Παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων

Gradus comparationis

Τα επίθετα και αρκετά επιρρήματα διακρίνουν τρεις βαθμούς:

Βαθμός	Επίθετο	Επίρρημα
Θετικός	clarus — λαμπρός	clare — καθαρά, με σαφήνεια
Συγκριτικός	clarior, clarius — λαμπρότερος	clarius — σαφέστερα
Υπερθετικός	clarissimus, -a, -um — λαμπρότατος	clarissime — σαφέστατα

Ο συγκριτικός συγκρίνει συνήθως δύο πρόσωπα, πράγματα ή καταστάσεις. Ο υπερθετικός μπορεί να δηλώνει είτε υπεροχή μέσα σε ένα σύνολο είτε πολύ υψηλό βαθμό μιας ιδιότητας, χωρίς ρητή σύγκριση.

Το κεφάλαιο ακολουθεί τη σχολική γραμματική και δίνει έμφαση σε τύπους των 50 μαθημάτων. Οι πίνακες σχηματισμού περιλαμβάνουν και συμπληρωματικά παραδείγματα· δεν σημαίνει ότι κάθε βαθμός κάθε λέξης απαντά στα κείμενα.

1. Ο κανονικός σχηματισμός

Βρίσκουμε τη βάση από τη γενική ενικού αρσενικού, αφαιρώντας -i ή -is. Προσθέτουμε:

-ior για αρσενικό και θηλυκό, -ius για ουδέτερο.
-issimus, -issima, -issimum για τον υπερθετικό.

Θετικός	Βάση	Συγκριτικός: αρσενικό / θηλυκό, ουδέτερο	Υπερθετικός
longus, longi	long-	longior, longius	longissimus
brevis, brevis	brev-	brevior, brevius	brevissimus
fortis, fortis	fort-	fortior, fortius	fortissimus
felix, felicis	felic-	felicior, felicius	felicissimus
prudens, prudentis	prudent-	prudentior, prudentius	prudentissimus
ferox, ferocis	feroc-	ferocior, ferocius	ferocissimus
nobilis, nobilis	nobil-	nobilior, nobilius	nobilissimus

Οι υπερθετικοί δίνονται στην αρσενική ονομαστική· το θηλυκό και το ουδέτερο τελειώνουν σε -a, -um.

Η βάση δεν προκύπτει πάντοτε από απλή αφαίρεση της ονομαστικής: felix → felic-· pulcher → pulchr-.

2. Κλίση συγκριτικού και υπερθετικού

Ο συγκριτικός σε -ior, -ius είναι τριτόκλιτος δικατάληκτος. Ο υπερθετικός είναι κατά κανόνα δευτερόκλιτος τρικατάληκτος.

fortior, fortius — γενναιότερος

Πτώση	Ενικός: αρσενικό / θηλυκό	Ενικός: ουδέτερο	Πληθυντικός: αρσενικό / θηλυκό	Πληθυντικός: ουδέτερο
Ονομαστική	fortior	fortius	fortiores	fortiora
Γενική	fortioris	fortioris	fortiorum	fortiorum
Δοτική	fortiori	fortiori	fortioribus	fortioribus
Αιτιατική	fortiorem	fortius	fortiores	fortiora
Κλητική	fortior	fortius	fortiores	fortiora
Αφαιρετική	fortiore	fortiore	fortioribus	fortioribus

Βασική τριάδα: -e, -um, -a. Συγκρίνουμε:

Τύπος	Θετικός	Συγκριτικός
Αφαιρετική ενικού	forti	fortiore
Γενική πληθυντικού	fortium	fortiorum
Ουδέτερο πληθυντικού	fortia	fortiora

Το fortissimus, fortissima, fortissimum κλίνεται όπως το bonus: γενική fortissimi, fortissimae, fortissimi· πληθυντικός fortissimi, fortissimae, fortissima.

plures και complures

Έχουν γενική πληθυντικού plurium, complurium, όχι -um. Ουδέτερα πληθυντικού: plura, complura· απαντά και compluria.

Στο XXXIV, το complures praedonum duces έχει ονομαστική πληθυντικού αρσενικού.

3. Υπερθετικός σε -errimus

Τα επίθετα με αρσενική ονομαστική σε -er σχηματίζουν τον υπερθετικό με -rimus στην ονομαστική, όχι στη βάση των υπόλοιπων πτώσεων.

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
pulcher	pulchrior, pulchrius	pulcherrimus
miser	miserior, miserius	miserrimus
tener	tenerior, tenerius	tenerrimus
liber	liberior, liberius	liberrimus
integer	integrior, integrius	integerrimus
celer	celerior, celerius	celerrimus
acer	acrior, acrius	acerrimus
pauper	pauperior, pauperius	pauperrimus

Παράδειγμα: pulcher → pulcherrimus, αλλά pulchri → pulchrior. Το e δεν έχει ίδια συμπεριφορά στους δύο σχηματισμούς.

Το vetus έχει veterrimus. Το maturus έχει maturissimus και τον σπανιότερο maturrimus.

Περιορισμός: ο μορφολογικός κανόνας δεν καταργεί την ελλειπτικότητα επιμέρους λημμάτων. Για το alacer, η σχολική γραμματική δίνει alacrior και δεν δίνει συνήθη υπερθετικό. Δεν απαιτούμε στις σχολικές ασκήσεις τον μηχανικό τύπο «alacerrimus».

4. Τα έξι επίθετα με -llimus

Θετικός	Συγκριτικός: αρσενικό / θηλυκό	Υπερθετικός
facilis	facilior	facillimus
difficilis	difficilior	difficillimus
similis	similior	simillimus
dissimilis	dissimilior	dissimillimus
humilis	humilior	humillimus
gracilis	gracilior	gracillimus

Το ουδέτερο του συγκριτικού τελειώνει σε -ius: facilius, similius.

Δεν εφαρμόζουμε τον κανόνα σε κάθε επίθετο σε -lis: nobilis → nobilissimus. Στο XIX, nobilissimi generis είναι γενική ενικού ουδετέρου του υπερθετικού.

5. Ιδιαίτεροι σχηματισμοί

Σύνθετα σε -dicus, -volus, -ficus

Θετικός	Συγκριτικός: αρσενικό / θηλυκό	Υπερθετικός
maledicus	maledicentior	maledicentissimus
benevolus	benevolentior	benevolentissimus
magnificus	magnificentior	magnificentissimus
providus	providentior	providentissimus

Στο IV εμφανίζεται το magnifici, θετικός του magnificus. Δεν σχηματίζουμε «magnificior».

dives

Παρουσιάζει δύο σειρές:

divitior, divitius — divitissimus.
ditior, ditius — ditissimus.

Το divitiae των XXXVI και XXXIX είναι ουσιαστικό «πλούτη», όχι τύπος του επιθέτου dives.

6. Ανώμαλα παραθετικά

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
bonus	melior, melius	optimus
malus	peior, peius	pessimus
magnus	maior, maius	maximus
parvus	minor, minus	minimus
multus	plus, με ιδιότυπη ενική χρήση	plurimus
multi, multae, multa	plures, plura	plurimi, plurimae, plurima

Το plus δεν σχηματίζει συνηθισμένο αρσενικό και θηλυκό ενικό όπως το melior. Στον πληθυντικό χρησιμοποιούμε plures και plura.

Συμπληρωματικά, τα άκλιτα επίθετα frugi και nequam έχουν frugalior–frugalissimus και nequior–nequissimus αντίστοιχα.

Στα κείμενα: IV, maxima, minima· XXII, optimum· XXVII, minor, meliora.

7. Ελλειπτικά ως προς τους βαθμούς

Χωρίς συνήθη παραθετικά στην κυριολεκτική σημασία

Πρόκειται ιδίως για επίθετα που δηλώνουν υλικό, καταγωγή, χρονική ή τοπική σχέση, συγκεκριμένο μέτρο ή απόλυτη ιδιότητα: aureus, marinus, nocturnus, Romanus, paternus, triennis κ.ά.

Στη σχολική παρουσίαση περιλαμβάνονται και mortalis, immortalis. Σπάνιες ή μεταφορικές διαβαθμίσεις της ευρύτερης γραμματείας εξετάζονται χωριστά· δεν επινοούμε παραθετικά χωρίς έλεγχο.

Χωρίς συνήθη αυτοτελή συγκριτικό

Θετικός	Σχολική αναπλήρωση / διευκρίνιση	Υπερθετικός
novus	recentior, από το recens	novissimus
sacer	sanctior, από το sanctus	sacerrimus
vetus	vetustior, από το vetustus	veterrimus
falsus	δεν δίνεται συνήθης συγκριτικός	falsissimus

Στο II, novam patriam σημαίνει «νέα πατρίδα»· στο XXVI, novissimam valetudinem σημαίνει «την τελευταία ασθένεια». Το novissimus δεν αποδίδεται μηχανικά «ο πιο νέος».

Χωρίς συνήθη υπερθετικό

Η γραμματική ξεχωρίζει τα alacer → alacrior, iuvenis → iunior, senex → senior.

Για την ηλικία χρησιμοποιούνται επίσης minor natu / maior natu και minimus / maximus natu. Στο XXVII, multo minor natu σημαίνει «πολύ μικρότερος στην ηλικία».

8. Τύποι θέσης και σειράς

Χωρίς συνηθισμένο θετικό επίθετο

Αφετηρία / θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
citra — επίρρημα / πρόθεση	citerior	citimus
—	deterior	deterrimus
intra — επίρρημα / πρόθεση	interior	intimus
—	ocior	ocissimus
prae — πρόθεση	prior	primus
prope — επίρρημα / πρόθεση	propior	proximus
—	potior	potissimus
ultra — επίρρημα / πρόθεση	ulterior	ultimus

Οι λέξεις της πρώτης στήλης δεν είναι όλες θετικοί βαθμοί επιθέτων· εξηγούν τη σημασιολογική αφετηρία.

Διπλοί υπερθετικοί

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικοί
exterus	exterior	extremus / extimus
inferus	inferior	infimus / imus
superus	superior	supremus / summus
posterus	posterior	postremus / postumus

Χρήσεις των κειμένων:

V: ultimis annis — στα τελευταία χρόνια.
XX: solarium proximum — το πλησιέστερο λιακωτό.
XXV: extremo discrimine — στον έσχατο κίνδυνο.
XXVIII: summa diligentia — με τη μεγαλύτερη επιμέλεια.
XVI, XX: postero die — την επόμενη ημέρα.

Οι δύο τύποι ενός υπερθετικού δεν είναι πάντοτε ισοδύναμοι σε κάθε χρήση. Το postumus διαθέτει ειδικές σημασίες, όπως «τελευταίος γεννημένος».

9. Περιφραστικά παραθετικά

Επίθετα σε -us με προηγούμενο φωνήεν σχηματίζουν κατά κανόνα σύγκριση με magis και maxime:

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
idoneus	magis idoneus	maxime idoneus
dubius	magis dubius	maxime dubius
vacuus	magis vacuus	maxime vacuus

Το επίθετο συνεχίζει να συμφωνεί με το ουσιαστικό· τα magis, maxime μένουν άκλιτα.

Τα -quus δεν ακολουθούν αυτόματα τον περιφραστικό σχηματισμό: antiquus → antiquior → antiquissimus. Στο XLI απαντούν antiquissimi και antiquiores.

Ο κανόνας έχει λεξικές και ιστορικές εξαιρέσεις· δεν αρκεί η γραφή της κατάληξης χωρίς έλεγχο της λέξης.

10. Παραθετικά επιρρημάτων

Ο συγκριτικός του επιρρήματος συμπίπτει μορφολογικά με το ουδέτερο ενικού του συγκριτικού επιθέτου. Ο υπερθετικός σχηματίζεται συνήθως από τον υπερθετικό του επιθέτου με -e.

Θετικός	Συγκριτικός	Υπερθετικός
clare	clarius	clarissime
graviter	gravius	gravissime
prudenter	prudentius	prudentissime
celeriter	celerius	celerrime
acriter	acrius	acerrime
facile	facilius	facillime
libenter	libentius	libentissime
bene	melius	optime
male	peius	pessime
diu	diutius	diutissime
saepe	saepius	saepissime
multum	plus	plurimum
magnopere	magis	maxime
paulum / non multum	minus	minime
prope	propius	proxime

Οι επιρρηματικοί τύποι είναι άκλιτοι. Το celerrime δεν αλλάζει ανάλογα με το γένος ή τον αριθμό του υποκειμένου.

Άλλες ελλειπτικές σειρές της σχολικής γραμματικής: prius–primum / primo, potius–potissimum, nuper–nuperrime, satis–satius. Το primo είναι ιδιαίτερη επιρρηματική χρήση και δεν αποτελεί καθολική αντικατάσταση του primum.

Επίθετο ή επίρρημα σε -ius;

XXVII, meliora και duriora: επίθετα ουδετέρου πληθυντικού.
XXXVII, nihil bello civili miserius: το miserius είναι επίθετο ουδετέρου ενικού με το nihil.
XXXVI, quo facilius ... posset: το facilius είναι επίρρημα.
XLVIII, si quid durius ei videbatur: το durius είναι επίθετο ουδετέρου ενικού με το quid.

Δεν είναι κάθε τύπος σε -ius επίρρημα.

11. Σημασία και σύνταξη

Δεύτερος όρος σύγκρισης

Στη βασική σύνταξη δηλώνεται:

Με quam και την αντίστοιχη πτώση του πρώτου όρου, όταν η κατασκευή το επιτρέπει.
Με αφαιρετική συγκρίσεως σε κατάλληλες συντακτικές συνθήκες.

Παράδειγμα από το XXXI: fortior hoste, «γενναιότερος από τον εχθρό». Το hoste δεν είναι αφαιρετική μέσου.

Στο XXVII, το multo minor natu συνδυάζει:

multo: αφαιρετική του μέτρου της διαφοράς, «κατά πολύ».
natu: αφαιρετική της αναφοράς, «ως προς την ηλικία».

Σχετικός και απόλυτος υπερθετικός

Ο υπερθετικός δεν δηλώνει πάντοτε «ο πιο ... από όλους». Το fortissimus μπορεί, ανάλογα με το περιβάλλον, να σημαίνει «γενναιότατος, πολύ γενναίος».

Στο XXX, το viro fortissimo αποτελεί εγκωμιαστικό χαρακτηρισμό. Δεν απαιτεί να αναζητήσουμε ένα ρητά ορισμένο σύνολο σύγκρισης.

quam με υπερθετικό

Σημαίνει συχνά «όσο το δυνατόν»:

XL: quam celerrime — όσο το δυνατόν γρηγορότερα.

Δεν είναι εδώ το quam που εισάγει δεύτερο όρο σύγκρισης.

Συγκριτικός χωρίς ρητό δεύτερο όρο

Μπορεί να δηλώνει σχετικά ή υπερβολικά υψηλό βαθμό. Στο XXVII, duriora et acerbiora αποδίδεται στο περιβάλλον της κρίσης του Πακουβίου ως «κάπως σκληρά και τραχιά / υπερβολικά σκληρά και τραχιά».

Δεν είναι υποχρεωτικό κάθε συγκριτικός να συνοδεύεται από ρητό quam.

12. Χαρακτηριστικοί τύποι των 50 μαθημάτων

Μάθημα	Τύπος	Λήμμα / σειρά	Αναγνώριση
IV	maxima / minima	magnus / parvus	υπερθετικοί, ονομαστική ενικού θηλυκού
XV	frigidissimis	frigidus	υπερθετικός, αφαιρετική πληθυντικού με locis
XIX	nobilissimi / pravissimi	nobilis / pravus	υπερθετικοί, γενική ενικού ουδετέρου
XIX	cruentissima	cruentus	υπερθετικός, αφαιρετική ενικού θηλυκού με pugna
XXII	optimum / rectissimum	bonus / rectus	υπερθετικοί, ουδέτερο ενικού
XXIII	persaepe	saepe	ενισχυμένος θετικός· όχι ο κανονικός υπερθετικός saepissime
XXVI	tristissimus	tristis	υπερθετικός, ονομαστική ενικού αρσενικού
XXVI	festivius / amabilius	festivus / amabilis	συγκριτικοί, ουδέτερο ενικού με nihil
XXVI	longiore / dignius	longus / dignus	συγκριτικοί· αφαιρετική θηλυκού / ουδέτερο ενικού
XXVI	novissimam	novus	υπερθετικός, αιτιατική ενικού θηλυκού
XXVII	minor / meliora	parvus / bonus	συγκριτικοί
XXVII	duriora / acerbiora	durus / acerbus	συγκριτικοί, ουδέτερο πληθυντικού
XXVIII	gratius	gratus	συγκριτικός, ουδέτερο ενικού με nihil
XXX	libentissime	libenter	υπερθετικός επιρρήματος
XXXI	fortior	fortis	συγκριτικός, ονομαστική ενικού αρσενικού
XXXII	fortissimorum	fortis	υπερθετικός, γενική πληθυντικού αρσενικού
XXXVI	facilius	facile	συγκριτικός επιρρήματος
XXXVII	miserius	miser	συγκριτικός, ουδέτερο ενικού
XXXVII	ferociores / impotentiores	ferox / impotens	συγκριτικοί, αρσενικό πληθυντικού
XXXIX	optimum	bonus	υπερθετικός, ουδέτερο ενικού
XL	celerrime	celeriter	υπερθετικός επιρρήματος
XLI	antiquissimi / antiquiores	antiquus	υπερθετικός / συγκριτικός
XLIII	miserrima	miser	υπερθετικός, ονομαστική ενικού θηλυκού
XLVI	plus / cariorem	multum / carus	επίρρημα / συγκριτικό επίθετο
XLVIII	durius	durus	συγκριτικός, ουδέτερο ενικού

Οι μορφολογικές αναγνωρίσεις εξετάζονται μέσα στη φράση· αρκετοί τύποι μπορούν απομονωμένοι να αντιστοιχούν σε περισσότερες πτώσεις.

13. Συχνά λάθη

felix → felicius, όχι «feliciius»: η ηλεκτρονική μεταγραφή της γραμματικής περιέχει εδώ παραδρομή.
magnus → maximus, όχι «maximuus».
pulcher → pulcherrimus, όχι «pulchrissimus».
nobilis → nobilissimus, όχι «nobillimus».
magnificus → magnificentior, όχι «magnificior».
antiquus → antiquior: δεν επιβάλλουμε περιφραστικό σχηματισμό σε όλα τα -quus.
novissimus συχνά σημαίνει «τελευταίος».
parvulus είναι υποκοριστικός θετικός, όχι συγκριτικός του parvus.
persaepe είναι ενισχυμένος θετικός· ο κανονικός υπερθετικός είναι saepissime.
Δεν απαιτούμε έναν συνήθη σχολικό τύπο που λείπει από το λήμμα, μόνο επειδή μπορεί μορφολογικά να κατασκευαστεί.