Βʹ κλίση ουσιαστικών

Declinatio secunda

Τα ουσιαστικά της Βʹ κλίσης αναγνωρίζονται από τη γενική ενικού σε -ī. Περιλαμβάνουν και τα τρία γένη:

Αρσενικά, συνήθως σε -us ή -er: dominus, domini (κύριος), puer, pueri (αγόρι), ager, agri (αγρός).
Θηλυκά, κυρίως σε -us: humus, humi (έδαφος).
Ουδέτερα, συνήθως σε -um: donum, doni (δώρο).

Ιδιαίτερη περίπτωση είναι το αρσενικό vir, viri (άνδρας), με ονομαστική σε -ir.

Στους πίνακες σημειώνεται κυρίως η ποσότητα των καταλήξεων: ă, ĕ, ŭ = βραχύ φωνήεν· ā, ī, ō = μακρό. Η απουσία σημείου στα υπόλοιπα φωνήεντα δεν δηλώνει κατʼ ανάγκην βραχύτητα.

1. Καταλήξεις

Αρσενικά και θηλυκά σε -us

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	-ŭs	-ī
Γενική	-ī	-ōrum
Δοτική	-ō	-īs
Αιτιατική	-ŭm	-ōs
Κλητική	-ĕ	-ī
Αφαιρετική	-ō	-īs

Ουδέτερα σε -um

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	-ŭm	-ă
Γενική	-ī	-ōrum
Δοτική	-ō	-īs
Αιτιατική	-ŭm	-ă
Κλητική	-ŭm	-ă
Αφαιρετική	-ō	-īs

Για τον πρακτικό σχηματισμό αφαιρούμε το -ī της γενικής και προσθέτουμε τις καταλήξεις: domini → domin- → dominum, dominōrum. Ιστορικά η Βʹ κλίση περιλαμβάνει θέματα σε -ο-.

Στα ουδέτερα η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική είναι ίδιες σε κάθε αριθμό. Στον πληθυντικό των κανονικών ουδετέρων της Βʹ κλίσης τελειώνουν σε -a.

2. Κανονικά παραδείγματα

dominus, domini — κύριος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	dominŭs	dominī
Γενική	dominī	dominōrum
Δοτική	dominō	dominīs
Αιτιατική	dominŭm	dominōs
Κλητική	dominĕ	dominī
Αφαιρετική	dominō	dominīs

Όμοια κλίνονται servus (δούλος), animus (ψυχή, διάθεση), populus (λαός), equus (άλογο), legatus (απεσταλμένος, διοικητής), numerus (αριθμός).

puer, pueri — αγόρι

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	puer	puerī
Γενική	puerī	puerōrum
Δοτική	puerō	puerīs
Αιτιατική	puerŭm	puerōs
Κλητική	puer	puerī
Αφαιρετική	puerō	puerīs

Το e διατηρείται σε όλες τις πτώσεις. Το ίδιο συμβαίνει στα gener, generi (γαμπρός) και socer, soceri (πεθερός).

ager, agri — αγρός

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ager	agrī
Γενική	agrī	agrōrum
Δοτική	agrō	agrīs
Αιτιατική	agrŭm	agrōs
Κλητική	ager	agrī
Αφαιρετική	agrō	agrīs

Το e εμφανίζεται μόνο στην ονομαστική και στην κλητική ενικού. Αντίστοιχα κλίνονται:

Ονομαστική	Γενική	Σημασία
liber	libri	βιβλίο
culter	cultri	μαχαίρι
magister	magistri	δάσκαλος
minister	ministri	υπηρέτης
aper	apri	αγριόχοιρος
faber	fabri	τεχνίτης, σιδηρουργός

vir, viri — άνδρας

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	vir	virī
Γενική	virī	virōrum
Δοτική	virō	virīs
Αιτιατική	virŭm	virōs
Κλητική	vir	virī
Αφαιρετική	virō	virīs

donum, doni — δώρο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	donŭm	donă
Γενική	donī	donōrum
Δοτική	donō	donīs
Αιτιατική	donŭm	donă
Κλητική	donŭm	donă
Αφαιρετική	donō	donīs

Όμοια κλίνονται bellum (πόλεμος), periculum (κίνδυνος), templum (ναός), oppidum (πόλη), scutum (ασπίδα).

3. Τι προσέχουμε στα ουσιαστικά σε -er

Η ονομαστική δεν αρκεί για να γνωρίζουμε αν το e διατηρείται. Μαθαίνουμε μαζί τη γενική:

puer, pueri → puerum.
ager, agri → agrum.
liber, libri → librum.

Η κλητική ενικού των ουσιαστικών σε -er και του vir είναι ίδια με την ονομαστική: puer, ager, vir.

Χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στα:

Τύπος	Γενική	Σημασία
liber — ουσιαστικό	libri	βιβλίο
liber — επίθετο	liberi, στο αρσενικό	ελεύθερος
liberi — ουσιαστικοποιημένος πληθυντικός	liberorum	παιδιά, τέκνα

Το liberi με τη σημασία «τέκνα» δεν είναι ο πληθυντικός του liber «βιβλίο». Τα βιβλία είναι libri.

4. Γένος: εξαιρέσεις που χρειάζονται προσοχή

Θηλυκά σε -us

Παρά τη συνηθισμένη αρσενική κατάληξη, θηλυκά είναι πολλά ονόματα δέντρων και ορισμένες άλλες λέξεις:

Ουσιαστικό	Γενική	Σημασία
malus	mali	μηλιά
pirus	piri	αχλαδιά
populus	populi	λεύκα
humus	humi	έδαφος
alvus	alvi	κοιλιά
methodus	methodi	μέθοδος
Aegyptus	Aegypti	Αίγυπτος

Το pŏpulus «λαός» είναι αρσενικό· το pōpulus «λεύκα» θηλυκό. Διαφέρουν στην ποσότητα του πρώτου φωνήεντος, παρότι συνήθως γράφονται όμοια.

Το ficus «συκιά» εμφανίζει τύπους τόσο της Βʹ όσο και της Δʹ κλίσης. Στο μάθημα XXV το ficum praecocem είναι θηλυκό· η κατάληξη της αιτιατικής μόνη της δεν διακρίνει τις δύο κλίσεις.

Ουδέτερα σε -us

Ιδιαίτερες περιπτώσεις είναι τα:

vulgus, vulgi: πλήθος, όχλος.
virus, viri: δηλητήριο.
pelagus, pelagi: πέλαγος.

Επειδή είναι ουδέτερα, διατηρούν το -us και στην αιτιατική και στην κλητική ενικού: vulgus, όχι κανονικά vulgum.

Στην κλασική χρήση τα vulgus και virus δεν έχουν συνήθη πληθυντικό. Το pelagus διαθέτει τον σπάνιο ελληνικό πληθυντικό pelagē στην ονομαστική και στην αιτιατική. Δεν κατασκευάζουμε μηχανικά τύπους όπως «vira».

5. Ουσιαστικά σε -ius και -ium

Γενική ενικού σε -ii και -i

Συχνά απαντούν δύο γραφές της γενικής:

Ονομαστική	Γενική ενικού
filius	filii / fili
Vergilius	Vergilii / Vergili
ingenium	ingenii / ingeni
officium	officii / offici

Ο συντομότερος τύπος είναι συνηθισμένος στην παλαιότερη και κλασική λατινική. Η σχολική γραμματική επισημαίνει ότι στους σχετικούς συντομευμένους τύπους διατηρείται ο τονισμός στην παραλήγουσα ακόμη και όταν αυτή είναι βραχεία.

Κλητική ενικού σε -i

Τα γνήσια λατινικά κύρια ονόματα σε -ius και το filius σχηματίζουν κλητική σε -ī:

Ονομαστική	Κλητική
filius	filī
Vergilius	Vergilī
Tullius	Tullī
Marius	Marī
Cornelius	Cornelī
Lucius	Lucī

Παράδειγμα: mi fili — παιδί μου. Το mi είναι η ιδιαίτερη κλητική του meus.

Ο κανόνας δεν εφαρμόζεται αδιακρίτως σε κάθε λέξη σε -ius. Κοινά ουσιαστικά όπως το nuntius σχηματίζουν κανονικά κλητική nuntie· τα ελληνικά ονόματα απαιτούν χωριστό έλεγχο.

filius και officium: πλήρη παραδείγματα

Πτώση	filius: ενικός	filius: πληθυντικός	officium: ενικός	officium: πληθυντικός
Ονομαστική	filiŭs	filiī	officiŭm	officiă
Γενική	filiī / filī	filiōrum	officiī / officī	officiōrum
Δοτική	filiō	filiīs	officiō	officiīs
Αιτιατική	filiŭm	filiōs	officiŭm	officiă
Κλητική	filī	filiī	officiŭm	officiă
Αφαιρετική	filiō	filiīs	officiō	officiīs

6. deus, dei — θεός

Το deus εμφανίζει πολλούς εναλλακτικούς τύπους στον πληθυντικό.

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	deus	dei / dii / di
Γενική	dei	deorum / deum
Δοτική	deo	deis / diis / dis
Αιτιατική	deum	deos
Κλητική	δεν έχει συνήθη κλασικό τύπο	dei / dii / di
Αφαιρετική	deo	deis / diis / dis

Για προσφώνηση χρησιμοποιείται στην ποίηση το dive, από το divus. Σε μεταγενέστερα κείμενα, ιδιαίτερα χριστιανικά, χρησιμοποιείται το deus. Ο τύπος dee δεν είναι η συνήθης κλασική κλητική.

Ο τύπος deum μπορεί να είναι:

Αιτιατική ενικού: «τον θεό».
Γενική πληθυντικού: «των θεών», αντί deorum.

Συνδυασμός με την Αʹ κλίση: dis deabusque, «στους θεούς και στις θεές».

7. Ελληνικά κύρια ονόματα

Alexander και Antipater

Πολλά ελληνικά ονόματα σε -ρος αποδίδονται στη λατινική με ονομαστική σε -er. Το e δεν διατηρείται στις υπόλοιπες πτώσεις.

Πτώση	Alexander — Αλέξανδρος	Antipater — Αντίπατρος
Ονομαστική	Alexander	Antipater
Γενική	Alexandrī	Antipatrī
Δοτική	Alexandrō	Antipatrō
Αιτιατική	Alexandrŭm	Antipatrŭm
Κλητική	Alexander	Antipater
Αφαιρετική	Alexandrō	Antipatrō

Υπάρχουν και διπλοί τύποι, όπως Cassander / Cassandrus και Euander / Euandrus. Δεν μετατρέπουμε όμως όλα τα ελληνικά ονόματα σε -ρος σε λατινικά -er: το Codrus διατηρεί το -us.

Cepheus και Perseus

Τα ονόματα σε -eus μπορεί να συνδυάζουν λατινικούς τύπους της Βʹ κλίσης και ελληνικούς σχηματισμούς.

Πτώση	Cepheus — Κηφέας	Perseus — Περσέας
Ονομαστική	Cepheus	Perseus
Γενική	Cephei / Cepheos	Persei / Perseos
Δοτική	Cepheo	Perseo
Αιτιατική	Cepheum / Cephea	Perseum / Persea
Κλητική	Cepheu	Perseu
Αφαιρετική	Cepheo	Perseo

Οι δύο μορφές κάθε πτώσης δεν έχουν υποχρεωτικά την ίδια συχνότητα σε όλους τους συγγραφείς. Τα ονόματα αυτά απαντούν στο μάθημα III.

Δεν συγχέουμε το Perseus του μύθου της Ανδρομέδας με το Perses, Persae, όνομα του Μακεδόνα βασιλιά στα XII–XIII, το οποίο παρουσιάζεται στην Αʹ κλίση.

8. Αριθμός και σημασία

Λέξεις με πληθυντική χρήση

Λεξικός τύπος	Σημασία
liberi, liberorum	παιδιά, τέκνα
castra, castrorum	στρατόπεδο
arma, armorum	όπλα

Τα castra και arma είναι ουδέτερα πληθυντικού, ακόμη και όταν το castra αποδίδεται με ελληνικό ενικό.

Πτώση	castra	arma
Ονομαστική	castră	armă
Γενική	castrōrum	armōrum
Δοτική	castrīs	armīs
Αιτιατική	castră	armă
Κλητική	castră	armă
Αφαιρετική	castrīs	armīs

Το castrum υπάρχει ως χωριστή ενική χρήση, με σημασία «οχυρό»· δεν το χρησιμοποιούμε μηχανικά ως ενικό του castra «στρατόπεδο». Αντίστοιχα, η στρατιωτική σημασία του auxilia «επικουρικές δυνάμεις» διαφέρει από το auxilium «βοήθεια».

locus και loca / loci

Το locus, loci (τόπος) έχει δύο πληθυντικούς:

loca, ουδέτερο: κυρίως τόποι, περιοχές.
loci, αρσενικό: επίσης τόποι· ανάλογα με τα συμφραζόμενα, χωρία κειμένων ή θέματα.

Στο μάθημα V το in illis locis δεν επιτρέπει από μόνο του να διακρίνουμε τους δύο πληθυντικούς, επειδή η αφαιρετική είναι κοινή.

Γενική πληθυντικού σε -um

Εκτός από το deum, απαντούν συντομότερες γενικές όπως virum αντί virorum και sestertium αντί sestertiorum. Στο XXIX ο τύπος sestertium χρησιμοποιείται σε χρηματικό υπολογισμό.

Η κατάληξη -um επομένως δεν σημαίνει πάντοτε αιτιατική ενικού ή ουδέτερο ενικού.

9. Τοπική πτώση

Σε ονόματα πόλεων της Βʹ κλίσης η τοπική ενικού έχει κατάληξη -ī:

Σχέση τόπου	Corinthus — Κόρινθος
Στάση σε τόπο	Corinthī
Κίνηση προς τόπο	Corinthum
Απομάκρυνση από τόπο	Corinthō

Στον πληθυντικό η τοπική τελειώνει σε -īs, π.χ. Philippis (στους Φιλίππους). Το humi σημαίνει «στο έδαφος».

Στα σχολικά κείμενα συναντούμε Tarentum ως προορισμό στο XXVII, καθώς και Ephesi (στην Έφεσο) και Epheso (από την Έφεσο) στο XXVIII.

10. Παραδείγματα από τα κείμενα

Μάθημα	Τύπος	Λεξικός τύπος	Αναγνώριση
II	filius	filius, filii	ονομαστική ενικού
III	deo	deus, dei	δοτική ενικού
V	libri	liber, libri	ονομαστική πληθυντικού
V	agros	ager, agri	αιτιατική πληθυντικού
VI	ministri	minister, ministri	ονομαστική πληθυντικού
VII	castra	castra, castrorum	αιτιατική πληθυντικού μετά το in
VIII	apros	aper, apri	αιτιατική πληθυντικού
IX	cultro	culter, cultri	αφαιρετική ενικού
XIV	servos	servus, servi	αιτιατική πληθυντικού
XXIII	cubiculum	cubiculum, cubiculi	αιτιατική ενικού μετά το intraverat
XXIX	sestertium	sestertius, sestertii	γενική πληθυντικού
XXXIV	dona	donum, doni	αιτιατική πληθυντικού
XLIII	liberi	liberi, liberorum	ονομαστική πληθυντικού

11. Σύντομος έλεγχος αναγνώρισης

Μαθαίνουμε κάθε ουσιαστικό με ονομαστική, γενική και γένος.
Στα -er ελέγχουμε τη γενική: pueri αλλά agri.
Στα ουδέτερα διακρίνουμε τον πληθυντικό -a από τον ενικό της Αʹ κλίσης.
Δεν ταυτίζουμε το -us με το αρσενικό: υπάρχουν θηλυκά και ουδέτερα.
Προσέχουμε την κλητική: domine, αλλά puer, fili, Corneli.
Αναγνωρίζουμε τις διπλές γενικές filii / fili και τους τύπους του deus.
Διακρίνουμε τα libri «βιβλία» από τα liberi «τέκνα».
Δεν αποφασίζουμε την πτώση μόνο από την κατάληξη: το -ī μπορεί να δηλώνει γενική ενικού, ονομαστική ή κλητική πληθυντικού, αλλά και τοπική ενικού.