τρικούπης πίστευε ότι το κράτος χρειαζόταν πολιτική και οικονομική ανόρθωση, πριν γίνει λόγος για εμπλοκή σε αλυτρωτικές περιπέτειες. Γι' αυτό και επεδίωξε να καταστήσει τη χώρα διεθνώς αξιόπιστη, να ενθαρρύνει την έναρξη της εκβιομηχάνισης, να βελτιώσει τις επικοινωνίες με την κατασκευή σιδηροδρόμων και την διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου, και να εκσυγχρονίσει το στρατό και το ναυτικό. Ωστόσο, ένα τέτοιο πρόγραμμα ήταν δαπανηρό και συνεπαγόταν αυξημένη φορολογία. Αυτό πρόσφερε εύκολο στόχο στο δημοφιλή και δημαγωγό Δηλιγιάννη, ο οποίος δεν είχε πρόβλημα να δηλώνει ότι ήταν αντίθετος προς οτιδήποτε υποστήριζε ο Τρικούπης. Η επιδεικτική λαϊκίστικη ρητορεία του Δηλιγιάννη και η φλογερή προάσπιση μιας "Μεγαλύτερης Ελλάδας", χωρίς αμφιβολία εξέφραζε πιο πιστά τους ενθουσιασμούς και τους μύχιους πόθους του απλού πολίτη από τα αυστηρά μεταρρυθμιστικά προγράμματα του Τρικούπη. Οι παράτολμες όμως πολιτικές επιλογές του Δηλιγιάννη, στις περιόδους που ήταν στην εξουσία, δεν μπορούσαν παρά να θέσουν σε δοκιμασία την ήδη εξασθενημένη οικονομία, όπως συνέβη με τη θνησιγενή κινητοποίηση στη διάρκεια της βουλγαρικής κρίσης του 1885, η οποία κατέληξε στον αποκλεισμό της Ελλάδας από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Επιπλέον, η φιλοπολεμική του πολιτική έμελλε να καταλήξει σε ήττα το 1897, στη διάρκεια του καταστροφικού πολέμου των τριάντα ημερών με την Τουρκία. (R. GΙοgg, Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας 1770-1990, εκδ. Ιστορητής, Αθήνα 1995, σσ. 71-72)

Πηγή β΄

Οι φόροι που είχε αναγκασθεί να επιβάλει ο Τρικούπης, καθώς και τα δάνεια που είχε συνάψει για να φέρει σε πέρας το μεγαλόπνοο έργο του, είχαν προκαλέσει τη δυσφορία ενός μεγάλου μέρους του λαού. Τη δυσφορία αυτή την καλλιέργησε με δημαγωγικό τρόπο η αντιπολίτευση που του κόλλησε και το επίθετο "φορομπήχτης". Έτσι ο αρχηγός της Θεόδωρος Δηλιγιάννης, ανταποκρινόμενος στις επιθυμίες του λαού και υποσχόμενος να κυβερνήσει χωρίς την επιβολή νέων φόρων και χωρίς τη σύναψη νέων δανείων, κατορθώνει να τον ανατρέψει στις 7 Απριλίου 1885. (Απ. Βακαλόπουλου, Νέα Ελληνική Ιστορία 1204-1985, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 51991, σ 310)

Απάντηση: Στα παραθέματα αυτά επισημαίνονται οι κύριες διαφορές στην πολιτική και στον τρόπο που ο Χ. Τρικούπης και ο Θ. Δηλιγιάννης αντιμετώπιζαν το ρόλο του κράτους.

Όπως γνωρίζουμε, το 1884 τα δύο μεγάλα κόμματα, του Τρικούπη και του Δηλιγιάννη, έλεγχαν το 92,2% των εδρών στο Κοινοβούλιο. Έτσι το κοινοβουλευτικό σύστημα και ο δικομματισμός θεμελιώθηκαν.

Το τρικουπικό κόμμα ήδη από το 1875 παρουσίασε ένα συστηματικό πρόγραμμα εκσυγχρονισμού της χώρας, αρκετά κοντά στις αντιλήψεις του Κουμουνδούρου. Αυτό προέβλεπε τη συγκρότηση ενός κράτους δικαίου, τον εξορθολογισμό της διοίκησης με τον καθορισμό των προσόντων των δημοσίων υπαλλήλων, την ανάπτυξη της οικονομίας και την ενίσχυση της γεωργίας και τέλος τη βελτίωση της άμυνας και της υποδομής του συγκοινωνιακού δικτύου της χώρας. Για την υλοποίηση αυτού του προγράμματος έγιναν οργανωτικές μεταβολές και βελτίωση των οικονομικών του κράτους με την αύξηση των φόρων και τη σύναψη δανείων και την ταυτόχρονη παροχή κινήτρων στην ιδιωτική πρωτοβουλία για επενδύσεις.

Απέναντι σ' αυτήν την πολιτική συσπειρώθηκαν βουλευτές γύρω από τον Θ. Δηλιγιάννη, ο οποίος εξέφραζε πολιτικές απόψεις αντίθετες από εκείνες του Τρικούπη. Ο Δηλιγιάννης δεν αποδεχόταν το χωρισμό των εξουσιών και στόχευε στη συγκέντρωση και τον έλεγχό τους από το κόμμα. Ο Τρικούπης θεωρούσε το κράτος ως μοχλό της οικονομικής ανάπτυξης και επεδίωκε τον εκσυγχρονισμό με κάθε κόστος, ενώ ο Δηλιγιάννης προέβαλλε το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης με τη μείωση των φόρων και την παροχή ευκαιριών στους προστατευμένους του για την κατάληψη των δημοσίων θέσεων. Στα εδάφη της Θεσσαλίας, στα οποία κυριαρχούσε η μεγάλη ιδιοκτησία, οι τρικουπικοί υποστήριζαν τους μεγαλογαιοκτήμονες, ενώ οι δηλιγιαννικοί προσπάθησαν, χωρίς τελικά να το πετύχουν, να χορηγήσουν γη στους ακτήμονες και έλαβαν κάποια μέτρα για τη βελτίωση της θέσης τους. Έτσι ο Δηλιγιάννης επέκρινε το κοινωνικό κόστος του εκσυγχρονισμού και υποστήριζε ένα κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης και μια αργή οικονομική ανάπτυξη η οποία θα βασιζόταν σε παραδοσιακές παραγωγικές δραστηριότητες.

Χαρακτηριστικά στην πηγή α΄ αναφέρεται η πολιτική του εκσυγχρονισμού που πρέσβευε ο Χ. Τρικούπης: το κράτος έπρεπε να ανασυγκροτηθεί πολιτικά και οικονομικά, προτού εμπλακεί σε αλυτρωτικές περιπέτειες. Γι' αυτό ενθάρρυνε την εκβιομηχάνιση της χώρας, βελτίωσε το συγκοινωνιακό δίκτυο της χώρας με την κατασκευή σιδηροδρόμων και τη διάνοιξη της διώρυγας της Κορίνθου και επεδίωξε να εκσυγχρονίσει το στρατό και το ναυτικό. Όμως, όπως προαναφέρθηκε, ένα τόσο δαπανηρό πρόγραμμα συνεπαγόταν και αυξημένη φορολογία, η οποία δυσαρέστησε το λαό. Πάνω σ' αυτό ο Δηλιγιάννης επέδειξε μια λαϊκίστικη ρητορεία, ο οποίος υπερασπιζόταν το όραμα της Μεγάλης Ιδέας και "εξέφραζε πιο πιστά τους ενθουσιασμούς και τους μύχιους πόθους του απλού πολίτη από τα αυστηρά μεταρρυθμιστικά προγράμματα του Τρικούπη".

Στο απόσπασμα από την πηγή β΄ ο Βακαλόπουλος επισημαίνει τον τρόπο με τον οποίο η δυσφορία του λαού για τους φόρους που είχε επιβάλει ο Τρικούπης έγινε αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης από τον Δηλιγιάννη, ο οποίος του είχε κολλήσει το επίθετο "φορομπήχτης", και μ' αυτόν τον τρόπο πήρε την εξουσία το 1885.

Ουσιαστικά λοιπόν το κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης που υποσχόταν ο Δηλιγιάννης στηριζόταν όχι σ' ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα, αλλά στη δυσαρέσκεια του λαού από την πολιτική που ακολουθούσε ο Τρικούπης, ο οποίος "εκπροσωπούσε τον εξευρωπαϊσμό της πολιτικής ζωής".

Ερωτήσεις

Ερωτήσεις Ανάπτυξης

Β. Χειραφέτηση και αναμόρφωση (1844-1880)

1. Να προσδιορίσετε τις συνέπειες της Επανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 στην πολιτική ζωή της Ελλάδας.

2. Να αναφέρετε τα θεμελιώδη δικαιώματα τα οποία κατοχυρώθηκαν από το σύνταγμα του 1844 και να αναλύσετε την πολιτική τους σημασία.

3. Ποια δεδομένα δημιούργησε η αναγνώριση του δικαιώματος της καθολικής ψηφοφορίας στα πολιτικά δεδομένα της Ελλάδας; Ποια η σημασία της αναγνώρισης αυτού του δικαιώματος;

4. Να προσδιορίσετε τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες οι οποίες συνέβαλαν στην παρακμή των τριών ξενικών κομμάτων.

5. α) Να περιγράψετε το πολιτικό κλίμα το οποίο εξέθρεψε την επανάσταση του 1862. β) Να προσδιορίσετε σε λίγες γραμμές τις συνέπειες της επανάστασης του 1862 στην πολιτική ζωή της Ελλάδας.

6. Ποια ήταν τα αιτήματα της "νέας γενιάς" των πολιτικών; Ποιος ήταν ο εκφραστής της "νέας γενιάς" των πολιτικών και ποιο ήταν το αποτέλεσμα της διεκδίκησης των αιτημάτων τους;

7. Ποιες παρατάξεις διαμορφώθηκαν μέσα στα πλαίσια της Εθνοσυνέλευσης 1862-1864;

8. Τι γνωρίζετε για την εμπλοκή του βασιλιά στα πολιτικά πράγματα μετά την Εθνοσυνέλευση (1862-1864); Με ποιον τρόπο περιορίστηκε αυτή η εμπλοκή του;

9. Αφού λάβετε υπόψη σας το περιεχόμενο του παραθέματος και τις πληροφορίεςτου βιβλίου σας να σχολιάσετε την άποψη (Ν. Διαμαντούρος: Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΓ΄,σ. 113): "… Ο εκλογικός Νόμος του 1844 … ήταν το προοδευτικότερο εκλογικό νομοθέτημα της εποχής του". Ο από 18 Μαρτίου 1844 νόμος περί εκλογής βουλευτών: Ο Εκλογικός Νόμος καθιέρωνε την εκλογή των βουλευτών με πλειοψηφικό σύστημα δύογύρων, που θα διεξαγόταν με άμεση, σχεδόν καθολική, και μυστική ψηφοφορία. Δικαίωμαψήφου δινόταν στους πολίτες (άρρενες) ηλικίας 25 ετών συμπληρωμένων, "έχοντας προσέτι ιδιοκτησίαν τινά εντός της επαρχίας, όπου έχουσι την πολιτικήν διαμονήν των, ή εξασκούνταςεν αυτή οποιονδήποτε επάγγελμα, ή ανεξάρτητον επιτήδευμα". Εξαιρούνται "α) Οιδιατελούντες υπό ανάκρισιν επί κακουργήματι, β) Οι προσκαίρως ή δια παντός στερηθέντεςκατά συνέπειαν δικαστικής αποφάσεως του δικαιώματος του ψηφοφορείν, γ) Οι στερούμενοιτης ελευθέρας διαχειρίσεως της περιουσίας των". (Νικηφόρος Διαμαντούρος:Ι.Ε.Ε, τόμ. ΙΓ΄, σ. 112)

10. Αφού μελετήσετε την παρακάτω πηγή και λάβετε υπόψη σας και τις πληροφορίεςπου σας δίνει το σχολικό σας βιβλίο: α) Να παρουσιάσετε τα αιτήματα των οποίων εκφραστής υπήρξε ο Α.Κουμουνδούρος. β) Να τεκμηριώσετε το περιεχόμενο της φράσης "ο Κουμουνδούρος είχε όλες τις αρετές που πρέπει να στολίζουν έναν κοινοβουλευτικό άνδρα". γ) Να αντιπαραθέσετε την κοινοβουλευτική συμπεριφορά του Κουμουνδούρου μ'εκείνη του Κωλέττη.

Κουμουνδούρος ως ο πρώτος πολιτικός με συνείδηση κοινοβουλευτική

Ο Κουμουνδούρος μπορεί να θεωρηθεί ως ο πρώτος Έλληνας πολιτικός με συνείδηση κοινοβουλευτική.Ήθελε η κυβέρνησή του να στηρίζεται στην πλειοψηφία των βουλευτών και γι' αυτό, μιλώντας στην βουλή, προσπαθούσε να πείσει και όχι να δελεάσει όπως επιδίωκε ο Δεληγιώργης. Εκτιμούσε την αγχίνοια του Βούλγαρη και σεβόταν την πατριαρχική νοοτροπία του, αλλά αρνιόταν να υποταχθεί στον αυταρχισμό του. Συμπαθούσε το Δεληγιώργη, αλλά δεν τον εμπιστευόταν, γι' αυτό και δε συνεργάστηκε μαζί του. Εκτιμούσε τον Τρικούπη, αλλά και τον αντιπαθούσε βαθύτατα, γι' αυτό και τον χρησιμοποίησε μια και μόνη φορά. Ο Κουμουνδούρος είχε όλες τις αρετές που πρέπει να στολίζουν ένα κοινοβουλευτικό άνδρα. Ψυχραιμία, ανεξικακία, ελαστικότητα, προσαρμοστικότητα, καλή διάθεση, ευγένεια στους τρόπους, επιμέλεια, εργατικότητα, επιμονή, όσο και υπομονή, πραότητα. Δεν θύμωνε και δεν λύπησε σχεδόν, κανένα, γι' αυτό και τον χαρακτήριζαν "γλυκύτατο". Με απόλυτη ευλάβεια τηρούσε όλους τους κανόνες στο κοινοβουλευτικό παιχνίδι και δεν προσπάθησε ποτέ να βγει έξω από τα συνταγματικά πλαίσια. Αυτό που δεν του πήγαινε ήταν να βρεθεί στην ίδια κυβέρνηση με το Βούλγαρη … (Ι.Ε.Ε., τόμος ΙΓ΄, σ. 248)

11. Να συγκρίνετε τα δύο Συντάγματα (1844 και 1864) και να παρουσιάσετε τα προοδευτικά ή τα συντηρητικά τους στοιχεία. Να λάβετε υπόψη σας στην απάντησή σας τα στοιχεία που δίνονται στην παρακάτω πηγή.

α) ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1844

Περί συντάξεως της Πολιτείας

Άρθρον 15. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται συνάμα υπό του Βασιλέως, της Βουλής και της Γερουσίας.

Άρθρον 16. Το δικαίωμα της προτάσεως των Νόμων ανήκει είς τε τον Βασιλέα, την Βουλήν και την Γερουσίαν. Πας νόμος, αφορών τους ετησίους προϋπολογισμούς, τα έσοδα ή τα έξοδα του Κράτους, διάθεσιν εθνικής περιουσίας, τον ετήσιον προσδιορισμόν της Στρατιωτικής και Ναυτικής δυνάμεως και την στρατολογίαν και την Ναυτολογίαν, εισάγεται πρώτον εις την Βουλήν και ψηφίζεται παρ' αυτής.

Άρθρον 17. Ουδεμία πρότασις, αφορώσα αύξησιν των εξόδων του προϋπολογισμού δια μισθοδοσίαν ή σύνταξιν, ή εν γένει δι' όφελος προσώπου, πηγάζει εκ της Βουλής, ή της Γερουσίας.

Άρθρον 18. Εάν πρότασις Νόμου απορριφθή υπό μιας των τριών νομοθετικών δυνάμεων, δεν παρουσιάζεται εκ νέου εις την αυτήν βουλευτικήν σύνοδον.

Άρθρον 19. Η επίσημος ερμηνεία των Νόμων ανήκει εις την νομοθετικήν εξουσίαν.

Άρθρον 20. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παρ' αυτού διοριζομένων υπευθύνων Υπουργών.

Άρθρον 21. Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί αποφάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.

Περί του Βασιλέως

Άρθρον 22. Το πρόσωπον του Βασιλέως είναι ιερόν και απαραβίαστον, οι δε Υπουργοί αυτού είναι υπεύθυνοι.

Περί της Γερουσίας

Άρθρον 69. Η Γερουσία είναι μέρος αναπόσπαστον της νομοθετικής εξουσίας.

Άρθρον 70. Ο Βασιλεύς διορίζει τους Γερουσιαστάς ισοβίως. Τα Διατάγματα του διορισμού των προσυπογράφονται παρά του Προέδρου του Υπουργικού Συμβουλίου.

Περί δικαστικής εξουσίας

Άρθρον 86. Η δικαιοσύνη πηγάζει από του βασιλέως, ενεργείται δε δια δικαστικών, υπ' αυτού διοριζομένων.

β) ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1864

Περί του δημοσίου βίου των Ελλήνων

Άρθρον 10. Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνέρχεσθαι ησύχως και αόπλως: μόνον εις τας δημοσίας συναθροίσεις δύναται να παρίσταται η Αστυνομία. Αι εν υπαίθρω συναθροίσεις δύνανται να απαγορευθώσιν, αν ως εκ τούτων επίκειται κίνδυνος εις την δημοσίαν ασφάλειαν.

Περί συντάξεως της Πολιτείας

Άρθρον 21. Άπασαι αι εξουσίαι πηγάζουσιν εκ του Έθνους, ενεργούνται δε καθ' ον τρόπον ορίζει το Σύνταγμα.

Άρθρον 22. Η νομοθετική εξουσία ενεργείται υπό του Βασιλέως και της Βουλής.

Άρθρον 23. Το δικαίωμα της προτάσεως των νόμων ανήκει εις την Βουλήν και τον Βασιλέα, όστις ενασκεί τούτο διά των υπουργών.

Άρθρον 24. Ουδεμία πρότασις, αφορώσα αύξησιν των εξόδων του προϋπολογισμού διά μισθοδοσίαν ή σύνταξιν, ή εν γένει δι' όφελος προσώπου, πηγάζει εκ της Βουλής.

Άρθρον 25. Εάν πρότασις νόμου απορριφθή υπό μιας των δύο νομοθετικών εξουσιών, δεν εισάγεται εκ νέου εις την αυτήν βουλευτικήν Σύνοδον.

Άρθρον 26. Η αυθεντική ερμηνεία των νόμων ανήκει εις την νομοθετικήν εξουσίαν.

Άρθρον 27. Η εκτελεστική εξουσία ανήκει εις τον Βασιλέα, ενεργείται δε δια των παρ' αυτού διοριζομένων υπευθύνων υπουργών.

Άρθρον 28. Η δικαστική εξουσία ενεργείται δια των δικαστηρίων, αι δε δικαστικαί αποφάσεις εκτελούνται εν ονόματι του Βασιλέως.

Περί του Βασιλέως

Άρθρον 29. Το πρόσωπον του Βασιλέως είναι ανεύθυνον και απαραβίαστον, οι δε Υπουργοί αυτού είναι υπεύθυνοι.

Άρθρον 44. Ο Βασιλεύς δεν έχει άλλας εξουσίας, ειμή όσας τω απονέμουσι ρητώς το Σύνταγμα και οι συνάδοντες προς αυτό ιδιαίτεροι Νόμοι.

Περί δικαστικής εξουσίας

Άρθρον 87. Η δικαιοσύνη απονέμεται υπό δικαστών διοριζομένων υπό του Βασιλέως κατά τον Νόμον.

Γ. Δικομματισμός και εκσυγχρονισμός (1880-1909)

1. … "Στην ουσία, ο Τρικούπης εκπροσωπούσε τον εξευρωπαϊσμό της πολιτικής ζωής, ενώ ο Δηλιγιάννης την παραδοσιακή λειτουργία της". R. Clogg, Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας 1770-1990, εκδ. Ιστορητής, Αθήνα 1995, σσ. 71-72

2. Να αιτιολογήσετε την παραπάνω άποψη, αφού λάβετε υπόψη σας τις πληροφορίες που σας δίνονται στο σχολικό σας βιβλίο.

3. Οι βουλευτές κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα: α) να επισημάνετε τα στοιχεία που έπρεπε να συγκεντρώνουν ως υποψήφιοι βουλευτές. β) να παρουσιάσετε τον τρόπο και τα κριτήρια εκλογής ενός υποψηφίου. γ) να αξιολογήσετε τη θέση που κατείχε ένας βουλευτής μέσα στο κόμμα.

4. Αφού μελετήσετε το παράθεμα αρ. 20 των σελίδων 89-90 του σχολικού σας βιβλίου και με βάση τις γνώσεις σας να αναφέρετε τα αιτήματα του Στρατιωτικού Συνδέσμου.

5. Να εντοπίσετε τα αιτήματα που διατυπώθηκαν από τα επαγγελματικά σωματεία Αθηνών-Πειραιώς κατά το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου 1909, αφού λάβετε υπόψη το παράθεμα αρ. 21 της σελίδας 90 του σχολικού σας βιβλίου.

6. Να περιγράψετε την πολιτική ατμόσφαιρα που επικράτησε κατά τα πρώτα χρόνια άσκησης της πολιτικής από τον Χ. Τρικούπη βασιζόμενοι στις ιστορικές σας γνώσεις και στο κείμενο της πηγής που ακολουθεί.

… ο Τρικούπης εμφανίσθηκε σαν αυτοδύναμος πολιτικός αρχηγός μόνο μετά τις εκλογές του Σεπτεμβρίου 1875, κατά τις οποίες συγκέντρωσε γύρω του πάνω από 30 βουλευτές. Η σύντομη πρωθυπουργία του, του 1880, είχε ενισχύσει τη θέση του και ο θάνατος των αντιπάλων του, τού άφηνε πια το πεδίο ελεύθερο. Μέσα σε τρία χρόνια το "Πέμπτο" κόμμα έγινε αυτόματα το "Δεύτερο", κληρονομώντας αρκετούς ζαϊμικούς, δεληγεωργικούς αλλά και βουλγαρικούς πολιτευτές και κομματάρχες …

Οι εκλογές του Δεκεμβρίου 1881 εγκαινίασαν την τέταρτη πρωθυπουργία του Χ. Τρικούπη που για πρώτη όμως φορά στηριζόταν σε συμπαγή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ανοίχθηκε έτσι μια νέα περίοδος στην οποία κυριάρχησε απόλυτα σχεδόν η προσωπικότητά του. Για 13 σχεδόν χρόνια -ως τον Ιανουάριο του 1895- ο Τρικούπης ήταν σχεδόν συνεχώς πρωθυπουργός: δεν παρέδωσε την εξουσία στους αντιπάλους του παρά τρεις μόνο φορές και για διάστημα που δεν ξεπερνούσε στο σύνολό του τα τρία χρόνια, σφραγίζοντας έτσι μια ολόκληρη εποχή.

Ο κύριος αντίπαλός του Αλέξανδρος Κουμουνδούρος εξαφανίσθηκε γρήγορα από την πολιτική σκηνή. Απογοητευμένος από την ήττα του, αρρώστησε και πέθανε ένα χρόνο αργότερα.

Βαθμιαία η θέση του Τρικούπη ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο. Στους πρώτους μήνες της νέας κυβερνήσεως η τρικουπική πλειοψηφία αυξανόταν από μέρα σε μέρα, καθώς οι κουμουνδουρικοί βουλευτές προσέγγιζαν, διαδοχικά το νέο ανερχόμενο πολιτικό άστρο. Ακόμα και οι δύο μουσουλμάνοι βουλευτές της Θεσσαλίας έκλιναν προς την κυβέρνηση, ίσως όπως σημειώνει ειρωνικά ο Γάλλος πρεσβευτής De Mouy, γιατί πίστευαν πως η τρικουπική άνοδος ήταν "γραμμένη".

Από το τέλος της ανοίξεως του 1882 ο Τρικούπης είχε επιβάλει την αδιαμφισβήτητη πρωτοκαθεδρία του. Χρειάσθηκε αρκετός καιρός για να επανασυμπτυχθεί η αντιπολίτευση γύρω από το διάδοχο του Κουμουνδούρου, το Θ. Δηλιγιάννη.

Απερίσπαστος πια από οποιονδήποτε κίνδυνο ανατροπής του, ο Τρικούπης προχώρησε ακάθεκτος για να θέσει σε εφαρμογή τα μεταρρυθμιστικά του σχέδια. Είναι η πρώτη φορά στη νεώτερη ελληνική ιστορία που ένας κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός, έχοντας ταυτόχρονα την κοινοβουλευτική πλειοψηφία και διατηρώντας τα νώτα του καλυμμένα στο μέτρο που δε φοβόταν βασιλικές παρεμβολές, μπορεί να εφαρμόσει ένα μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα. Ως τότε, η μακρότερη κοινοβουλευτική πρωθυπουργία ήταν η πολιτεία του Δεληγεώργη το 1872-1874, που μόλις ξεπέρασε τον ενάμιση χρόνο. Ο Τρικούπης θα ξεπεράσει τα 3 χρόνια εγκαινιάζοντας μια νέα περίοδο στην ελληνική κοινοβουλευτική ιστορία.

Το μεταρρυθμιστικό νομοθετικό του έργο, είναι εντυπωσιακό. Ήδη από τους πρώτους μήνες της πρωθυπουργίας του συγκέντρωσε γύρω του ένα εκλεκτό επιτελείο (το νομοδιδάσκαλο Π. Καλλιγά, τους οικονομολόγους Κεχαγιά και Δεμάθα κ.α.), που εργάσθηκε με ταχύτατους ρυθμούς για τη συστηματοποίηση και τη νομοθετική έκφραση των θεσμικών μεταβολών που κρίνονταν αναγκαίες. Η πολιτική ατμόσφαιρα που επικράτησε κατά τα πρώτα δύο χρόνια της κυβερνήσεως Τρικούπη, διευκόλυνε την εκπόνηση του μεγαλόπνοου μεταρρυθμιστικού της έργου, στο μέτρο που η αντιπολίτευση δεν εμφανιζόταν ικανή ούτε να αμφισβητήσει τις πολιτικές και οικονομικές επιλογές, ούτε να διεκδικήσει την εξουσία. (Ι.Ε.Ε., τόμ. ΙΔ΄, σσ. 14-16)

Δ. Ανανέωση - Διχασμός (1909-1922)

1. Να ορίσετε το περιεχόμενο της "ανόρθωσης" πως το αντιλαμβάνονταν οι ανεξάρτητοι πολιτικοί μετά το 1910.

2. Ο ρόλος του Ελ .Βενιζέλου στο πολιτικό σκηνικό της χώρας από το 1910 έως το 1912.

3. Να εντοπίσετε τις βασικές διαφορές των αντιβενιζελικών κομμάτων από το κόμμα των Φιλελευθέρων.

4. Τι γνωρίζετε για το ραλλικό κόμμα και το Εθνικό κόμμα;

5. Να παρουσιάσετε τους κομματικούς σχηματισμούς με σοσιαλιστικές ιδέες που εμφανίστηκαν κατά τη β' δεκαετία του 20ου αιώνα.

6. Να παρουσιάσετε τις απόψεις του Ελ. Βενιζέλου και του βασιλιά Κων/νου για τη συμμετοχή της Ελλάδος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

7. Τι γνωρίζετε για τον διχασμό των Ελλήνων και τα επεισόδια που ξέσπασαν με αφορμή τη ρήξη βασιλιά και Βενιζέλου;

8. Ποια επιχειρήματα χρησιμοποιεί ο Ελ. Βενιζέλος για να πείσει τον Κωνσταντίνο για την ανάγκη εξόδου της Ελλάδος στον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο στο πλευρό των δυτικών συμμάχων και ποια στάση κράτησε ο Βασιλιάς;

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος προσπαθεί να πείσει το βασιλιά Κωνσταντίνο για την ανάγκη της εξόδου της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό των δυτικών συμμάχων

Έλαβα ήδη την τιμήν να υποβάλω τη Υμετέρα Μεγαλειότητι το περιεχόμενον ανακοινώσεως, ην κατ' εντολήν του σερ Εδουαρδ Γκρέυ μοι έκαμεν ο ενταύθα πρεσβευτής. Δια της ανακοινώσεως ταύτης η Ελλάς τίθεται πάλιν ενώπιον μιας των κρισιμωτάτων περιστάσεων της εθνικής αυτής ιστορίας. Μέχρι σήμερον η πολιτική ημών συνίστατο εις διατήρησιν της ουδετερότητος, εφ' όσον τουλάχιστον την εξ' αυτής έξοδον δεν επέβαλλεν ημίν η συμμαχική υποχρέωσις προς την Σερβίαν. Αλλ' ήδη καλούμεθα να μετάσχωμεν του πολέμου όχι πλέον προς εκτέλεσιν ηθικών απλώς υποχρεώσεων, αλλ' επ' ανταλλάγμασι, τα οποία πραγματοποιούμενα θα δημιουργήσωσι μίαν Ελλάδα μεγάλην και ισχυράν, τοιαύτην οποίαν ουδ' οι μάλλον αισιόδοξοι ηδύναντο να φαντασθώσι καν προ ολίγων ακόμα ετών.

Προς επιτυχίαν των μεγάλων τούτων ανταλλαγμάτων πρόκειται βεβαίως να αντιμετωπισθώσι και μεγάλοι κίνδυνοι. Αλλά μετά μακράν και βαθείαν μελέτην του ζητήματος καταλήγω εις την γνώμην ότι τους κινδύνους τούτους οφείλομεν να αντιμετωπίσωμεν. Εάν επιτρέψωμεν να συντριβεί σήμερον η Σερβία υπό της νέας αυστρογερμανικής εισβολής, καμία δεν υπάρχει ασφάλεια ότι τα αυστρογερμανικά στρατεύματα θα σταματήσωσι προ των μακεδονικών συνόρων μας και δεν θα ελκυσθώσι φυσικώς όπως κατέλθωσι μέχρι Θεσσαλονίκης…

Προ παντός οφείλομεν να αποσύρωμεν τας αντιρρήσεις ημών περί παραχωρήσεων εκ μέρους της Σερβίας προς την Βουλγαρίαν, έστω και αν αύται εκταθώσιν επί της δεξιάς όχθης του Αξιού.

Αλλ' αν αι παραχωρήσεις αύται δεν ήρκουν όπως προσελκυσθή η Βουλγαρία προς σύμπραξιν μετά των παλαιών αυτής συμμάχων ή τουλάχιστον προς τήρησιν ευμενούς απέναντι αυτών ουδετερότητος, δεν θα εδίσταζα, όσον οδυνηρά και αν είναι η εγχείρησις, να συμβουλεύσω την θυσίαν της Καβάλας, όπως διασωθή ο εν Τουρκία Ελληνισμός και ασφαλισθή η δημιουργία αληθούς μεγάλης Ελλάδος, περιλαμβανούσης πάσας σχεδόν τας χώρας, εις τας οποίας ο Ελληνισμός έδρασε κατά την μακραίωνα αυτού ιστορία…

Ένεκα των λόγων τούτων, συμπεραίνων, κρίνω απολύτως επιβεβλημένην την υπό τους ανωτέρω όρους μετοχήν ημών εις τον αγώνα. Αύτη, ως και αρχικώς είπον, εγκλείει βεβαίως και σοβαρούς κινδύνους. Απέναντι δε των κινδύνων, εις ους θα εκτεθώμεν μετέχοντες του πολέμου υπάρχει η προσδοκία, προσδοκία βάσιμος, ως ελπίζω, του να σώσωμεν το μέγα μέρος του εν Τουρκία Ελληνισμού, και να δημιουργήσωμεν μιαν μεγάλην και ισχυράν Ελλάδα.

Και αν ακόμη απετυγχάνομεν, θα είχομεν ήσυχον την συνείδησιν, ότι ηγωνίσθημεν και υπέρ της διασώσεως των εν δουλεία εισέτι ομογενών μας οίτινες τον έσχατον διατρέχουσι κίνδυνον και υπέρ των γενικωτέρων συμφερόντων της ανθρωπότητος και της ανεξαρτησίας των μικρών λαών, ην θα διακινδυνεύση ανεπανορθώτως η γερμανοτουρκική επικράτησις. [Α΄ υπόμνημα του Ελευθέριου Βενιζέλου προς το βασιλιά Κωνσταντίνο (11/24 Ιανουαρίου 1915)]. Β. Σκουλάτου - Ν. Δημακοπούλου - Σ. Κόνδη, ό.π., σσ. 74-75

Β. Ασκήσεις του τύπου Σωστό - Λάθος

• Να χαρακτηρίσετε ως σωστές ή λανθασμένες τις προτάσεις που ακολουθούν καινα αιτιολογήσετε τις προτάσεις που θα θεωρήσετε λανθασμένες.

1. Μετά την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 οι αντιλήψεις των κομμάτων εκφράστηκαν με μεγαλύτερη σαφήνεια και τα κόμματα έπαιξαν ενεργότερο ρόλο στα πολιτικά πράγματα. Σ Λ

2. Και τα τρία κόμματα τάχτηκαν υπέρ του συντάγματος και του περιορισμού της βασιλικής εξουσίας Σ Λ

3. Οι ηγέτες των κομμάτων δεν κατόρθωσαν να πάρουν κοινές αποφάσεις για τις συνταγματικές ρυθμίσεις. Σ Λ

4. Οι παρατάξεις συμφώνησαν να κατοχυρωθούν θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών. Σ Λ

5. Με το σύνταγμα του 1844 κατοχυρώθηκε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι και οι βασιλικές εξουσίες. Σ Λ

6. Oι ψηφοφόροι δεν μπορούσαν να ψηφίσουν όσους υποψηφίους ήθελαν, ακόμη και από διαφορετικά κόμματα Σ Λ

7. Τα μέλη της Γερουσίας θα εκλέγονταν από την Εθνοσυνέλευση και θα ήταν ισόβια. Σ Λ

8. Τα κόμματα της εποχής μπορούν να χαρακτηριστούν ως αριστερά, δεξιά, προοδευτικά, συντηρητικά κλπ Σ Λ

9. Tα κόμματα έδειξαν συμπτώματα στασιμότητας, δεν ανταποκρίθηκαν στις νέες ανάγκες και οδηγήθηκαν σε παρακμή. Σ Λ

10. Tο κόμμα των "ναπαίων" δεν είχε λόγο ύπαρξης επειδή όμως τα μεγάλα εκκλησιαστικά θέματα είχαν λυθεί Σ Λ

11. O Κωλέττης προσπάθησε να ενισχύσει το ρόλο του βασιλιά υπονομεύοντας τον κοινοβουλευτισμό Σ Λ

12. O Κριμαϊκός πόλεμος αύξησε την επιρροή των τριών κομμάτων. Σ Λ

13. Η νέα γενιά ασκούσε κριτική στην παλιότερη και πίστευε ότι ήταν δυνατόν να αναπτυχθεί συνταγματικό πολίτευμα. Σ Λ

14. Η νέα γενιά πίστευε ότι ο βασιλιάς ήταν ατάλαντος. Σ Λ

15. 12 ΟΚΤ 1862 ο Όθωνας εγκατέλειψε τη χώρα Σ Λ

16. Οι επαναστάτες προκήρυξαν εκλογές που έγιναν το ΝΟΕ του 1862 Σ Λ

17. Οι πεδινοί είχαν αρχηγό τον Κ. Κανάρη (ήταν υπονομευτής των θεσμών του Κοινοβουλίου), είχε οπαδούς παράνομα διορισμένους και άνεργους πτυχιούχους. Σ Λ

18. Οι ορεινοί είχαν αρχηγούς τον Δ. Γρίβα και τον Δημήτριο Βούλγαρη. Σ Λ

19. Ο λαός συμμετείχε στις δύο παρατάξεις το Εθνικόν Κομιτάτον με αρχηγό τον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη και τους Εκλεκτικούς Σ Λ

20. Το Σύνταγμα του 1864 όριζε ως πολίτευμα τη συνταγματική μοναρχία. Σ Λ

21. Η αρχή της δεδηλωμένης (1875) του Χαριλάου Τρικούπη καθόριζε ότι ο βασιλιάς θα έδινε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον αρχηγό του κόμματος που θα είχε τη δεδηλωμένη πλειοψηφία των βουλευτών. Σ Λ

22. Από το 1875 το κόμμα του Τρικούπη παρουσίασε πρόγραμμα εκσυγχρονισμού. Σ Λ

23. Αυξήθηκαν τα οικονομικά του κράτους στην περίοδο του Τρικούπη με την μείωση των φόρων και τη σύναψη δανείων. Σ Λ

24. Ο Δηλιγιάννης δεν αποδεχόταν τη διάκριση των εξουσιών. Σ Λ

25. Ο Δηλιγιάννης στόχευε στον έλεγχο των εξουσιών από το κόμμα του. Σ Λ

26. Ο Δηλιγιάννης δεν υποστήριξε τους αγρότες στη Θεσσαλική γη και δεν τους χορήγησε εκτάσεις γης. Σ Λ

27. Ο Τρικούπης θεωρούσε το κράτος ως μοχλό της οικονομικής ανάπτυξης. Σ Λ

28. Η επιλογή των εκλογέων από τα δυο μεγάλα κόμματα βασιζόταν στην κρίση τους για την πολιτική ζωή του τόπου και στις επιδράσεις που αυτά ασκούσαν στα συμφέροντα κάθε κοινωνικής ομάδας. Σ Λ

29. Το εκλογικό σύστημα επέβαλλε την ψήφιση ενός μόνο κόμματος και ο καθένας είχε δικαίωμα να ψηφίσει θετικά ή αρνητικά υποψηφίους από διαφορετικά κόμματα. Σ Λ

30. Κατά τη δεκαετία του 1890 οι εκλογείς ψηφίζουν τους πολιτικούς με κριτήριο την αξιοπιστία τους και τον πολιτικό χώρο στον οποίο ανήκουν. Σ Λ

31. Οι υποψήφιοι βουλευτές προέρχονταν από τα μεσαία και τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα (δικηγόροι, δημόσιοι υπάλληλοι), ενώ τα κομματικά στελέχη από τα ανώτερα. Σ Λ

32. Οι βουλευτές μπορούσαν να ασκήσουν πίεση στην κομματική ηγεσία για να εξυπηρετήσουν πελατειακές τους σχέσεις. Σ Λ

33. Το όραμα του Τρικούπη για ένα σύγχρονο, ισχυρό και ανεπτυγμένο κράτος πέτυχε. Σ Λ

34. Οι αστοί, οι διανοούμενοι, οι μικροκαλλιεργητές και οι αξιωματικοί του στρατού ήταν δυσαρεστημένοι από την κατάσταση του κράτους Σ Λ

35. Ο πόλεμος του 1897 που έληξε με νίκη των Ελλήνων Σ Λ

36. Το 1906 ιδρύθηκε από τον Δημήτριο Γούναρη η κοινοβουλευτική ομάδα των Ιαπώνων. Σ Λ

37. 15 ΑΥΓ 1919 εκδηλώθηκε το κίνημα στο Γουδί από τον Στρατιωτικό Σύνδεσμο. Σ Λ

38. 14 ΣΕΠΤ 1919 έγινε διαδήλωση των επαγγελματικών σωματείων της Αθήνας και ζητούσαν την επίλυση οικονομικών αιτημάτων Σ Λ

39. Με το σύνθημα της "παλινόρθωσης" οι ανεξάρτητοι υποψήφιοι υποσχέθηκαν υλοποίηση των αιτημάτων των συλλαλητηρίων του 1909 λύση του αγροτικού ζητήματος με την παροχή γης στους ακτήμονες. Σ Λ

40. Οι εκσυγχρονιστές συσπειρώθηκαν γύρω από τον Ελευθέριο Βενιζέλο Σ Λ

41. Στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1910 οι Φιλελεύθεροι κέρδισαν 307 έδρες, σε σύνολο 362 εδρών. Σ Λ

42. Η κυβέρνηση Βενιζέλου ψήφισε νόμους που εισήγαγαν μεταρρυθμίσεις για το δημόσιο και ιδιωτικό βίο. Σ Λ

43. Το κόμμα των Φιλελευθέρων ήταν προσωποπαγές. Σ Λ

44. Ως αντιβενιζελικά θεωρούνται τα κόμματα της αντιπολίτευσης που τα ένωνε ένας προοδευτικός προσανατολισμός. Σ Λ

45. Το κόμμα του Ράλλη υποστήριζε τον εκσυγχρονισμό ήταν υπέρ της ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας. Σ Λ

46. Το κόμμα του Γ. Θεοτόκη ήταν πιο μετριοπαθές από τα προηγούμενα, είχε τη μεγαλύτερη λαϊκή βάση και αποτέλεσε τον πυρήνα των Αντιβενιζελικών (1909-1915). Σ Λ

47. Το Λαϊκό Κόμμα που ιδρύθηκε το 1910 είχε αρχηγό τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Σ Λ

48. Ο Βενιζέλος τάσσεται υπέρ της ουδετερότητας της Ελλάδος ενώ ο βασιλιάς υπέρ της συμμετοχής της Ελλάδας στον πόλεμο με το μέρος της Entente. Σ Λ

49. Στις 26 ΣΕΠΤ ο Βενιζέλος παραιτείται και συγκροτεί την κυβέρνησή του στη Θεσσαλονίκη. Σ Λ

50. Η Συνθήκη των Σεβρών (10 ΑΥΓ. 1920) ήταν η μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία της Ελλάδας, αφού η "Μεγάλη Ιδέα" έγινε πραγματικότητα και δημιουργήθηκε η "Ελλάδα των πέντε θαλασσών και των δύο ηπείρων". Σ Λ

51. 14 ΝΟΕ. 1920: οι φιλελεύθεροι προκηρύσσουν εκλογές και ο Βενιζέλος κερδίζει τις εκλογές. Σ Λ

52. Το 1918 ιδρύεται το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (Σ.Ε.Κ.Ε.) το οποίο μέχρι το 1919 υποστήριζε την κοινοβουλευτική δημοκρατία, ενώ σταδιακά υιοθέτησε την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου. Σ Λ