Γʹ κλίση ουσιαστικών

Declinatio tertia

Η Γʹ κλίση περιλαμβάνει ουσιαστικά και των τριών γενών, με ποικίλες ονομαστικές και κοινό αναγνωριστικό γνώρισμα τη γενική ενικού σε -is: rex, regis (βασιλιάς), civis, civis (πολίτης), corpus, corporis (σώμα).

Η ονομαστική μόνη της συνήθως δεν αρκεί για τον σχηματισμό των υπόλοιπων πτώσεων. Μαθαίνουμε κάθε ουσιαστικό μαζί με τη γενική και το γένος του.

Στους πίνακες σημειώνονται επιλεκτικά μακρά φωνήεντα, κυρίως καταλήξεων: ī, ē. Η απουσία σημείου δεν δηλώνει ότι ένα φωνήεν είναι βραχύ.

1. Πώς βρίσκουμε τη βάση της κλίσης

Για τον πρακτικό σχηματισμό αφαιρούμε το -is της γενικής:

Ονομαστική	Γενική	Βάση	Αιτιατική ενικού
rex	regis	reg-	regem
dux	ducis	duc-	ducem
miles	militis	milit-	militem
homo	hominis	homin-	hominem
civitas	civitatis	civitat-	civitatem
corpus	corporis	corpor-	corpus — ουδέτερο
nomen	nominis	nomin-	nomen — ουδέτερο

Η βάση αυτή είναι πρακτικό εργαλείο· δεν ταυτίζεται πάντοτε με την πλήρη ιστορική μορφή του θέματος. Για παράδειγμα, το mare έχει ιστορικά θέμα σε -i-.

Ισοσύλλαβα και περιττοσύλλαβα

Ισοσύλλαβα: ονομαστική και γενική ενικού έχουν ίδιο αριθμό συλλαβών, π.χ. ci-vis / ci-vis, nu-bes / nu-bis.
Περιττοσύλλαβα: η γενική έχει περισσότερες συλλαβές, π.χ. rex / re-gis, ho-mo / ho-mi-nis.

Η διάκριση βοηθά κυρίως στη γενική πληθυντικού. Δεν αρκεί μόνη της για όλες τις καταλήξεις· χρειάζονται οι κανόνες και οι εξαιρέσεις που ακολουθούν.

2. Βασικές κατηγορίες

Για τη μελέτη της κλίσης διακρίνουμε πρακτικά:

Κατηγορία	Παράδειγμα	Χαρακτηριστικοί τύποι
Συμφωνόληκτα με γενική πληθυντικού -um	dux, corpus	ducum, corporum
Ουσιαστικά με μικτή κλίση	civis, urbs	civem, cive, civium· urbem, urbe, urbium
Ουδέτερα με κλίση σε -i-	mare, animal	mari, maria, marium· animali, animalia, animalium

Στην ιστορική περιγραφή διακρίνονται συμφωνόληκτα και φωνηεντόληκτα θέματα. Στην πράξη αρκετά ουσιαστικά συνδυάζουν καταλήξεις των δύο κατηγοριών.

Η σχολική γραμματική χρησιμοποιεί επίσης τους όρους:

Καταληκτικά: η ονομαστική σχηματίζεται με -s, π.χ. dux από duc-s.
Ακατάληκτα: η ονομαστική δεν προσθέτει τέτοια κατάληξη, π.χ. consul.
Μονόθεμα και διπλόθεμα: ανάλογα με τη μορφή ή τις εναλλαγές του θέματος, π.χ. dux, ducis και homo, hominis.

3. Συνοπτικός πίνακας καταλήξεων

Πτώση	Αρσενικά / θηλυκά: ενικός	Αρσενικά / θηλυκά: πληθυντικός	Ουδέτερα: ενικός	Ουδέτερα: πληθυντικός
Ονομαστική	ποικίλη	-ēs	ποικίλη	-a / -ia
Γενική	-is	-um / -ium	-is	-um / -ium
Δοτική	-ī	-ibus	-ī	-ibus
Αιτιατική	-em / -im	-ēs / -īs	όπως η ονομαστική	-a / -ia
Κλητική	συνήθως όπως η ονομαστική	-ēs	όπως η ονομαστική	-a / -ia
Αφαιρετική	-e / -ī	-ibus	-e / -ī	-ibus

Οι εναλλακτικές καταλήξεις δεν προστίθενται ελεύθερα σε οποιοδήποτε ουσιαστικό. Επιλέγονται σύμφωνα με την κατηγορία και την ιδιαίτερη χρήση κάθε λέξης.

4. Αρσενικά και θηλυκά: παραδείγματα

dux, ducis — αρχηγός, αρσενικό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	dux	ducēs
Γενική	ducis	ducum
Δοτική	ducī	ducibus
Αιτιατική	ducem	ducēs
Κλητική	dux	ducēs
Αφαιρετική	duce	ducibus

homo, hominis — άνθρωπος, αρσενικό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	homo	hominēs
Γενική	hominis	hominum
Δοτική	hominī	hominibus
Αιτιατική	hominem	hominēs
Κλητική	homo	hominēs
Αφαιρετική	homine	hominibus

pater, patris — πατέρας, αρσενικό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	pater	patrēs
Γενική	patris	patrum
Δοτική	patrī	patribus
Αιτιατική	patrem	patrēs
Κλητική	pater	patrēs
Αφαιρετική	patre	patribus

Όμοια με το pater κλίνονται τα mater, matris (μητέρα) και frater, fratris (αδελφός). Οι γενικές πληθυντικού είναι patrum, matrum, fratrum, παρά τα δύο σύμφωνα της βάσης.

urbs, urbis — πόλη, θηλυκό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	urbs	urbēs
Γενική	urbis	urbium
Δοτική	urbī	urbibus
Αιτιατική	urbem	urbēs
Κλητική	urbs	urbēs
Αφαιρετική	urbe	urbibus

Το urbs σχηματίζει αιτιατική urbem και αφαιρετική urbe, αλλά γενική πληθυντικού urbium. Η κατάληξη -ium δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά αφαιρετική ενικού σε -i.

civis, civis — πολίτης, αρσενικό ή θηλυκό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	civis	civēs
Γενική	civis	civium
Δοτική	civī	civibus
Αιτιατική	civem	civēs
Κλητική	civis	civēs
Αφαιρετική	cive	civibus

Το γένος του civis εξαρτάται από το πρόσωπο που δηλώνει. Απαντά επίσης αφαιρετική civī. Στην αιτιατική πληθυντικού, δίπλα στο civēs, συναντούμε civīs.

Με αντίστοιχο τρόπο σχηματίζονται τα hostis, hostis (εχθρός), collis, collis (λόφος) και nubes, nubis (σύννεφο): hostium, collium, nubium.

5. Ουδέτερα: παραδείγματα

Στα ουδέτερα η ονομαστική, η αιτιατική και η κλητική συμπίπτουν σε κάθε αριθμό.

corpus, corporis — σώμα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	corpus	corpora
Γενική	corporis	corporum
Δοτική	corporī	corporibus
Αιτιατική	corpus	corpora
Κλητική	corpus	corpora
Αφαιρετική	corpore	corporibus

nomen, nominis — όνομα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	nomen	nomina
Γενική	nominis	nominum
Δοτική	nominī	nominibus
Αιτιατική	nomen	nomina
Κλητική	nomen	nomina
Αφαιρετική	nomine	nominibus

Κατά το nomen κλίνονται τα flumen, fluminis (ποταμός) και certamen, certaminis (αγώνας). Το caput, capitis (κεφάλι) σχηματίζει πληθυντικό capita, capitum.

mare, maris — θάλασσα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	mare	maria
Γενική	maris	marium
Δοτική	marī	maribus
Αιτιατική	mare	maria
Κλητική	mare	maria
Αφαιρετική	marī	maribus

animal, animalis — ζώο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	animal	animalia
Γενική	animalis	animalium
Δοτική	animalī	animalibus
Αιτιατική	animal	animalia
Κλητική	animal	animalia
Αφαιρετική	animalī	animalibus

Το ίδιο βασικό σχήμα ακολουθούν τα exemplar, exemplaris (υπόδειγμα) και calcar, calcaris (σπιρούνι): exemplari, exemplaria, exemplarium· calcari, calcaria, calcarium.

Βασική τριάδα για τα ουδέτερα αυτής της κατηγορίας: αφαιρετική -ī, πληθυντικός -ia, γενική πληθυντικού -ium.

Στη σχολική κλίση του mare χρησιμοποιούμε marium. Ο τύπος είναι σπάνιος στην αρχαία γραμματεία, όπου η γενική πληθυντικού της λέξης ουσιαστικά αποφεύγεται.

6. Γενική πληθυντικού: -um ή -ium;

Γενική σε -ium

Κατά τους βασικούς σχολικούς κανόνες σχηματίζουν γενική πληθυντικού σε -ium:

Τα ισοσύλλαβα, κυρίως σε -is και -es: civium, hostium, navium, nubium.
Πολλά περιττοσύλλαβα με βάση που τελειώνει σε δύο σύμφωνα: urbium, arcium, pontium, noctium, partium, gentium.
Τα ουδέτερα της κατηγορίας -e, -al, -ar: marium, animalium, exemplarium.
Ορισμένα ιδιαίτερα ουσιαστικά και εθνικά: nivium, murium, dotium, fraudium, Samnitium, Arpinatium, penatium.

Βασικές εξαιρέσεις και συγκρίσεις

Ονομαστική	Γενική ενικού	Γενική πληθυντικού
canis — σκύλος	canis	canum
iuvenis — νέος	iuvenis	iuvenum
sedes — έδρα	sedis	sedum
pater — πατέρας	patris	patrum
mater — μητέρα	matris	matrum
frater — αδελφός	fratris	fratrum
senex — γέροντας	senis	senum
civitas — πολιτεία	civitatis	civitatum
nox — νύχτα	noctis	noctium
os — οστό	ossis	ossium

Το sedum είναι ο συνήθης σχολικός τύπος του sedes. Η αρχαία χρήση παρουσιάζει διακυμάνσεις σε αρκετά ουσιαστικά· δεν αντιμετωπίζουμε τους πρακτικούς κανόνες ως σύστημα χωρίς εξαιρέσεις.

Δύο διαφορετικά os

Ουσιαστικό	Γενική	Γενική πληθυντικού	Πληθυντικός ονομαστικής
ōs — στόμα	oris	orum	ora
ŏs — οστό	ossis	ossium	ossa

Η γενική διακρίνει δύο ουσιαστικά με όμοια συνηθισμένη γραφή.

7. Αιτιατική ενικού -im και αφαιρετική -i

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται οι τύποι:

Ονομαστική	Γενική	Αιτιατική	Αφαιρετική
sitis — δίψα	sitis	sitim	sitī
tussis — βήχας	tussis	tussim	tussī
Tiberis — Τίβερης	Tiberis	Tiberim	Tiberī
Neapolis — Νεάπολη	Neapolis	Neapolim	Neapolī
febris — πυρετός	febris	febrim / febrem	febrī / febre
puppis — πρύμνη	puppis	puppim / puppem	puppī / puppe
turris — πύργος	turris	turrim / turrem	turrī / turre
securis — πέλεκυς	securis	securim / securem	securī

Η σχολική γραμματική προβάλλει για τις έξι κοινές λέξεις febris, puppis, sitis, turris, tussis, securis την αιτιατική σε -im. Παρατίθενται εδώ και τεκμηριωμένες παραλλαγές, ώστε να αναγνωρίζονται όταν εμφανίζονται σε κείμενο. Οι τύποι δεν έχουν όλοι την ίδια συχνότητα.

Άλλες αφαιρετικές σε -i

Απαντούν διπλοί τύποι όπως:

ignis → igne / ignī.
navis → nave / navī.
imber → imbre / imbrī.
civis → cive / civī.

Το ignī χρησιμοποιείται σε στερεότυπες εκφράσεις, όπως ferro et igni. Τα ονόματα μηνών παρουσιάζουν αφαιρετική σε -ī, π.χ. Aprili, Novembri.

Οι κανόνες των ουσιαστικών δεν μεταφέρονται αυτούσιοι στα τριτόκλιτα επίθετα. Για παράδειγμα, το ουσιαστικό civis έχει συνήθως cive, ενώ το επίθετο fortis σχηματίζει κανονικά forti.

8. Αιτιατική πληθυντικού σε -is

Πολλά αρσενικά και θηλυκά με γενική πληθυντικού -ium έχουν αιτιατική πληθυντικού σε -īs, παράλληλα με -ēs:

Ονομαστική ενικού	Γενική πληθυντικού	Αιτιατική πληθυντικού
civis	civium	cives / civīs
hostis	hostium	hostes / hostīs
pars	partium	partes / partīs

Έτσι, το άσημο hostis μπορεί να είναι ονομαστική ή γενική ενικού, αλλά και αιτιατική πληθυντικού. Αποφασίζουμε από τη σύνταξη και το νόημα.

9. Ανώμαλα και ιδιαίτερα ουσιαστικά

vis — δύναμη

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	vis	virēs
Γενική	—	virium
Δοτική	—	viribus
Αιτιατική	vim	virēs
Κλητική	vis	virēs
Αφαιρετική	vī	viribus

Η γενική και η δοτική ενικού δεν χρησιμοποιούνται στη συνήθη κλασική κλίση. Το vires δηλώνει δυνάμεις, σωματική δύναμη ή ισχύ. Δεν συγχέεται με το viri, πληθυντικό του vir «άνδρας».

bos, bovis — βόδι, αρσενικό ή θηλυκό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	bos	bovēs
Γενική	bovis	boum
Δοτική	bovī	bubus / bobus
Αιτιατική	bovem	bovēs
Κλητική	bos	bovēs
Αφαιρετική	bove	bubus / bobus

iter, itineris — πορεία, ταξίδι, ουδέτερο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	iter	itinera
Γενική	itineris	itinerum
Δοτική	itinerī	itineribus
Αιτιατική	iter	itinera
Κλητική	iter	itinera
Αφαιρετική	itinere	itineribus

senex, senis — γέροντας, αρσενικό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	senex	senēs
Γενική	senis	senum
Δοτική	senī	senibus
Αιτιατική	senem	senēs
Κλητική	senex	senēs
Αφαιρετική	sene	senibus

caro, carnis — κρέας, θηλυκό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	caro	carnēs
Γενική	carnis	carnium
Δοτική	carnī	carnibus
Αιτιατική	carnem	carnēs
Κλητική	caro	carnēs
Αφαιρετική	carne	carnibus

Το caro έχει βάση carn- στις πλάγιες πτώσεις και γενική πληθυντικού carnium.

Iuppiter, Iovis — Δίας

Πτώση	Ενικός
Ονομαστική	Iuppiter
Γενική	Iovis
Δοτική	Iovī
Αιτιατική	Iovem
Κλητική	Iuppiter
Αφαιρετική	Iove

Απαντά και η γραφή Juppiter, Jovis. Το αρχικό I/J αποτελεί διαφορετική εκδοτική σύμβαση.

10. Κύρια ονόματα των κειμένων

Caesar, Cicero, Hannibal και Plato

Πτώση	Caesar — Καίσαρας	Cicero — Κικέρωνας	Hannibal — Αννίβας	Plato — Πλάτων
Ονομαστική	Caesar	Cicero	Hannibal	Plato
Γενική	Caesaris	Ciceronis	Hannibalis	Platonis
Δοτική	Caesarī	Ciceronī	Hannibalī	Platonī
Αιτιατική	Caesarem	Ciceronem	Hannibalem	Platonem
Κλητική	Caesar	Cicero	Hannibal	Plato
Αφαιρετική	Caesare	Cicerone	Hannibale	Platone

Το Plato είναι ελληνικό όνομα που ακολουθεί κανονική λατινική κλίση. Άλλα ελληνικά δάνεια διατηρούν ελληνικές καταλήξεις, όπως aer → aera και Cyclops → Cyclopa στην αιτιατική ενικού. Η ελληνική προέλευση δεν σημαίνει ότι όλα τα ονόματα έχουν την ίδια ιδιομορφία.

Dido, Didonis — Διδώ

Πτώση	Συνήθης λατινική κλίση
Ονομαστική	Dido
Γενική	Didonis
Δοτική	Didonī
Αιτιατική	Didonem
Κλητική	Dido
Αφαιρετική	Didone

Στο μάθημα II απαντά η ονομαστική Dido. Το όνομα παρουσιάζει και άλλους λογοτεχνικούς τύπους· ο πίνακας δίνει τη βασική λατινική σειρά, χωρίς να αναμειγνύει διαφορετικά κλιτικά σχήματα.

11. Γένος και σημασία

Η Γʹ κλίση περιλαμβάνει αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα. Ενδεικτικά:

Αρσενικά	Θηλυκά	Ουδέτερα
rex — βασιλιάς	lex — νόμος	corpus — σώμα
miles — στρατιώτης	urbs — πόλη	nomen — όνομα
consul — ύπατος	civitas — πολιτεία	caput — κεφάλι
mos — ήθος	virtus — αρετή, ανδρεία	flumen — ποταμός
ordo — τάξη	arbor — δέντρο	ius — δίκαιο

Οι γενικές τάσεις των καταλήξεων βοηθούν, αλλά το γένος μαθαίνεται μαζί με τη λέξη. Το arbor είναι θηλυκό παρά το -or, ενώ το corpus είναι ουδέτερο παρά το -us.

Μεταβολές σημασίας στον πληθυντικό

Ενικός	Πληθυντικός
aedes — ναός	aedes — κατοικία, σπίτι
finis — τέλος, όριο	fines — σύνορα, επικράτεια
pars — μέρος	partes — μέρη· ανάλογα με τα συμφραζόμενα, παράταξη
ops — βοήθεια, ισχύς, σε περιορισμένη ενική χρήση	opes — μέσα, πόροι, πλούτη, δυνάμεις

Η aedes, aedis έχει ίδιο τύπο ονομαστικής ενικού και πληθυντικού, αλλά η γενική πληθυντικού είναι aedium. Δεν συγχέεται με το sedes, sedis, που έχει συνήθως sedum.

12. Χαρακτηριστικοί τύποι από τα μαθήματα

Μάθημα	Τύπος	Λεξικός τύπος	Αναγνώριση
VI	leges	lex, legis	ονομαστική ή αιτιατική πληθυντικού, ανάλογα με τη θέση στο κείμενο
VI	legibus	lex, legis	αφαιρετική πληθυντικού μετά το in
VI	corpora	corpus, corporis	ονομαστική πληθυντικού
VII	vim	vis	αιτιατική ενικού
VII	collibus	collis, collis	αφαιρετική πληθυντικού μετά το de
VIII	montibus	mons, montis	αφαιρετική πληθυντικού μετά το in
IX	vulnere	vulnus, vulneris	αφαιρετική ενικού μετά το ex
XI	Alpes	Alpes, Alpium	αιτιατική πληθυντικού
XII	consuli	consul, consulis	δοτική ενικού
XV	carne	caro, carnis	αφαιρετική ενικού
XVIII	boves	bos, bovis	αιτιατική πληθυντικού
XVIII	boum	bos, bovis	γενική πληθυντικού
XVIII	viribus	vis, πληθυντικός vires	αφαιρετική πληθυντικού

Στο V ο τύπος Neapoli, από το Neapolis, δηλώνει στάση σε τόπο. Για τα ονόματα πόλεων της Γʹ κλίσης χρησιμοποιείται στην απρόθετη δήλωση τόπου συνήθως η αφαιρετική· δεν εφαρμόζουμε μηχανικά την τοπική -ae / -i των δύο πρώτων κλίσεων.

13. Τι κρατάμε

Γενική ενικού -is: το ασφαλέστερο γνώρισμα της Γʹ κλίσης.
Βάση από τη γενική: militis → milit-.
-um ή -ium στη γενική πληθυντικού: ελέγχουμε κατηγορία και εξαιρέσεις.
Ουδέτερα: ίδιες ονομαστική, αιτιατική και κλητική· πληθυντικός -a / -ia.
mare, animal: αφαιρετική -i, πληθυντικός -ia, γενική πληθυντικού -ium.
vis, bos, iter, caro, senex, Iuppiter: μαθαίνουμε τους ιδιαίτερους τύπους.
Οι καταλήξεις δεν αρκούν για τη σύνταξη: hostis, civis, leges χρειάζονται συμφραζόμενα.
Το γένος δεν συνάγεται πάντοτε από την ονομαστική: καταγράφεται στο λεξιλόγιο κάθε λέξης.