Εʹ κλίση ουσιαστικών

Declinatio quinta

Η Εʹ κλίση περιλαμβάνει ουσιαστικά με ονομαστική ενικού σε -ēs και γενική σε -ei: res, rei (πράγμα), dies, diei (ημέρα), species, speciei (όψη, μορφή).

Τα ουσιαστικά της είναι θηλυκά, με δύο εξαιρέσεις:

• dies: συνήθως αρσενικό· στον ενικό χρησιμοποιείται και ως θηλυκό.
• meridies: αρσενικό, «μεσημέρι».

Ουδέτερα δεν υπάρχουν.

Η ονομαστική σε -es δεν αρκεί για την αναγνώριση της κλίσης: nubes, nubis ανήκει στη Γʹ κλίση, ενώ dies, diei στην Εʹ.

Στους πίνακες σημειώνεται η ποσότητα των φωνηέντων των βασικών τύπων: ē, ī = μακρό· ĕ = βραχύ. Η απουσία σημείου από άλλα φωνήεντα δεν δηλώνει κατʼ ανάγκην βραχύτητα.

1. Καταλήξεις

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	-ēs	-ēs
Γενική	-ēī / -ĕī	-ērum
Δοτική	-ēī / -ĕī	-ēbus
Αιτιατική	-ĕm	-ēs
Κλητική	-ēs	-ēs
Αφαιρετική	-ē	-ēbus

Η Εʹ κλίση περιλαμβάνει ιστορικά θέματα σε -ē-. Η ποσότητα του e στη γενική και στη δοτική ενικού χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή.

Μακρό ή βραχύ e;

• Όταν πριν από το e υπάρχει φωνήεν, το e είναι μακρό: diēī, speciēī.
• Όταν προηγείται σύμφωνο, είναι βραχύ στους βασικούς τύπους rĕī, fidĕī, spĕī.

Η διαφορά αφορά την ποσότητα, όχι διαφορετική γραμματική κατάληξη ή σημασία. Χωρίς τα σημεία ποσότητας γράφουμε diei, speciei, rei, fidei, spei.

2. res, rei — πράγμα, υπόθεση

Το res είναι θηλυκό και σχηματίζει πλήρη ενικό και πληθυντικό.

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	rēs	rēs
Γενική	rĕī	rērum
Δοτική	rĕī	rēbus
Αιτιατική	rĕm	rēs
Κλητική	rēs	rēs
Αφαιρετική	rē	rēbus

Το νόημά του μεταβάλλεται ανάλογα με τα συμφραζόμενα: «πράγμα», «υπόθεση», «γεγονός», «κατάσταση», «ζήτημα».

res publica — πολιτεία, κράτος

Στη φράση res publica το ουσιαστικό είναι της Εʹ κλίσης και το επίθετο ακολουθεί τη θηλυκή Αʹ κλίση. Κλίνονται και τα δύο, με συμφωνία σε γένος, αριθμό και πτώση.

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	res publica	res publicae
Γενική	rei publicae	rerum publicarum
Δοτική	rei publicae	rebus publicis
Αιτιατική	rem publicam	res publicas
Κλητική	res publica	res publicae
Αφαιρετική	re publica	rebus publicis

Απαντούν και ενιαίες γραφές, όπως respublica, reipublicae. Η γραφή δεν αλλάζει την κλίση.

Παραδείγματα από τα μαθήματα:

• XIX: contra rem publicam — αιτιατική ενικού.
• XXXIII: subveniendum reipublicae est — δοτική ενικού.
• XLVI: pro re publica — αφαιρετική ενικού.

Η απόδοση «δημοκρατία» δεν είναι κατάλληλη σε κάθε περίπτωση· επιλέγουμε τη σημασία από το ιστορικό και γλωσσικό περιβάλλον.

3. dies, diei — ημέρα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	diēs	diēs
Γενική	diēī	diērum
Δοτική	diēī	diēbus
Αιτιατική	diĕm	diēs
Κλητική	diēs	diēs
Αφαιρετική	diē	diēbus

Το γένος του dies

Το dies είναι συνήθως αρσενικό, ιδίως όταν δηλώνει απλώς την ημέρα: postero die, «την επόμενη ημέρα».

Στον ενικό χρησιμοποιείται και ως θηλυκό, ιδιαίτερα όταν δηλώνει ορισμένη προθεσμία ή χρόνο γενικότερα:

• certa dies: ορισμένη προθεσμία.
• longa dies: μακρό χρονικό διάστημα.

Στον πληθυντικό είναι αρσενικό.

Χρονικές χρήσεις από τα κείμενα

Μάθημα	Φράση	Αναγνώριση
XIV	paucis post diebus	αφαιρετική πληθυντικού
XVI	postero die	αφαιρετική ενικού, χρόνος
XX	postero die	αφαιρετική ενικού, χρόνος
XXV	ante tertium diem	αιτιατική ενικού μετά το ante
XXXVI	die quodam	αφαιρετική ενικού, χρόνος
XLVIII	postridie eius diei	γενική ενικού

Το diei μπορεί μορφολογικά να είναι γενική ή δοτική. Στο eius diei του τελευταίου παραδείγματος είναι γενική.

4. species, speciei — όψη, μορφή, είδος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	speciēs	speciēs
Γενική	speciēī	—
Δοτική	speciēī	—
Αιτιατική	speciĕm	speciēs
Κλητική	speciēs	speciēs
Αφαιρετική	speciē	—

Στη βασική σχολική και κλασική παρουσίαση δεν σχηματίζουμε πλήρη πληθυντικό. Οι παύλες δηλώνουν ότι δεν δίνονται συνήθεις τύποι στις συγκεκριμένες θέσεις· δεν αποκλείουν σπάνιες ή μεταγενέστερες μαρτυρίες.

Στο μάθημα XIV:

• species horrenda — ονομαστική ενικού.
• eandemque speciem — αιτιατική ενικού.

Οι δύο τύποι αναφέρονται στο ίδιο όραμα. Το species μπορεί αλλού να είναι πληθυντικός· στο συγκεκριμένο χωρίο η συμφωνία με το horrenda δείχνει ενικό.

5. fides και spes

fides, fidei — πίστη, αξιοπιστία, εμπιστοσύνη

Πτώση	Ενικός
Ονομαστική	fidēs
Γενική	fidĕī
Δοτική	fidĕī
Αιτιατική	fidĕm
Κλητική	fidēs
Αφαιρετική	fidē

Το fides χρησιμοποιείται κατά κανόνα στον ενικό. Στο XIV το fidem somnii confirmavit περιέχει αιτιατική ενικού.

Δεν συγχέεται με το fidus, -a, -um, «πιστός», που είναι επίθετο, ούτε με το fiducia, -ae, «εμπιστοσύνη», που ανήκει στην Αʹ κλίση.

spes, spei — ελπίδα

Πτώση	Ενικός
Ονομαστική	spēs
Γενική	spĕī
Δοτική	spĕī
Αιτιατική	spĕm
Κλητική	spēs
Αφαιρετική	spē

Στον πληθυντικό απαντά ο τύπος spes στην ονομαστική, την αιτιατική και την κλητική. Δεν κατασκευάζουμε συνήθη πλήρη πληθυντικό με βάση μόνο τον πίνακα καταλήξεων.

Στο μάθημα XII το spem praeclari triumphi περιέχει αιτιατική ενικού.

6. Ποια ουσιαστικά έχουν πλήρη πληθυντικό;

Στη συνηθισμένη σχολική και κλασική κλίση μόνο τα dies και res έχουν πλήρη πληθυντικό.

Άλλα ουσιαστικά είτε χρησιμοποιούνται μόνο στον ενικό είτε εμφανίζουν στον πληθυντικό κυρίως ονομαστική, αιτιατική και κλητική, όπως:

Ουσιαστικό	Σημασία
acies, aciei	κόψη, παράταξη, μάχη
effigies, effigiei	ομοίωμα, εικόνα
facies, faciei	πρόσωπο, όψη
series, seriei	σειρά
species, speciei	όψη, μορφή, είδος
spes, spei	ελπίδα

Η χρήση εξετάζεται χωριστά για κάθε λέξη. Οι σπάνιοι τύποι που καταγράφουν εκτενέστερα λεξικά δεν μετατρέπουν όλες αυτές τις λέξεις σε κανονικά πλήρως κλινόμενα ουσιαστικά.

7. Τύποι που συμπίπτουν

Κατάληξη	Δυνατές αναγνωρίσεις
-es	ονομαστική ή κλητική ενικού· ονομαστική, αιτιατική ή κλητική πληθυντικού
-ei	γενική ή δοτική ενικού
-ebus	δοτική ή αφαιρετική πληθυντικού

Διδακτικά παραδείγματα:

• Res difficilis est. — το res είναι ονομαστική ενικού.
• Res difficiles sunt. — το res είναι ονομαστική πληθυντικού.
• Res difficiles tractat. — το res είναι αιτιατική πληθυντικού.

Η συμφωνία με επίθετα και ρήματα και η συντακτική λειτουργία προσδιορίζουν την αναγνώριση.

8. Ακόμη μερικοί τύποι των κειμένων

Μάθημα	Τύπος	Λεξικό λήμμα	Αναγνώριση
XIV	facie	facies, faciei	αφαιρετική ενικού
XIV	effigiei	effigies, effigiei	δοτική ενικού με το similem
XIV	res ipsa	res, rei	ονομαστική ενικού
XV	ea re	res, rei	αφαιρετική ενικού
XVI	rem	res, rei	αιτιατική ενικού
XXXVI	acie	acies, aciei	αφαιρετική ενικού
XXXVIII	res ipsa	res, rei	ονομαστική ενικού
XXXIX	res	res, rei	ονομαστική πληθυντικού στο eae res
XL	re	res, rei	αφαιρετική ενικού μετά το de
XLVII	hac re audita	res, rei	αφαιρετική ενικού, σε αφαιρετική απόλυτη

Η λέξη facies ανήκει στην Εʹ κλίση, ενώ η fames, famis, «πείνα», στη Γʹ. Η όμοια ονομαστική σε -es δεν αρκεί για την ταξινόμηση.

9. Συνοπτική σύγκριση των πέντε κλίσεων

Κλίση	Παράδειγμα	Γενική ενικού	Γενική πληθυντικού
Αʹ	terra	terrae	terrarum
Βʹ	dominus	domini	dominorum
Γʹ	dux	ducis	ducum
Γʹ	civis	civis	civium
Δʹ	fructus	fructūs	fructuum
Εʹ	res	rei	rerum

Η γενική ενικού αποτελεί τον βασικό οδηγό αναγνώρισης: -ae, -i, -is, -us, -ei.

10. Τι κρατάμε

1. Ονομαστική -es, γενική -ei.
2. Όλα θηλυκά, εκτός από το meridies και συνήθως το dies.
3. Πλήρης πληθυντικός στα res και dies.
4. Προσοχή στην ποσότητα: diēi, speciēi, αλλά rĕi, fidĕi, spĕi.
5. Στο res publica κλίνονται και οι δύο λέξεις.
6. Οι τύποι res, dies, species, spes μπορεί να αντιστοιχούν σε διαφορετικές πτώσεις και αριθμούς· ελέγχουμε τα συμφραζόμενα.

Πηγές

• Λατινική Γραμματική Γʹ Λυκείου, §§ 32–33: Πέμπτη κλίση.
• Allen and Greenough, §§ 95–97: θέμα, κλίση και γένος.
• Allen and Greenough, § 98: ιδιαιτερότητες και περιορισμοί του πληθυντικού.
• Σπυρίδων Βλιώρας: παρατηρήσεις στα μαθήματα I–XX.
• Σπυρίδων Βλιώρας: κείμενα μαθημάτων I–L.