Δευτερόκλιτα επίθετα

Adiectiva primae et secundae declinationis

Τα δευτερόκλιτα επίθετα έχουν διαφορετική ονομαστική για κάθε γένος: bonus, bona, bonum, «καλός, καλή, καλό». Είναι επομένως τρικατάληκτα.

Ονομάζονται δευτερόκλιτα επειδή το αρσενικό και το ουδέτερο ακολουθούν τη Βʹ κλίση· το θηλυκό ακολουθεί την Αʹ. Δεν κλίνονται και τα τρία γένη κατά τη Βʹ κλίση.

Το επίθετο συμφωνεί με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση, όχι υποχρεωτικά σε κλίση ή κατάληξη.

Οι πίνακες δίνονται χωρίς συστηματικά σημεία ποσότητας. Ειδικά η αφαιρετική ενικού του θηλυκού έχει μακρό -ā, ενώ η ονομαστική έχει βραχύ -ă.

1. Οι βασικές μορφές

Μορφή	Παράδειγμα	Παρατήρηση
-us, -a, -um	bonus, bona, bonum	το συνηθέστερο σχήμα
-er, -era, -erum	liber, libera, liberum	διατηρείται το e
-er, -ra, -rum	pulcher, pulchra, pulchrum	το e μένει μόνο στην αρσενική ονομαστική και κλητική ενικού
-ur, -ura, -urum	satur, satura, saturum	ιδιαίτερο παράδειγμα της γραμματικής

Η ονομαστική σε -er δεν αρκεί για την ταξινόμηση: liber, libera, liberum είναι δευτερόκλιτο, αλλά acer, acris, acre και celer, celeris, celere είναι τριτόκλιτα.

2. Κανονική κλίση

bonus, bona, bonum — καλός

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	bonus	bona	bonum
Γενική	boni	bonae	boni
Δοτική	bono	bonae	bono
Αιτιατική	bonum	bonam	bonum
Κλητική	bone	bona	bonum
Αφαιρετική	bono	bona	bono

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	boni	bonae	bona
Γενική	bonorum	bonarum	bonorum
Δοτική	bonis	bonis	bonis
Αιτιατική	bonos	bonas	bona
Κλητική	boni	bonae	bona
Αφαιρετική	bonis	bonis	bonis

Κατά το bonus κλίνονται πολλά επίθετα των κειμένων: clarus, gelidus, plenus, superbus, adversus, antiquus, parvus, magnus, malus, novus, publicus. Η κανονική κλίση δεν σημαίνει και κανονικό σχηματισμό παραθετικών.

liber, libera, liberum — ελεύθερος

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	liber	libera	liberum
Γενική	liberi	liberae	liberi
Δοτική	libero	liberae	libero
Αιτιατική	liberum	liberam	liberum
Κλητική	liber	libera	liberum
Αφαιρετική	libero	libera	libero

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	liberi	liberae	libera
Γενική	liberorum	liberarum	liberorum
Δοτική	liberis	liberis	liberis
Αιτιατική	liberos	liberas	libera
Κλητική	liberi	liberae	libera
Αφαιρετική	liberis	liberis	liberis

Το e διατηρείται σε ολόκληρη την κλίση. Το ίδιο βασικό σχήμα ακολουθούν τα miser, misera, miserum και tener, tenera, tenerum.

Στα κείμενα: V, animum tenerum· VI, liberi esse possumus· XLIII, libera in libera patria.

pulcher, pulchra, pulchrum — ωραίος

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	pulcher	pulchra	pulchrum
Γενική	pulchri	pulchrae	pulchri
Δοτική	pulchro	pulchrae	pulchro
Αιτιατική	pulchrum	pulchram	pulchrum
Κλητική	pulcher	pulchra	pulchrum
Αφαιρετική	pulchro	pulchra	pulchro

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	pulchri	pulchrae	pulchra
Γενική	pulchrorum	pulchrarum	pulchrorum
Δοτική	pulchris	pulchris	pulchris
Αιτιατική	pulchros	pulchras	pulchra
Κλητική	pulchri	pulchrae	pulchra
Αφαιρετική	pulchris	pulchris	pulchris

Το pulcher έχει βάση pulchr-. Δεν σχηματίζουμε «pulcheri» ή «pulchera».

Στο V, το pulchri προσδιορίζει το libri: ονομαστική πληθυντικού αρσενικού, ως κατηγορούμενο.

Στην ίδια μορφολογική κατηγορία ανήκουν τα niger, nigra, nigrum, aeger, aegra, aegrum, ruber, rubra, rubrum, sacer, sacra, sacrum. Τα παραδείγματα αυτά εξηγούν τον κανόνα· δεν παρουσιάζονται όλα ως εμφανίσεις στα 50 κείμενα.

3. Επίθετα σε -er των κειμένων

Επίθετο	Βάση	Τύπος του κειμένου	Μάθημα
liber, libera, liberum	liber-	liberi	VI
miser, misera, miserum	miser-	misera	XXXVII
tener, tenera, tenerum	tener-	tenerum	V
pulcher, pulchra, pulchrum	pulchr-	pulchri	V
integer, integra, integrum	integr-	integer	XXXIX

Το integer χάνει το e έξω από την αρσενική ονομαστική και κλητική ενικού: integra, integrum, integri, όχι «integera».

Η διάκριση διατήρησης ή αποβολής του e αφορά την κλίση· δεν ταυτίζεται με τον τρόπο σχηματισμού του υπερθετικού.

Ιδιαίτερο είναι το dexter, dextra, dextrum, που διαθέτει και τύπους με διατηρημένο e, όπως dextera. Στο XXXIV, το dextram είναι ουσιαστικοποιημένο θηλυκό, με εννοούμενο manum: «το δεξί χέρι».

4. Συμφωνία χωρίς ταύτιση καταλήξεων

Παράδειγμα	Εξήγηση
poeta clarus	το poeta είναι αρσενικό της Αʹ κλίσης· το clarus έχει αρσενική κατάληξη
manus dextra	το manus είναι θηλυκό της Δʹ· το dextra είναι θηλυκό
corpus infirmum	το corpus είναι ουδέτερο της Γʹ· το infirmum είναι ουδέτερο
res publica	το res είναι θηλυκό της Εʹ· το publica είναι θηλυκό
homo impudens	εδώ το επίθετο είναι τριτόκλιτο, όχι δευτερόκλιτο

Χαρακτηριστικά παραδείγματα από τα κείμενα είναι τα poeta epicus στο V, species horrenda στο XIV και corpore infirmo στο XL.

Το horrenda συμφωνεί με το θηλυκό species σε ονομαστική ενικού. Το horrendus είναι επίθετο ρηματικής προέλευσης· στη συγκεκριμένη φράση λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός.

5. Κλητική και επίθετα σε -ius

Η κλητική αρσενικού ενικού:

• Σε -us σχηματίζεται συνήθως σε -e: bonus → bone, clarus → clare.
• Σε -er είναι ίδια με την ονομαστική: liber, miser, pulcher.
• Στο θηλυκό και στο ουδέτερο συμπίπτει με την ονομαστική.

Τα κανονικά επίθετα σε -ius, -ia, -ium έχουν γενική αρσενικού -ii και κλητική -ie. Δεν μεταφέρουμε μηχανικά στα επίθετα την κλητική -i των λατινικών κύριων ονομάτων και του filius.

Ιδιαίτερη περίπτωση είναι το κτητικό meus, mea, meum, που έχει κλητική αρσενικού mi. Στο XII, mi pater, το mi είναι κλητική αρσενικού ενικού της κτητικής αντωνυμίας.

Η κλίση των κτητικών ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό το επιθετικό σχήμα, αλλά η αντωνυμική τους λειτουργία χρειάζεται χωριστή μελέτη.

6. Αντωνυμικά επίθετα: γενική -ius και δοτική -i

Εννέα επίθετα ακολουθούν κατά βάση την Αʹ και τη Βʹ κλίση, αλλά έχουν γενική ενικού -ius και δοτική ενικού -i σε όλα τα γένη. Ονομάζονται συχνά αντωνυμικά επίθετα.

Ονομαστική αρσενικού, θηλυκού, ουδετέρου	Σημασία	Γενική ενικού, όλα τα γένη	Δοτική ενικού, όλα τα γένη
unus, una, unum	ένας, μόνος	unius	uni
ullus, ulla, ullum	κάποιος, κανένας σε ορισμένα περιβάλλοντα	ullius	ulli
nullus, nulla, nullum	κανένας	nullius	nulli
solus, sola, solum	μόνος	solius	soli
totus, tota, totum	ολόκληρος	totius	toti
alius, alia, aliud	άλλος	συνήθως alterius αντί του σπάνιου alius	alii
alter, altera, alterum	ο άλλος από δύο	alterius	alteri
uter, utra, utrum	ποιος από τους δύο	utrius	utri
neuter, neutra, neutrum	κανένας από τους δύο	neutrius	neutri

Στον πληθυντικό ακολουθούν κανονικά το σχήμα του bonus.

totus: παράδειγμα ενικού

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	totus	tota	totum
Γενική	totius	totius	totius
Δοτική	toti	toti	toti
Αιτιατική	totum	totam	totum
Κλητική	tote	tota	totum
Αφαιρετική	toto	tota	toto

Η κλητική δίνεται ως μορφολογικός σχηματισμός· δεν αποτελεί συχνή πρακτική χρήση.

Ιδιαιτερότητες που εμφανίζονται στα μαθήματα

Μάθημα	Τύπος	Αναγνώριση
XVII	alius alia de causa	alius: ονομαστική αρσενικού· alia: αφαιρετική θηλυκού με το causa
XVII	totis castris	αφαιρετική πληθυντικού ουδετέρου
XIX	altero consule	αφαιρετική ενικού αρσενικού
XXXIII	tibi uni	uni: δοτική ενικού αρσενικού, από το unus
XL	solus Quintus Mucius	ονομαστική ενικού αρσενικού
XLIV	nulla fides	ονομαστική ενικού θηλυκού
XLIV	nullus locus	ονομαστική ενικού αρσενικού
L	uter	ονομαστική ενικού αρσενικού
L	neutrum	αιτιατική ενικού αρσενικού, στο περιβάλλον του mitti
L	alter / alteri	ονομαστική / δοτική ενικού αρσενικού
L	neuter	ονομαστική ενικού αρσενικού
L	ulla malevolentia	αφαιρετική ενικού θηλυκού

Το neutrum δεν είναι υποχρεωτικά ουδέτερο: μπορεί να είναι και αιτιατική αρσενικού. Στο L αναφέρεται στους δύο άνδρες για τους οποίους συζητείται η αποστολή στην Ισπανία.

Το ουδέτερο του alius είναι aliud, όχι «alium». Στο VIII, το aliquid είναι αντωνυμία και δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως πτώση του επιθέτου alius.

7. Παραθετικά: οι χρήσιμες ιδιαιτερότητες

Ο θετικός και ο υπερθετικός των συνηθισμένων επιθέτων αυτής της κατηγορίας έχουν μορφές Αʹ και Βʹ κλίσης. Ο συγκριτικός σε -ior, -ius κλίνεται κατά τη Γʹ κλίση:

• clarus, clara, clarum.
• clarior για αρσενικό και θηλυκό, clarius για ουδέτερο.
• clarissimus, clarissima, clarissimum.

Τα παραθετικά εδώ δίνονται συνοπτικά για τις ανάγκες αναγνώρισης· η πλήρης μελέτη τους ανήκει σε ιδιαίτερο κεφάλαιο.

Βασικά ανώμαλα παραθετικά

Θετικός	Συγκριτικός: αρσενικό / θηλυκό, ουδέτερο	Υπερθετικός
bonus	melior, melius	optimus, -a, -um
malus	peior, peius	pessimus, -a, -um
magnus	maior, maius	maximus, -a, -um
parvus	minor, minus	minimus, -a, -um
multus	plus — ιδιότυπη ενική χρήση· πληθυντικός plures, plura	plurimus, -a, -um

Το plus δεν σχηματίζει έναν συνηθισμένο αρσενικό και θηλυκό ενικό τύπο όπως το melior. Αποφεύγουμε κατασκευές όπως «multior» για τον συνήθη συγκριτικό του multus.

Παραδείγματα: IV, maxima / minima· XXVII, minor natu, meliora· XXII, optimum.

Υπερθετικός σε -errimus

Στα επίθετα με αρσενική ονομαστική σε -er, ο υπερθετικός σχηματίζεται από την ονομαστική με -rimus:

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
pulcher	pulchrior, pulchrius	pulcherrimus
miser	miserior, miserius	miserrimus
tener	tenerior, tenerius	tenerrimus
liber	liberior, liberius	liberrimus
integer	integrior, integrius	integerrimus

Το e του pulcher χάνεται στην κλίση (pulchri) αλλά διατηρείται στη βάση του υπερθετικού pulcherrimus. Δεν σχηματίζουμε «pulchrissimus».

Στα XXXVII και XLIII εμφανίζονται συγκριτικοί ή υπερθετικοί του miser: miserius, miserrima.

magnificus και συναφείς σχηματισμοί

Το magnificus, που εμφανίζεται στο IV ως magnifici, έχει:

• magnificentior, magnificentius.
• magnificentissimus, -a, -um.

Δεν σχηματίζεται κανονικά ως «magnificior». Παρόμοιες ιδιομορφίες παρουσιάζουν σύνθετα σε -dicus, -volus, -ficus, με ειδικό έλεγχο κάθε λήμματος.

novus: σημασιολογική προσοχή

Το novus εμφανίζεται στο II, novam patriam. Στη σχολική παρουσίαση συσχετίζεται με recentior ως προς το «νεότερος, πιο πρόσφατος». Το novissimus σημαίνει συχνά «τελευταίος», όχι απλώς «ο πιο νέος».

Στο XXVI, novissimam valetudinem αναφέρεται στην τελευταία ασθένεια. Δεν μεταφέρουμε μηχανικά τη νεοελληνική σημασία σε κάθε βαθμό.

Περιφραστικός ή ανύπαρκτος συνήθης συγκριτικός

Ορισμένα επίθετα σχηματίζουν σύγκριση με magis / maxime, ενώ άλλα δεν έχουν συνήθη παραθετικά στην κυριολεκτική σημασία τους. Δεν παράγουμε μηχανικά τύπους σε -ior / -issimus για κάθε λήμμα.

Στα κείμενα υπάρχουν επίθετα εθνικότητας ή σχέσης, όπως Romanus, Graecus, Punicus, Ponticus, και σημασιολογικά ιδιαίτερα όπως unicus. Η βασική σχολική χρήση δεν απαιτεί να επινοούμε παραθετικά τους. Ειδικές μεταφορικές χρήσεις της γραμματείας εξετάζονται χωριστά.

Τύποι με ιδιαίτερη σημασία θέσης ή σειράς

Σειρά παραθετικών	Τύπος στα κείμενα	Μάθημα
posterus — posterior — postremus / postumus	postero die	XVI, XX
superus — superior — supremus / summus	summa diligentia	XXVIII
exterus — exterior — extremus / extimus	extremo discrimine	XXV
prope — propior — proximus	solarium proximum	XX

Το prope είναι επίρρημα / πρόθεση, όχι συνηθισμένος θετικός επιθέτου. Τα postero, summa, extremo, proximum κλίνονται ως δευτερόκλιτοι επιθετικοί τύποι, αλλά η σημασία τους δεν αποδίδεται πάντοτε ως απλή σύγκριση: postero die «την επόμενη ημέρα», summa diligentia «με τη μεγαλύτερη επιμέλεια».

8. Ουσιαστικοποιημένα επίθετα και άλλες ομόγραφες μορφές

boni, bona, mali, mala

Στο VI, το boni viri έχει επίθετο και ουσιαστικό. Στο XXII, το consulamus bonis περιέχει ουσιαστικοποιημένο επίθετο, «στους καλούς / έντιμους πολίτες».

Το bona μπορεί να δηλώνει «αγαθά», ενώ το mala «κακά, συμφορές». Στο XXXIX, το malis είναι αφαιρετική πληθυντικού ουδετέρου, «από τα κακά / τις συμφορές»· η κατάληξη δεν το καθιστά θηλυκό.

solum: επίθετο ή επίρρημα;

Το solum μπορεί να είναι τύπος του solus ή επίρρημα, «μόνο». Στο XV, pelles solum habent, σημαίνει «έχουν μόνο δέρματα»· δεν συμφωνεί ως επίθετο με το θηλυκό πληθυντικό pelles.

liber: επίθετο ή ουσιαστικό;

• liber, libera, liberum: ελεύθερος.
• liber, libri: βιβλίο.
• liberi, liberorum: τέκνα.

Στο V, libri = βιβλία· στο VI, liberi = ελεύθεροι· στο XLIII, liberi = τέκνα.

Επίθετο ή μετοχή;

Οι μετοχές παρακειμένου σε -us, -a, -um, μέλλοντα σε -urus, -ura, -urum και τα γερουνδιακά σε -ndus, -nda, -ndum ακολουθούν το ίδιο βασικό κλιτικό σχήμα, αλλά έχουν ιδιαίτερη γραμματική λειτουργία.

Παραδείγματα: III, iratus· XX, moriturum· XXXIII, sananda. Η ομοιότητα της κλίσης δεν τα μετατρέπει αυτομάτως σε απλά λεξικά επίθετα.

9. Χαρακτηριστικοί τύποι από τα κείμενα

Μάθημα	Φράση / τύπος	Λήμμα	Αναγνώριση
I	terra gelida	gelidus, -a, -um	αφαιρετική ενικού θηλυκού μετά το de
I	plenae	plenus, -a, -um	ονομαστική πληθυντικού θηλυκού, με epistulae
III	superba	superbus, -a, -um	ονομαστική ενικού θηλυκού, με Cassiope
V	animum tenerum	tener, tenera, tenerum	αιτιατική ενικού αρσενικού
V	pulchri	pulcher, pulchra, pulchrum	ονομαστική πληθυντικού αρσενικού
IX	liber populus	liber, libera, liberum	ονομαστική ενικού αρσενικού
XII	parvula	parvulus, -a, -um	ονομαστική ενικού θηλυκού
XV	frigidissimis	frigidus, -a, -um	αφαιρετική πληθυντικού, υπερθετικός, με locis
XIX	pravissimi	pravus, -a, -um	γενική ενικού ουδετέρου, με ingenii
XXVII	dura et acerba	durus / acerbus	ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου
XXXVII	misera	miser, misera, miserum	ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου
XXXIX	integer	integer, integra, integrum	ονομαστική ενικού αρσενικού
XL	corpore infirmo	infirmus, -a, -um	αφαιρετική ενικού ουδετέρου
XLVIII	cerva alba	albus, -a, -um	ονομαστική ενικού θηλυκού
L	toto senatu	totus, tota, totum	αφαιρετική ενικού αρσενικού

Το parvula είναι υποκοριστικός θετικός τύπος, όχι συγκριτικός ή υπερθετικός του parvus. Το acerbus είναι δευτερόκλιτο· δεν συγχέεται με το τριτόκλιτο acer, acris, acre.

10. Τι κρατάμε

1. Αρσενικό και ουδέτερο: Βʹ κλίση· θηλυκό: Αʹ κλίση.
2. Συμφωνία σε γένος, αριθμό και πτώση, όχι υποχρεωτικά ίδια κατάληξη.
3. Στα -er μαθαίνουμε και το θηλυκό: libera αλλά pulchra.
4. Τα αντωνυμικά επίθετα έχουν ιδιαίτερη γενική -ius και δοτική -i.
5. Το alius έχει ουδέτερο aliud.
6. Ο συγκριτικός σε -ior, -ius κλίνεται ως τριτόκλιτος· ο υπερθετικός συνήθως ως δευτερόκλιτος.
7. Διακρίνουμε libri / liberi, solum επίθετο / επίρρημα και απλά επίθετα / μετοχές.
8. Δεν σχηματίζουμε παραθετικά μηχανικά χωρίς έλεγχο του λήμματος.

Πηγές

• Λατινική Γραμματική Γʹ Λυκείου, §§ 35–38: Δευτερόκλιτα επίθετα.
• Allen and Greenough, § 110: επίθετα Αʹ και Βʹ κλίσης.
• Allen and Greenough, § 113: γενική -ius και δοτική -i.
• Allen and Greenough, §§ 129–131: ανώμαλη και ελλειπτική σύγκριση.
• Allen and Greenough, §§ 123–128: σχηματισμός παραθετικών.
• Σπυρίδων Βλιώρας: παρατηρήσεις στα μαθήματα I–XX.
• Σπυρίδων Βλιώρας: κείμενα μαθημάτων I–L.