Τριτόκλιτα επίθετα

Adiectiva tertiae declinationis

Τα τριτόκλιτα επίθετα κλίνονται κατά τη Γʹ κλίση και στα τρία γένη. Η γενική ενικού τελειώνει σε -is και είναι κοινή για αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο.

Διακρίνονται σε τρικατάληκτα, δικατάληκτα και μονοκατάληκτα, ανάλογα με τις διαφορετικές μορφές της ονομαστικής ενικού.

«Μονοκατάληκτο» σημαίνει κοινή ονομαστική ενικού στα τρία γένη, όχι ότι όλες οι πτώσεις έχουν μία κατάληξη.

Οι πίνακες δίνονται χωρίς συστηματική σημείωση της ποσότητας των φωνηέντων. Οι τύποι της σχολικής κλίσης διακρίνονται από σπανιότερες παραλλαγές της γραμματείας.

1. Οι τρεις κατηγορίες

Κατηγορία	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο	Γενική ενικού
Τρικατάληκτο	celer	celeris	celere	celeris
Τρικατάληκτο	acer	acris	acre	acris
Δικατάληκτο	fortis	fortis	forte	fortis
Μονοκατάληκτο	felix	felix	felix	felicis
Μονοκατάληκτο	ingens	ingens	ingens	ingentis
Συγκριτικός, δικατάληκτος	fortior	fortior	fortius	fortioris

Τα acer, acris, acre και celer, celeris, celere δεν είναι δευτερόκλιτα, παρά την αρσενική ονομαστική σε -er. Τα pulcher, pulchra, pulchrum και liber, libera, liberum είναι δευτερόκλιτα.

2. Οι βασικές καταλήξεις

Στη συνηθισμένη κλίση των θετικών τριτόκλιτων επιθέτων κρατάμε:

• Αφαιρετική ενικού -i.
• Γενική πληθυντικού -ium.
• Ονομαστική, αιτιατική και κλητική ουδετέρου πληθυντικού -ia.

Πτώση	Αρσενικό / θηλυκό: ενικός	Ουδέτερο: ενικός	Αρσενικό / θηλυκό: πληθυντικός	Ουδέτερο: πληθυντικός
Ονομαστική	ο λεξικός τύπος	ο λεξικός τύπος	-es	-ia
Γενική	-is	-is	-ium	-ium
Δοτική	-i	-i	-ibus	-ibus
Αιτιατική	-em	όπως η ονομαστική	-es	-ia
Κλητική	όπως η ονομαστική	όπως η ονομαστική	-es	-ia
Αφαιρετική	-i	-i	-ibus	-ibus

Στην αιτιατική πληθυντικού αρσενικού και θηλυκού απαντούν και τύποι σε -īs, π.χ. fortis αντί fortes. Δεν είναι γενική ενικού όταν η σύνταξη απαιτεί πληθυντικό.

Οι συγκριτικοί και ορισμένα μονοκατάληκτα εξαιρούνται από την τριάδα -i, -ium, -ia.

3. Τρικατάληκτα

celer, celeris, celere — γρήγορος

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	celer	celeris	celere
Γενική	celeris	celeris	celeris
Δοτική	celeri	celeri	celeri
Αιτιατική	celerem	celerem	celere
Κλητική	celer	celeris	celere
Αφαιρετική	celeri	celeri	celeri

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	celeres	celeres	celeria
Γενική	celerium	celerium	celerium
Δοτική	celeribus	celeribus	celeribus
Αιτιατική	celeres	celeres	celeria
Κλητική	celeres	celeres	celeria
Αφαιρετική	celeribus	celeribus	celeribus

Το e διατηρείται: celeris, celeri, όχι «celris». Ο πίνακας δίνει τη σχολική γενική πληθυντικού celerium.

Στο XLV απαντά celeriter, «γρήγορα»: είναι παράγωγο επίρρημα, όχι πτώση του επιθέτου.

acer, acris, acre — οξύς, σφοδρός

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	acer	acris	acre
Γενική	acris	acris	acris
Δοτική	acri	acri	acri
Αιτιατική	acrem	acrem	acre
Κλητική	acer	acris	acre
Αφαιρετική	acri	acri	acri

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	acres	acres	acria
Γενική	acrium	acrium	acrium
Δοτική	acribus	acribus	acribus
Αιτιατική	acres	acres	acria
Κλητική	acres	acres	acria
Αφαιρετική	acribus	acribus	acribus

Η βάση είναι acr-. Στο ίδιο γενικό σχήμα ανήκουν τα:

Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο	Σημασία
alacer	alacris	alacre	ζωηρός, πρόθυμος
equester	equestris	equestre	ιππικός
pedester	pedestris	pedestre	πεζικός
celeber	celebris	celebre	ονομαστός
saluber	salubris	salubre	υγιεινός

Από αυτά απαντούν ιδιαίτερα χρήσιμα παραδείγματα στα κείμενα:

• XIII: exercitum alacrem — αιτιατική ενικού αρσενικού.
• XV: equestribus proeliis — αφαιρετική πληθυντικού ουδετέρου.

Το acer δεν συγχέεται με το δευτερόκλιτο acerbus, -a, -um. Στο XXVII, το acerbiora είναι συγκριτικός του acerbus, όχι του acer.

4. Δικατάληκτα

fortis, forte — δυνατός, γενναίος

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	fortis	fortis	forte
Γενική	fortis	fortis	fortis
Δοτική	forti	forti	forti
Αιτιατική	fortem	fortem	forte
Κλητική	fortis	fortis	forte
Αφαιρετική	forti	forti	forti

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	fortes	fortes	fortia
Γενική	fortium	fortium	fortium
Δοτική	fortibus	fortibus	fortibus
Αιτιατική	fortes	fortes	fortia
Κλητική	fortes	fortes	fortia
Αφαιρετική	fortibus	fortibus	fortibus

Το ίδιο βασικό σχήμα ακολουθούν πολλά επίθετα των μαθημάτων:

Επίθετο	Σημασία	Ενδεικτικός τύπος / μάθημα
similis, simile	όμοιος	similem — XIV
nobilis, nobile	ευγενής, επιφανής	nobilissimi — XIX, υπερθετικός
gravis, grave	βαρύς, σοβαρός	graviter — XIX, επίρρημα
omnis, omne	όλος, κάθε	omnes — VII
communis, commune	κοινός	commune — XVII
militaris, militare	στρατιωτικός	militaris — XV, XVII
liberalis, liberale	ελευθέριος, αρμόδιος σε ελεύθερο άνθρωπο	liberales — XIII
turpis, turpe	αισχρός	turpis — XV
tristis, triste	λυπημένος	tristis — XII
grandis, grande	μεγάλος, προχωρημένος	grandi — XXVII
mitis, mite	ήπιος	mitia — XXVII
mollis, molle	μαλακός	mollia — XXVII
mortalis, mortale	θνητός	mortale — XXII
immortalis, immortale	αθάνατος	immortalium — XXII
utilis, utile	χρήσιμος	utilia — XLVIII
stabilis, stabile	σταθερός	stabilis — XLIV

Οι παραπομπές δηλώνουν συγκεκριμένους τύπους· ένας υπερθετικός ή ένα επίρρημα δεν είναι πτώση του θετικού επιθέτου.

omnis και communis

Τα omnis και communis δεν έχουν την ίδια σημασία:

• omnes legatos, VII: όλους τους απεσταλμένους.
• commune periculum, XVII: κοινό κίνδυνο.
• communis utilitatis, XLVI: της κοινής ωφέλειας.

Το omnis δεν έχει συνήθη παραθετικά με τη σημασία «όλος». Δεν σχηματίζουμε μηχανικά «omnior» ή «omnissimus».

5. Μονοκατάληκτα

felix, felicis — ευτυχής

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	felix	felix	felix
Γενική	felicis	felicis	felicis
Δοτική	felici	felici	felici
Αιτιατική	felicem	felicem	felix
Κλητική	felix	felix	felix
Αφαιρετική	felici	felici	felici

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	felices	felices	felicia
Γενική	felicium	felicium	felicium
Δοτική	felicibus	felicibus	felicibus
Αιτιατική	felices	felices	felicia
Κλητική	felices	felices	felicia
Αφαιρετική	felicibus	felicibus	felicibus

Στο XXXV, το felices viros περιέχει αιτιατική πληθυντικού αρσενικού.

Αντίστοιχη κλίση έχουν τα ferox, ferocis (άγριος), atrox, atrocis (σκληρός), audax, audacis (τολμηρός). Στα VIII και X εμφανίζεται το feroces.

ingens, ingentis — τεράστιος

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ingens	ingens	ingens
Γενική	ingentis	ingentis	ingentis
Δοτική	ingenti	ingenti	ingenti
Αιτιατική	ingentem	ingentem	ingens
Κλητική	ingens	ingens	ingens
Αφαιρετική	ingenti	ingenti	ingenti

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	ingentes	ingentes	ingentia
Γενική	ingentium	ingentium	ingentium
Δοτική	ingentibus	ingentibus	ingentibus
Αιτιατική	ingentes	ingentes	ingentia
Κλητική	ingentes	ingentes	ingentia
Αφαιρετική	ingentibus	ingentibus	ingentibus

Παραδείγματα:

• X: bellum ingens — αιτιατική ενικού ουδετέρου.
• XIV: ingentis magnitudinis — γενική ενικού θηλυκού.
• XVII: ingenti magnitudine — αφαιρετική ενικού θηλυκού.
• XXIII: ingentem navem — αιτιατική ενικού θηλυκού.

Στο ingens η ονομαστική είναι κοινή στα τρία γένη, αλλά η αιτιατική αρσενικού / θηλυκού ingentem διαφέρει από την ουδέτερη ingens.

Άλλα χρήσιμα μονοκατάληκτα των κειμένων είναι:

Λήμμα	Σημασία	Τύπος / μάθημα
iners, inertis	αδρανής	iners — XV
impudens, impudentis	αναιδής	impudens — XXIV
sapiens, sapientis	σοφός	sapiens — XXXIX, XLVI
par, paris	ίσος, όμοιος	parem — XXIX
inops, inopis	στερημένος, χωρίς μέσα	inopes — XLIV
praecox, praecocis	πρώιμος	praecocem — XXV

Το prudens, prudentis, παράδειγμα της σχολικής γραμματικής, κλίνεται κατά το σχήμα ingens. Στο XXVI όμως το prudentia είναι ουσιαστικό της Αʹ κλίσης· δεν είναι πτώση του επιθέτου.

6. Συγκριτικοί: -e, -um, -a

Οι συγκριτικοί σε -ior, -ius έχουν:

• Αφαιρετική ενικού -e.
• Γενική πληθυντικού -um.
• Ουδέτερο πληθυντικού -a.

fortior, fortius — γενναιότερος

Ενικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	fortior	fortior	fortius
Γενική	fortioris	fortioris	fortioris
Δοτική	fortiori	fortiori	fortiori
Αιτιατική	fortiorem	fortiorem	fortius
Κλητική	fortior	fortior	fortius
Αφαιρετική	fortiore	fortiore	fortiore

Πληθυντικός

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική	fortiores	fortiores	fortiora
Γενική	fortiorum	fortiorum	fortiorum
Δοτική	fortioribus	fortioribus	fortioribus
Αιτιατική	fortiores	fortiores	fortiora
Κλητική	fortiores	fortiores	fortiora
Αφαιρετική	fortioribus	fortioribus	fortioribus

Στο XXXI, fortior hoste περιέχει ονομαστική ενικού αρσενικού συγκριτικού και αφαιρετική συγκρίσεως.

Αντιπαραβολή θετικού και συγκριτικού

Πτώση	Θετικός	Συγκριτικός
Αφαιρετική ενικού	forti	fortiore
Γενική πληθυντικού	fortium	fortiorum
Ουδέτερο πληθυντικού	fortia	fortiora

Ο τύπος fortissimus είναι υπερθετικός και κλίνεται ως δευτερόκλιτος: fortissimus, fortissima, fortissimum.

Στο XXVI, τα longiore, dignius είναι συγκριτικοί, ενώ τα anilis, matronalis, puellaris είναι θετικά δικατάληκτα επίθετα.

plures και complures

Εξαιρέσεις στη γενική πληθυντικού των συγκριτικών:

Τύπος	Ουδέτερο πληθυντικού	Γενική πληθυντικού
plures	plura	plurium
complures	complura	complurium

Στο XXXIV, complures praedonum duces, το complures είναι ονομαστική πληθυντικού αρσενικού. Απαντά και ουδέτερο compluria στη γραμματεία· ο πίνακας διατηρεί τη σχολική μορφή complura.

Το ενικό plus έχει ιδιότυπη ουσιαστική χρήση και δεν παίρνει έναν πλήρη συνηθισμένο πίνακα σαν το fortior.

7. Εξαιρέσεις των μονοκατάληκτων

Αφαιρετική -e και γενική πληθυντικού -um

Η σχολική γραμματική ξεχωρίζει τα:

Λήμμα	Σημασία	Αφαιρετική ενικού	Γενική πληθυντικού
compos, compotis	κύριος του εαυτού του, εγκρατής	compote	compotum
dives, divitis	πλούσιος	divite	divitum
particeps, participis	μέτοχος	participe	participum
pauper, pauperis	φτωχός	paupere	pauperum
princeps, principis	πρώτος, ηγετικός	principe	principum
superstes, superstitis	επιζών	superstite	superstitum
vetus, veteris	παλαιός	vetere	veterum

Δεν κατασκευάζουμε αυτομάτως ουδέτερους πληθυντικούς σε -ia για όλη την ομάδα. Βασικός εύχρηστος ουδέτερος πληθυντικός είναι το vetera· η σχολική γραμματική καταγράφει και το ditia του dives.

Στο XVI, το princeps και το principes χρησιμοποιούνται ως ουσιαστικά, «αρχηγός, αρχηγοί». Η γενική principum παραμένει ιδιαίτερα χρήσιμη.

Τα υπόλοιπα παραδείγματα της ομάδας δεν παρουσιάζονται όλα ως άμεσες εμφανίσεις στα 50 κείμενα. Για παράδειγμα, divitiae και paupertas είναι ουσιαστικά, όχι πτώσεις των dives και pauper.

inops και memor

Λήμμα	Αφαιρετική ενικού	Γενική πληθυντικού
inops, inopis	inopi	inopum
memor, memoris	memori	memorum

Τα δύο αυτά επίθετα συνδυάζουν -i στην αφαιρετική με -um στη γενική πληθυντικού.

Στο XLIV, inopes amicorum σημαίνει «στερημένοι από φίλους»· το amicorum είναι γενική ως συμπλήρωμα του επιθέτου.

Το memor παρατίθεται ως εξαίρεση της γραμματικής. Στο XL το meminero είναι ρήμα, όχι πτώση του memor.

8. Μετοχές σε -ns και αφαιρετική -e / -i

Οι μετοχές ενεστώτα σε -ns, -ntis ακολουθούν σε μεγάλο βαθμό το μονοκατάληκτο σχήμα, αλλά η αφαιρετική ενικού εξαρτάται από τη χρήση:

• Με σαφή μετοχική / ρηματική λειτουργία, ιδιαίτερα στην αφαιρετική απόλυτη, συνήθως -e: imperante.
• Με επιθετική λειτουργία, συνήθως -i.

Δεν επιβάλλουμε επομένως το -i σε κάθε μετοχικό τύπο.

Μάθημα	Τύπος	Αναγνώριση
XX	discurrens	μετοχή ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού
XX	latentem	μετοχή ενεστώτα, αιτιατική ενικού αρσενικού
XXI	absens	τύπος του absens, absentis, ονομαστική ενικού αρσενικού
XXII	praesentes fructus	praesentes: επιθετική χρήση, αιτιατική πληθυντικού αρσενικού
XXXII	homines excellentes	excellentes: αιτιατική πληθυντικού αρσενικού

Η κοινή κλίση δεν καταργεί τη διάκριση μεταξύ λεξικού επιθέτου, μετοχής και ουσιαστικοποιημένου τύπου.

9. Παραθετικά που χρειάζονται προσοχή

Τρικατάληκτα σε -er

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
celer	celerior, celerius	celerrimus
acer	acrior, acrius	acerrimus
alacer	alacrior, alacrius	alacerrimus

Ο υπερθετικός σε -errimus κλίνεται ως δευτερόκλιτος.

Τα έξι σε -lis με υπερθετικό -llimus

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
facilis	facilior	facillimus
difficilis	difficilior	difficillimus
similis	similior	simillimus
dissimilis	dissimilior	dissimillimus
gracilis	gracilior	gracillimus
humilis	humilior	humillimus

Οι συγκριτικοί του πίνακα δίνονται στο αρσενικό / θηλυκό· το ουδέτερο τελειώνει σε -ius.

Ο κανόνας δεν επεκτείνεται σε κάθε επίθετο που τελειώνει σε -lis. Για παράδειγμα, nobilis → nobilior → nobilissimus· στο XIX απαντά nobilissimi generis.

Άλλα χρήσιμα παραδείγματα

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
fortis	fortior	fortissimus
gravis	gravior	gravissimus
ferox	ferocior	ferocissimus
felix	felicior	felicissimus
sapiens	sapientior	sapientissimus
prudens	prudentior	prudentissimus
vetus	vetustior, από το vetustus	veterrimus

Στο XXXVII το ferociores είναι συγκριτικός του ferox. Το vetustior συσχετίζεται σχολικά με το vetus, αλλά σχηματίζεται από το vetustus.

Επίθετα σχέσης, όπως militaris, δεν παίρνουν μηχανικά παραθετικά. Σε κάθε περίπτωση ελέγχουμε το λήμμα και τη σημασία του.

10. Επίθετα και ουσιαστικοποιημένοι τύποι

sapiens και sapientium

• XXXIX: sapiens — ουσιαστικοποιημένο, «ο σοφός».
• XXXII: sapientium voces — γενική πληθυντικού, «οι φωνές των σοφών».

Ο τύπος sapientium διατηρεί τη γενική σε -ium. Δεν θεωρούμε ότι κάθε ουσιαστικοποιημένο επίθετο μετατρέπεται σε κανονικό συμφωνόληκτο με γενική -um.

maiores, familiares, mortales

Οι τύποι τριτόκλιτων επιθέτων μπορεί να δηλώνουν πρόσωπα χωρίς ρητό ουσιαστικό. Η μορφολογική κλίση παραμένει επιθετική, ενώ η συντακτική λειτουργία είναι ονοματική.

Στο XVII, cum familiaribus suis, το familiaribus δηλώνει οικείους· είναι αφαιρετική πληθυντικού μετά το cum.

11. Χαρακτηριστικοί τύποι των κειμένων

Μάθημα	Τύπος	Λήμμα	Αναγνώριση
VIII	feroces	ferox, ferocis	αιτιατική πληθυντικού αρσενικού με apros
X	ingens	ingens, ingentis	αιτιατική ενικού ουδετέρου με bellum
XIII	alacrem	alacer, alacris, alacre	αιτιατική ενικού αρσενικού με exercitum
XIII	liberales	liberalis, liberale	ονομαστική πληθυντικού θηλυκού με artes
XIV	similem	similis, simile	αιτιατική ενικού αρσενικού με hominem
XV	equestribus	equester, equestris, equestre	αφαιρετική πληθυντικού ουδετέρου με proeliis
XV	turpis et iners	turpis / iners	ονομαστική ενικού θηλυκού με res
XVII	incredibili	incredibilis, incredibile	αφαιρετική ενικού θηλυκού με virtute
XIX	nobilissimi	nobilis, nobile	υπερθετικός, γενική ενικού ουδετέρου με generis
XXIV	impudens	impudens, impudentis	ονομαστική ενικού αρσενικού με homo
XXV	praecocem	praecox, praecocis	αιτιατική ενικού θηλυκού με ficum
XXVII	grandi	grandis, grande	αφαιρετική ενικού θηλυκού με aetate
XXVII	mitia / mollia	mitis / mollis	ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου
XXXI	fortior	fortis, forte	συγκριτικός, ονομαστική ενικού αρσενικού
XXXIV	complures	complures, complura	ονομαστική πληθυντικού αρσενικού με duces
XXXV	felices	felix, felicis	αιτιατική πληθυντικού αρσενικού με viros
XLIV	inopes	inops, inopis	ονομαστική πληθυντικού αρσενικού
XLVIII	utilia	utilis, utile	ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου

12. Συχνά λάθη

1. acer και acerbus: διαφορετικά λήμματα και διαφορετικές κλίσεις.
2. -er δεν σημαίνει πάντα δευτερόκλιτο: pulcher αλλά alacer.
3. Μονοκατάληκτο δεν σημαίνει άκλιτο: felix → felicis → felicem.
4. Ουδέτερο αιτιατικής ενικού: bellum ingens, όχι «ingentem».
5. Θετικός / συγκριτικός: forti, fortium, fortia αλλά fortiore, fortiorum, fortiora.
6. Εξαιρέσεις: inopum, όχι «inopium»· principum, όχι «principium» ως γενική του princeps.
7. Συμφωνία: equestribus proeliis είναι ουδέτερο, παρότι η κατάληξη -ibus είναι κοινή στα τρία γένη.
8. Παράγωγες λέξεις: prudentia είναι ουσιαστικό, celeriter επίρρημα, meminero ρήμα.

Πηγές

• Λατινική Γραμματική Γʹ Λυκείου, §§ 39–41: Τριτόκλιτα επίθετα.
• Allen and Greenough, §§ 114–119: κατηγορίες και κλίση.
• Allen and Greenough, § 120: κλίση συγκριτικών.
• Allen and Greenough, § 121: ιδιαίτερες καταλήξεις και μετοχές.
• Allen and Greenough, §§ 123–128: σχηματισμός παραθετικών.
• Σπυρίδων Βλιώρας: κείμενα μαθημάτων I–L.