Αʹ κλίση ουσιαστικών

Declinatio prima

Η Αʹ κλίση περιλαμβάνει ουσιαστικά με γενική ενικού σε -ae. Η συνηθισμένη ονομαστική ενικού τελειώνει σε -a: terra, terrae (γη), poeta, poetae (ποιητής). Στα ελληνικής προέλευσης ονόματα συναντούμε επίσης ονομαστικές σε -as, -es, -e.

Για την αναγνώριση της κλίσης εξετάζουμε πάντοτε και τη γενική: Aeneas, Aeneae και Anchises, Anchisae ανήκουν στην Αʹ κλίση, παρά την ιδιαίτερη ονομαστική τους.

Στους πίνακες σημειώνεται κυρίως η ποσότητα των καταλήξεων: ă = βραχύ φωνήεν, ā, ē, ī = μακρό. Η απουσία σημείου από άλλα φωνήεντα δεν δηλώνει κατʼ ανάγκην βραχύτητα.

1. Γένος

Τα περισσότερα πρωτόκλιτα ουσιαστικά είναι θηλυκά, π.χ. terra, patria, puella. Αρσενικά είναι πολλά ονόματα ανδρών και όσα δηλώνουν ανδρικά πρόσωπα ή επαγγέλματα: poeta (ποιητής), nauta (ναύτης), agricola (γεωργός). Δεν υπάρχουν ουδέτερα στην κανονική Αʹ κλίση.

Στα σχολικά κείμενα απαντούν αρσενικά κύρια ονόματα όπως Catilina, Caligula, Caecina, Nasica, Murena, Agrippa, Sulla, Scaevola, Galba και Cotta. Η κατάληξη -a δεν τα καθιστά θηλυκά: λέμε poeta clarus και Catilina expulsus est, με αρσενική συμφωνία.

2. Καταλήξεις

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	-ă	-ae
Γενική	-ae	-ārum
Δοτική	-ae	-īs
Αιτιατική	-ăm	-ās
Κλητική	-ă	-ae
Αφαιρετική	-ā	-īs

Για τον πρακτικό σχηματισμό των τύπων αφαιρούμε το -ae της γενικής και προσθέτουμε τις καταλήξεις: terrae → terr- → terram, terrārum. Στην ιστορική ανάλυση πρόκειται για θέματα σε -ā-.

3. Κανονικά παραδείγματα κλίσης

Θηλυκό: terra, terrae — γη, χώρα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	terră	terrae
Γενική	terrae	terrārum
Δοτική	terrae	terrīs
Αιτιατική	terrăm	terrās
Κλητική	terră	terrae
Αφαιρετική	terrā	terrīs

Κατά τον ίδιο τρόπο κλίνονται mensa (τραπέζι), insula (νησί), patria (πατρίδα), puella (κορίτσι), regina (βασίλισσα), epistula (επιστολή), pugna (μάχη), ancilla (δούλη).

Αρσενικό: poeta, poetae — ποιητής

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	poetă	poetae
Γενική	poetae	poetārum
Δοτική	poetae	poetīs
Αιτιατική	poetăm	poetās
Κλητική	poetă	poetae
Αφαιρετική	poetā	poetīs

Το γένος δεν αλλάζει τις καταλήξεις της κλίσης· επηρεάζει όμως τη συμφωνία των επιθέτων και των μετοχών.

Κύριο όνομα: Catilina, Catilinae — Κατιλίνας

Πτώση	Ενικός
Ονομαστική	Catilină
Γενική	Catilinae
Δοτική	Catilinae
Αιτιατική	Catilinăm
Κλητική	Catilină
Αφαιρετική	Catilinā

Τα κύρια ονόματα προσώπων παρουσιάζονται εδώ στον ενικό, όπως συνήθως χρησιμοποιούνται στα κείμενα.

4. Τύποι που συμπίπτουν

-ae: γενική και δοτική ενικού· ονομαστική και κλητική πληθυντικού.
-īs: δοτική και αφαιρετική πληθυντικού.
-ă: ονομαστική και κλητική ενικού.
Η αφαιρετική ενικού -ā διαφέρει ποσοτικά από την ονομαστική -ă· χωρίς σημείωση της ποσότητας γράφονται όμοια.

Η κατάληξη μόνη της δεν αρκεί για τη συντακτική αναγνώριση. Εξετάζουμε το ρήμα, τις προθέσεις, τη συμφωνία και το νόημα.

Διδακτικά παραδείγματα:

Παράδειγμα	Αναγνώριση
Puella cantat.	puella: ονομαστική ενικού, υποκείμενο
Librum puellae do.	puellae: δοτική ενικού, έμμεσο αντικείμενο
Liber puellae est.	puellae: γενική ενικού, κτητική
Puellae cantant.	puellae: ονομαστική πληθυντικού, υποκείμενο
Cum puellis ambulo.	puellis: αφαιρετική πληθυντικού μετά το cum

5. Ιδιαίτεροι σχηματισμοί

dea και filia: δοτική και αφαιρετική πληθυντικού

Τα dea (θεά) και filia (κόρη) εμφανίζουν τους τύπους deābus και filiābus, ιδίως για διάκριση από τα αντίστοιχα αρσενικά deus και filius, των οποίων οι τύποι είναι deis/dis και filiis. Οι τύποι σε -īs απαντούν επίσης στα θηλυκά.

Πτώση	dea: ενικός	dea: πληθυντικός	filia: ενικός	filia: πληθυντικός
Ονομαστική	deă	deae	filiă	filiae
Γενική	deae	deārum	filiae	filiārum
Δοτική	deae	deābus / deīs	filiae	filiābus / filiīs
Αιτιατική	deăm	deās	filiăm	filiās
Κλητική	deă	deae	filiă	filiae
Αφαιρετική	deā	deābus / deīs	filiā	filiābus / filiīs

Χαρακτηριστικοί συνδυασμοί: dis deabusque (στους θεούς και στις θεές), filiis filiabusque (στους γιους και στις κόρες).

familia: γενική σε -as

Δίπλα στην κανονική γενική familiae διατηρείται η αρχαϊκή familias σε στερεότυπες εκφράσεις:

pater familias: πατέρας της οικογένειας, οικοδεσπότης.
mater familias: μητέρα της οικογένειας, οικοδέσποινα.

Το familias είναι εδώ γενική ενικού. Δεν πρέπει να συγχέεται με την όμοια στη γραφή αιτιατική πληθυντικού familiās.

Σπανιότερες καταλήξεις

Σε παλαιότερα ή ποιητικά κείμενα συναντούμε:

Γενική ενικού -āī αντί -ae: terrāī αντί terrae, aulāī αντί aulae.
Γενική πληθυντικού -um αντί -ārum σε ορισμένες λέξεις: drachmum αντί drachmarum.

Οι τύποι αυτοί αναγνωρίζονται όταν απαντούν· δεν αντικαθιστούν τις κανονικές καταλήξεις στους συνήθεις πίνακες.

6. Ελληνικά ονόματα

Ορισμένα ελληνικά δάνεια προσαρμόστηκαν πλήρως στη λατινική κλίση, ενώ άλλα διατήρησαν ελληνικές καταλήξεις στον ενικό. Συχνά συνυπάρχουν ελληνικοί και εκλατινισμένοι τύποι. Οι παραλλαγές δεν έχουν όλες την ίδια συχνότητα ούτε χρησιμοποιούνται αδιακρίτως σε κάθε συγγραφέα.

Aeneas και Anchises

Τα Aeneas (Αινείας) και Anchises (Αγχίσης) είναι αρσενικά της Αʹ κλίσης.

Πτώση	Aeneas	Anchises
Ονομαστική	Aeneas	Anchises
Γενική	Aeneae	Anchisae
Δοτική	Aeneae	Anchisae
Αιτιατική	Aenean / Aeneam	Anchisen / Anchisam
Κλητική	Aenea	Anchise / Anchisa
Αφαιρετική	Aeneā	Anchisā / Anchisē

Στο μάθημα II απαντούν Aenean και cum Anchīsā, ενώ στο X Aeneam. Πρόκειται για εναλλακτικούς σχηματισμούς των ίδιων ονομάτων.

Η ελληνική αιτιατική σε -n δεν αποτελεί γενικό κανόνα για όλα τα πρωτόκλιτα: το κανονικό λατινικό poeta έχει αιτιατική poetam.

Cassiope και Penelope

Τα θηλυκά σε -e μπορούν να διατηρούν την ελληνική κλίση ή να εμφανίζουν εκλατινισμένους τύπους σε -a.

Πτώση	Ελληνικός τύπος: Cassiope	Εκλατινισμένος: Cassiopa	Ελληνικός τύπος: Penelope	Εκλατινισμένος: Penelopa
Ονομαστική	Cassiopē	Cassiopă	Penelopē	Penelopă
Γενική	Cassiopēs	Cassiopae	Penelopēs	Penelopae
Δοτική	Cassiopae	Cassiopae	Penelopae	Penelopae
Αιτιατική	Cassiopēn	Cassiopăm	Penelopēn	Penelopăm
Κλητική	Cassiopē	Cassiopă	Penelopē	Penelopă
Αφαιρετική	Cassiopē	Cassiopā	Penelopē	Penelopā

Το Cassiope (Κασσιόπη) απαντά στο μάθημα III. Το Penelope (Πηνελόπη) παρατίθεται ως παράδειγμα στη σχολική γραμματική. Η διάταξη σε χωριστές στήλες διευκολύνει τη σύγκριση· δεν αποκλείει τη συνύπαρξη τύπων από τις δύο σειρές.

Andromeda και Nympha

Το Andromeda (Ανδρομέδα) κλίνεται κανονικά:

Πτώση	Ενικός
Ονομαστική	Andromedă
Γενική	Andromedae
Δοτική	Andromedae
Αιτιατική	Andromedăm
Κλητική	Andromedă
Αφαιρετική	Andromedā

Στο μάθημα III εμφανίζεται η αιτιατική Andromedam. Η ελληνική προέλευση δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά ιδιαίτερη κλίση.

Το nympha, nymphae (νύμφη) έχει επίσης κανονική κλίση, αλλά διαθέτει και ελληνικούς ενικούς τύπους nymphe, nymphes, nymphen. Ο πληθυντικός είναι κανονικός: nymphae, nymphārum, nymphīs, nymphās, nymphae, nymphīs. Στο μάθημα III ο τύπος cum Nymphis είναι αφαιρετική πληθυντικού.

Perses / Persa

Στα μαθήματα XII και XIII χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στο όνομα του σκύλου και στο όνομα του Μακεδόνα βασιλιά.

Πτώση	Persa — όνομα του σκύλου	Perses — Περσέας, βασιλιάς της Μακεδονίας
Ονομαστική	Persă	Perses
Γενική	Persae	Persae
Δοτική	Persae	Persae
Αιτιατική	Persăm	Persen / Persam
Κλητική	Persă	Persa
Αφαιρετική	Persā	Persē / Persā

Στο XII το Persa periit αναφέρεται στον σκύλο. Στο XIII το adversus Persen regem περιέχει την αιτιατική του ονόματος του βασιλιά. Στο XII απαντά επίσης ο τύπος cum Perse rege. Οι τύποι Persen και Perse διατηρούν την ελληνική κατάληξη.

7. Αριθμός και σημασία

Ουσιαστικά που χρησιμοποιούνται στον πληθυντικό

Ορισμένα ουσιαστικά απαντούν κανονικά μόνο ή κυρίως στον πληθυντικό για συγκεκριμένη σημασία:

Λεξικός τύπος	Σημασία	Παράδειγμα από τα μαθήματα
insidiae, insidiārum	ενέδρα, δόλος	II, XI
divitiae, divitiārum	πλούτη	XXXVI, XXXIX
tenebrae, tenebrārum	σκοτάδι	XXXII

Οι όροι αυτοί συχνά αποδίδονται με ελληνικό ενικό, αλλά στη λατινική έχουν πληθυντική σύνταξη.

Πτώση	insidiae
Ονομαστική	insidiae
Γενική	insidiārum
Δοτική	insidiīs
Αιτιατική	insidiās
Κλητική	insidiae
Αφαιρετική	insidiīs

Διαφορετική σημασία στον πληθυντικό

Ενικός	Πληθυντικός
copia: αφθονία, δυνατότητα	copiae: στρατιωτικές δυνάμεις
littera: γράμμα του αλφαβήτου	litterae: επιστολή, γράμματα, γραμματεία
fortuna: τύχη	fortunae: περιουσία, αγαθά της τύχης

Οι σημασίες εξαρτώνται από τα συμφραζόμενα. Στο XI το copias σημαίνει «στρατιωτικές δυνάμεις»· στο XXVIII το litteris παραπέμπει σε επιστολή, ενώ στο XXXII το litterarum στην πνευματική καλλιέργεια και στα γράμματα.

8. Τοπωνύμια και τοπική πτώση

Σε ονόματα πόλεων της Αʹ κλίσης διατηρείται τοπική πτώση:

Σχέση τόπου	Roma — Ρώμη	Athenae — Αθήνα
Στάση σε τόπο	Romae	Athenīs
Κίνηση προς τόπο	Romam	Athenās
Απομάκρυνση από τόπο	Romā	Athenīs

Το Athenae, Athenārum είναι πληθυντικού αριθμού. Ο τύπος Athenis μπορεί να είναι τοπική ή αφαιρετική, ανάλογα με τη χρήση.

Στο XXVIII συνυπάρχουν τύποι που δηλώνουν αφετηρία, προορισμό και παραμονή. Η κατάληξη -ae του Romae δεν δηλώνει πάντοτε γενική ή δοτική: μπορεί να σημαίνει «στη Ρώμη».

Τα ονόματα χωρών, όπως Italia και Africa, δεν ακολουθούν γενικά την απρόθετη σύνταξη των ονομάτων πόλεων: στο II συναντούμε ad Italiam, in Africam.

9. Τι προσέχουμε στην αναγνώριση

Μαθαίνουμε ονομαστική, γενική και γένος μαζί: poeta, poetae, αρσενικό.
Δεν ταυτίζουμε την κατάληξη -a με το θηλυκό γένος: Sulla και Murena είναι ονόματα ανδρών.
Εξετάζουμε τη γενική των ελληνικών ονομάτων: Aeneae, Anchisae, παρά τις ονομαστικές Aeneas, Anchises.
Διακρίνουμε τις ομόγραφες πτώσεις από τα συμφραζόμενα, ιδιαίτερα τους τύπους σε -ae.
Ελέγχουμε την ποσότητα του τελικού a, όταν σημειώνεται: terră αλλά terrā.
Δεν κατασκευάζουμε ενικό χωρίς έλεγχο για λέξεις όπως insidiae.
Στις ασκήσεις διατηρούμε τον τύπο του κειμένου, αναγνωρίζοντας και τις τεκμηριωμένες παραλλαγές.