Δʹ κλίση ουσιαστικών

Declinatio quarta

Τα ουσιαστικά της Δʹ κλίσης έχουν γενική ενικού σε -ūs. Περιλαμβάνουν αρσενικά και θηλυκά σε -us και ουδέτερα σε -ū:

• fructus, fructūs: καρπός, αρσενικό.
• exercitus, exercitūs: στρατός, αρσενικό.
• manus, manūs: χέρι, θηλυκό.
• cornu, cornūs: κέρας, ουδέτερο.

Η ονομαστική σε -us δεν αρκεί για την αναγνώριση της κλίσης:

Κλίση	Ονομαστική	Γενική
Βʹ	dominus	dominī
Γʹ	corpus	corporis
Δʹ	exercitus	exercitūs

Μαθαίνουμε κάθε ουσιαστικό με την ονομαστική, τη γενική και το γένος του.

Στους πίνακες σημειώνεται επιλεκτικά η ποσότητα των φωνηέντων, κυρίως των καταλήξεων. Το ū δηλώνει μακρό u. Η απουσία σημείου από άλλα φωνήεντα δεν δηλώνει κατʼ ανάγκην βραχύτητα.

1. Καταλήξεις

Αρσενικά και θηλυκά σε -us

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	-ŭs	-ūs
Γενική	-ūs	-uum
Δοτική	-uī	-ibus
Αιτιατική	-um	-ūs
Κλητική	-ŭs	-ūs
Αφαιρετική	-ū	-ibus

Ουδέτερα σε -u

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	-ū	-ua
Γενική	-ūs	-uum
Δοτική	-ū	-ibus
Αιτιατική	-ū	-ua
Κλητική	-ū	-ua
Αφαιρετική	-ū	-ibus

Ιστορικά η Δʹ κλίση έχει θέματα σε -u-. Για τον πρακτικό σχηματισμό χρησιμοποιούμε τη βάση που απομένει αν αφαιρέσουμε το -ūs της γενικής: exercitūs → exercit- → exercitum, exercituum.

Η γενική πληθυντικού έχει δύο u: fructuum, manuum, cornuum. Δεν τη συγχέουμε με τη γενική ενικού fructūs.

2. Κανονικά παραδείγματα κλίσης

fructus, fructūs — καρπός, αρσενικό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	fructus	fructūs
Γενική	fructūs	fructuum
Δοτική	fructuī	fructibus
Αιτιατική	fructum	fructūs
Κλητική	fructus	fructūs
Αφαιρετική	fructū	fructibus

exercitus, exercitūs — στρατός, αρσενικό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	exercitus	exercitūs
Γενική	exercitūs	exercituum
Δοτική	exercituī	exercitibus
Αιτιατική	exercitum	exercitūs
Κλητική	exercitus	exercitūs
Αφαιρετική	exercitū	exercitibus

Κατά τον ίδιο τρόπο κλίνονται:

Ουσιαστικό	Γενική	Σημασία
senatus	senatūs	σύγκλητος
equitatus	equitatūs	ιππικό
peditatus	peditatūs	πεζικό
impetus	impetūs	ορμή, επίθεση
sensus	sensūs	αίσθηση
metus	metūs	φόβος
casus	casūs	πτώση, περίπτωση, τύχη
aditus	aditūs	πρόσβαση, είσοδος
exitus	exitūs	έξοδος, έκβαση
complexus	complexūs	αγκάλιασμα

manus, manūs — χέρι, θηλυκό

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	manus	manūs
Γενική	manūs	manuum
Δοτική	manuī	manibus
Αιτιατική	manum	manūs
Κλητική	manus	manūs
Αφαιρετική	manū	manibus

Το manus έχει τις ίδιες καταλήξεις με τα αρσενικά της κλίσης, αλλά απαιτεί θηλυκή συμφωνία: manus dextra, «δεξί χέρι».

cornu, cornūs — κέρας, ουδέτερο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	cornū	cornua
Γενική	cornūs	cornuum
Δοτική	cornū	cornibus
Αιτιατική	cornū	cornua
Κλητική	cornū	cornua
Αφαιρετική	cornū	cornibus

genu, genūs — γόνατο, ουδέτερο

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	genū	genua
Γενική	genūs	genuum
Δοτική	genū	genibus
Αιτιατική	genū	genua
Κλητική	genū	genua
Αφαιρετική	genū	genibus

Όμοια κλίνεται το veru, verūs, «σούβλα, οβελός».

Στα ουδέτερα:

• Ονομαστική, αιτιατική και κλητική συμπίπτουν.
• Στον ενικό έχουν -ū και στον πληθυντικό -ua.
• Η δοτική ενικού είναι -ū, όχι η συνηθισμένη αρσενική κατάληξη -ui.

Το cornu μπορεί επίσης να δηλώνει κέρατο ως όργανο ή πτέρυγα στρατιωτικής παράταξης· η σημασία προκύπτει από το κείμενο.

3. Τύποι που συμπίπτουν

Η κατάληξη -us

Χωρίς σημείωση της ποσότητας, ένας τύπος όπως exercitus μπορεί να είναι:

Τύπος με ποσότητα	Πτώση και αριθμός
exercitŭs	ονομαστική ή κλητική ενικού
exercitūs	γενική ενικού
exercitūs	ονομαστική, αιτιατική ή κλητική πληθυντικού

Δεν υπάρχει κανονική αιτιατική ενικού exercitus: είναι exercitum.

Η κατάληξη -u

Στα αρσενικά και θηλυκά η κατάληξη -ū δηλώνει συνήθως αφαιρετική ενικού· στα ουδέτερα μπορεί να δηλώνει ονομαστική, δοτική, αιτιατική, κλητική ή αφαιρετική ενικού.

Η σύνταξη λύνει την αμφιβολία:

Διδακτικό παράδειγμα	Αναγνώριση
Exercitus venit.	ονομαστική ενικού: ο στρατός έρχεται
Dux exercitūs venit.	γενική ενικού: ο αρχηγός του στρατού έρχεται
Exercitūs veniunt.	ονομαστική πληθυντικού: οι στρατοί έρχονται
Exercitūs video.	αιτιατική πληθυντικού: βλέπω τους στρατούς
Cum exercitū venit.	αφαιρετική ενικού μετά το cum

4. Γένος

Τα περισσότερα ουσιαστικά σε -us είναι αρσενικά. Η σχολική γραμματική επισημαίνει ως θηλυκά:

Ουσιαστικό	Γενική	Σημασία
acus	acūs	βελόνα
domus	domūs	σπίτι
manus	manūs	χέρι
porticus	porticūs	στοά
tribus	tribūs	φυλή
Idus — μόνο πληθυντικός	Iduum	Ειδοί

Η ευρύτερη λατινική γραμματεία περιλαμβάνει και άλλα θηλυκά, όπως anus «γριά», nurus «νύφη» και socrus «πεθερά». Ο σχολικός κατάλογος επομένως δεν αποτελεί εξαντλητικό κατάλογο όλων των λέξεων της γλώσσας.

Τα ουσιαστικά σε -ū είναι ουδέτερα.

5. Ιδιαίτεροι σχηματισμοί

Δοτική ενικού σε -u

Δίπλα στην κανονική δοτική -uī των αρσενικών και θηλυκών απαντά και συντομότερη μορφή -ū:

• senatuī / senatū.
• exercituī / exercitū.

Ένας τύπος σε -u δεν είναι επομένως πάντοτε αφαιρετική. Στους βασικούς πίνακες δίνεται η συνήθης δοτική σε -ui.

Δοτική και αφαιρετική πληθυντικού σε -ubus

Ουσιαστικό	Σημασία	Δοτική / αφαιρετική πληθυντικού
artus	άρθρωση· στον πληθυντικό, μέλη του σώματος	artubus
tribus	φυλή	tribubus
lacus	λίμνη	lacubus / lacibus
portus	λιμάνι	portubus / portibus

Οι τύποι lacubus και portubus είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι στην αναγνώριση. Η συχνότητα των παραλλαγών διαφέρει ανά λέξη και συγγραφέα· η σχολική γραμματική καταγράφει και τις δύο σειρές για τα lacus και portus.

Στη γενική πληθυντικού παραμένει η κανονική κατάληξη -uum: artuum, tribuum, lacuum, portuum.

6. domus, domūs — σπίτι

Το θηλυκό domus συνδυάζει τύπους της Δʹ και της Βʹ κλίσης. Ο ακόλουθος πίνακας ακολουθεί τη βασική σχολική παρουσίαση:

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	domus	domūs
Γενική	domūs	domuum / domōrum
Δοτική	domuī	domibus
Αιτιατική	domum	domōs
Κλητική	domus	domūs
Αφαιρετική	domō	domibus

Τι προσέχουμε

• Η συνήθης αφαιρετική ενικού είναι domō, από τη Βʹ κλίση.
• Η συνήθης αιτιατική πληθυντικού είναι domōs, επίσης από τη Βʹ κλίση.
• Στη γενική πληθυντικού καταγράφονται domuum / domorum· το δεύτερο είναι κυρίως ποιητικό ή μεταγενέστερο.
• Η ευρύτερη χρήση εμφανίζει και άλλες παραλλαγές, αλλά δεν τις αναμειγνύουμε αδιακρίτως με τους βασικούς σχολικούς τύπους.

domi, domum, domo

Σχέση τόπου	Τύπος	Σημασία
Στάση σε τόπο	domī	στο σπίτι
Κίνηση προς τόπο	domum	στο σπίτι, προς το σπίτι
Απομάκρυνση από τόπο	domō	από το σπίτι

Το domi είναι τοπική, όχι η κανονική γενική ενικού. Απαντά σε εκφράσεις όπως domi militiaeque, «στην ειρήνη και στον πόλεμο».

Στις απλές αυτές δηλώσεις τόπου οι τύποι χρησιμοποιούνται χωρίς πρόθεση. Με προσδιορισμούς ή ειδικότερες σημασίες μπορεί να εμφανίζονται και εμπρόθετες συντάξεις.

Παραδείγματα από τα κείμενα:

• XII: domum — κίνηση προς το σπίτι.
• XXIV: domi — παραμονή στο σπίτι.

Δεν συγχέουμε το domus «σπίτι» με το dominus, domini «κύριος», που ανήκει στη Βʹ κλίση.

7. Χαρακτηριστικοί τύποι από τα μαθήματα

Μάθημα	Τύπος	Λεξικός τύπος	Αναγνώριση
VI	magistratus	magistratus, magistratūs	ονομαστική πληθυντικού
XII	complexum	complexus, complexūs	αιτιατική ενικού μετά το ad
XII	domum	domus, domūs	αιτιατική ενικού, κατεύθυνση
XIII	exercitus	exercitus, exercitūs	ονομαστική ενικού στο exercitus fiduciam amiserat
XIII	aditum	aditus, aditūs	αιτιατική ενικού
XIII	exercitus	exercitus, exercitūs	γενική ενικού στο metum exercitus Romani
XV	usus	usus, usūs	ονομαστική ενικού
XVI	equitatus	equitatus, equitatūs	ονομαστική ενικού
XIX	exercitu	exercitus, exercitūs	αφαιρετική ενικού μετά το cum
XX	casu	casus, casūs	αφαιρετική ενικού
XXIV	domi	domus, domūs	τοπική ενικού
XXXII	cruciatus	cruciatus, cruciatūs	αιτιατική πληθυντικού
XXXIII	impetu	impetus, impetūs	αφαιρετική ενικού
XXXVII	exitus	exitus, exitūs	ονομαστική πληθυντικού

Ιδιαίτερα διδακτική είναι η αντιπαραβολή δύο τύπων του ίδιου μαθήματος XIII: το πρώτο exercitus είναι υποκείμενο, ενώ το δεύτερο γενική. Το ότι γράφονται όμοια δεν σημαίνει ότι έχουν την ίδια συντακτική λειτουργία.

8. Συχνές συγχύσεις

Δʹ κλίση ή άλλος γραμματικός τύπος;

Τύπος	Λεξικό λήμμα	Παρατήρηση
exercitus — στρατός	exercitus, exercitūs	ουσιαστικό Δʹ κλίσης
exercitus — γυμνασμένος	exerceo, μετοχή exercitus, -a, -um	μετοχή, όχι το ουσιαστικό «στρατός»
senatus	senatus, senatūs	Δʹ κλίση
animus	animus, animi	Βʹ κλίση
tempus	tempus, temporis	Γʹ κλίση, ουδέτερο

Η κατάληξη -us είναι κοινή σε διαφορετικές κατηγορίες· εξετάζουμε το λήμμα και τη χρήση.

Η κλητική δεν είναι σε -e

Το dominus έχει κλητική domine, αλλά τα κανονικά ουσιαστικά της Δʹ κλίσης σε -us διατηρούν την ονομαστική: senatus, exercitus, manus.

Ουδέτερος πληθυντικός σε -ua

Το cornua είναι ουδέτερο πληθυντικού της Δʹ κλίσης, όχι πρωτόκλιτο θηλυκό ενικού. Αντίστοιχα:

• donum → dona: Βʹ κλίση.
• corpus → corpora: Γʹ κλίση.
• cornu → cornua: Δʹ κλίση.

9. Σύντομη επανάληψη

1. Γενική ενικού -ūs, όχι -i ή -is.
2. Αρσενικά και θηλυκά: -us, -ūs, -ui, -um, -us, -u.
3. Ουδέτερα: -u, με πληθυντικό -ua.
4. Γενική πληθυντικού -uum, δοτική και αφαιρετική συνήθως -ibus.
5. Ιδιαίτεροι τύποι σε -ubus: artubus, tribubus, lacubus, portubus.
6. Το manus και το domus είναι θηλυκά.
7. Το domus έχει μικτή κλίση: προσέχουμε domo, domos, domi.
8. Οι τύποι σε -us χρειάζονται συμφραζόμενα για την αναγνώριση πτώσης και αριθμού.

Πηγές

• Λατινική Γραμματική Γʹ Λυκείου, §§ 29–31: Τέταρτη κλίση.
• Allen and Greenough, §§ 88–91: θέματα, κλίση και γένος.
• Allen and Greenough, §§ 92–93: ιδιαίτεροι τύποι και domus.
• Σπυρίδων Βλιώρας: παρατηρήσεις στα μαθήματα I–XX.
• Σπυρίδων Βλιώρας: κείμενα μαθημάτων I–L.