Ανώμαλα ουσιαστικά

Nomina anomala

Ανώμαλα ονομάζονται τα ουσιαστικά που παρουσιάζουν μεταβολές γένους ή κλίσης, παράλληλους λεξικούς σχηματισμούς, ελλείψεις κατά τον αριθμό ή την πτώση ή άκλιτη χρήση. Στην ίδια ενότητα εξετάζονται και ιδιαίτερες σημασίες του πληθυντικού.

Το κεφάλαιο ακολουθεί τις κατηγορίες της σχολικής γραμματικής και δίνει έμφαση στο λεξιλόγιο των 50 μαθημάτων. Οι αναφορές σε μαθήματα είναι ενδεικτικές.

Δεν σημαίνει ότι κάθε τύπος ενός «ανώμαλου» ουσιαστικού έχει ασυνήθιστη κατάληξη. Το arma, για παράδειγμα, έχει κανονικές πληθυντικές καταλήξεις· η ιδιαιτερότητά του αφορά την έλλειψη αντίστοιχου ενικού.

Οι πίνακες δίνουν βασικούς σχολικούς τύπους, χωρίς συστηματική σημείωση της ποσότητας των φωνηέντων.

1. Οι κατηγορίες

Κατηγορία	Ιδιαιτερότητα	Παράδειγμα
Ετερογενή	μεταβολή γένους σε ορισμένους σχηματισμούς	locus → loci / loca
Ετερόκλιτα	συνδυασμός καταλήξεων διαφορετικών κλίσεων	domus
Αφθονούντα	παράλληλοι λεξικοί σχηματισμοί	materia / materies
Ελλειπτικά κατά τον αριθμό	κυρίως ενική ή πληθυντική χρήση	aurum· arma
Ελλειπτικά κατά την πτώση	χρήση ορισμένων μόνο πτώσεων	iussu, natu
Άκλιτα	αμετάβλητη μορφή	instar

Μια λέξη μπορεί να ενδιαφέρει για περισσότερους από έναν λόγους. Η διαφορετική σημασία στον πληθυντικό δεν συνεπάγεται ότι λείπει ο ενικός.

2. Ετερογενή: locus, loci / loca

Το αρσενικό locus, loci, «τόπος», έχει δύο πληθυντικούς:

• loca, ουδέτερο: κυρίως τόποι, περιοχές.
• loci, αρσενικό: τόποι· επίσης χωρία κειμένων ή θέματα.

Η διάκριση των σημασιών είναι χρήσιμη, αλλά όχι απόλυτη σε όλους τους συγγραφείς.

Πτώση	Ενικός	Αρσενικός πληθυντικός	Ουδέτερος πληθυντικός
Ονομαστική	locus	loci	loca
Γενική	loci	locorum	locorum
Δοτική	loco	locis	locis
Αιτιατική	locum	locos	loca
Κλητική	loce	loci	loca
Αφαιρετική	loco	locis	locis

Στο V, το in illis locis είναι αφαιρετική πληθυντικού. Ο τύπος locis είναι κοινός στους δύο πληθυντικούς· δεν προσδιορίζει από μόνος του το γένος.

Στο XVIII το in eum locum περιέχει αιτιατική ενικού· στο XXXV το loco soceri σημαίνει «στη θέση πεθερού».

Συμπληρωματικά παραδείγματα της γραμματικής είναι τα frenum → frena / freni και iocus → ioci / ioca, χωρίς να παρουσιάζονται εδώ ως εμφανίσεις των 50 κειμένων.

3. Ετερόκλιτα

domus: Δʹ και Βʹ κλίση

Το θηλυκό domus, «σπίτι», συνδυάζει τύπους δύο κλίσεων:

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	domus	domus
Γενική	domus	domuum / domorum
Δοτική	domui	domibus
Αιτιατική	domum	domos
Κλητική	domus	domus
Αφαιρετική	domo	domibus

Ο πίνακας ακολουθεί τη βασική σχολική παρουσίαση· το domorum είναι κυρίως ποιητικό ή μεταγενέστερο.

Τύπος στα κείμενα	Λειτουργία	Μαθήματα
domum	αιτιατική ενικού, κίνηση προς το σπίτι	XII, XXXIV
domi	τοπική ενικού, παραμονή στο σπίτι	IV, XXIV, XXIX
domus	ονομαστική ενικού	XLIII

Στο XLIII το domus παραμένει ενικός, παρότι το ρήμα είναι πληθυντικού· υπάρχουν περισσότερα συνδεδεμένα υποκείμενα.

ficus: Βʹ και Δʹ κλίση

Το θηλυκό ficus, «συκιά» ή «σύκο», έχει γενική fici / ficus και τύπους των δύο κλίσεων.

Στο XXV το ficum praecocem σημαίνει «πρώιμο σύκο». Η αιτιατική ficum είναι κοινή στις δύο κλίσεις· ο συγκεκριμένος τύπος δεν επιτρέπει αποκλειστική κατάταξη στη μία.

Συμπληρωματικά παραδείγματα της γραμματικής

Λήμμα	Ενικός	Πληθυντικός	Ιδιαιτερότητα
vas — σκεύος	vas, vasis, vasi, vas, vas, vase	vasa, vasorum, vasis, vasa, vasa, vasis	Γʹ στον ενικό, Βʹ στον πληθυντικό
iugerum — μονάδα εμβαδού	iugerum, iugeri, iugero, iugerum, iugerum, iugero	iugera, iugerum, iugeribus, iugera, iugera, iugeribus	Βʹ στον ενικό, καταλήξεις Γʹ στον πληθυντικό

Οι τύποι δίνονται με σειρά ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική, κλητική, αφαιρετική. Δεν αποτελούν χαρακτηριστικά λήμματα των συγκεκριμένων 50 κειμένων.

4. Αφθονούντα: materia, elephans, plebs

materia / materies — ύλη

Πτώση	Αʹ κλίση: materia	Εʹ κλίση: materies
Ονομαστική	materia	materies
Γενική	materiae	materiei
Δοτική	materiae	materiei
Αιτιατική	materiam	materiem
Κλητική	materia	materies
Αφαιρετική	materia	materie

Στο XXXIX απαντά materiam, αιτιατική ενικού του materia. Το παράλληλο materies δίνεται ως λεξική παραλλαγή, όχι ως ο τύπος που εμφανίζεται στο συγκεκριμένο χωρίο.

Δεν σχηματίζουμε μηχανικά πλήρη πληθυντικό του materies, επειδή οι πληθυντικοί τύποι της Εʹ κλίσης έχουν περιορισμούς.

elephantus / elephans — ελέφαντας

Πτώση	Βʹ κλίση: elephantus	Γʹ κλίση: elephans
Ονομαστική ενικού	elephantus	elephans
Γενική ενικού	elephanti	elephantis
Δοτική ενικού	elephanto	elephanti
Αιτιατική ενικού	elephantum	elephantem
Κλητική ενικού	elephante	elephans
Αφαιρετική ενικού	elephanto	elephante
Δοτική / αφαιρετική πληθυντικού	elephantis	elephantibus

Στο XI, cum elephantis είναι αφαιρετική πληθυντικού του elephantus. Δεν είναι γενική ενικού του elephans, παρά την ίδια γραφή.

plebs / plebes — πληβείοι, λαός

Πτώση	Γʹ κλίση: plebs	Εʹ κλίση: plebes
Ονομαστική	plebs	plebes
Γενική	plebis	plebei
Δοτική	plebi	plebei
Αιτιατική	plebem	plebem
Κλητική	plebs	plebes
Αφαιρετική	plebe	plebe

Οι τύποι της Εʹ κλίσης είναι λιγότερο συνηθισμένοι. Η συνύπαρξη των σειρών δεν σημαίνει ελεύθερη εναλλαγή σε κάθε συγγραφέα.

Στο XXXV, inter patres ac plebem, το plebem είναι αιτιατική ενικού, από το συνηθισμένο λήμμα plebs, plebis. Το ότι στα ελληνικά αποδίδεται «πληβείους» δεν το μετατρέπει σε λατινικό πληθυντικό.

5. Ελλειπτικά κατά τον αριθμό

Κυρίως ενική χρήση — singularia tantum

Ονόματα υλικών, αφηρημένων εννοιών και συγκεκριμένων προσώπων ή τόπων χρησιμοποιούνται συχνά στον ενικό.

Λήμμα	Σημασία	Ενδεικτικά μαθήματα
aurum, -i	χρυσός	XXI, XXXVI
aes, aeris	χαλκός	XXXV, XXXIX
iustitia, -ae	δικαιοσύνη	IV
pietas, pietatis	ευσέβεια, αφοσίωση	XXX
paupertas, paupertatis	φτώχεια	XXXVI, XXXIX

Αυτό δεν συνεπάγεται πάντοτε απόλυτη αδυναμία πληθυντικού. Τα υλικά μπορεί να δηλώνουν επιμέρους αντικείμενα ή είδη και οι αφηρημένες έννοιες συγκεκριμένες εκδηλώσεις.

Και τα κύρια ονόματα μπορούν να εμφανιστούν σε ιδιαίτερο πληθυντικό. Στο XXII, οι τύποι Brutos, Camillos, Decios, Curios, Fabricios, Scipiones δηλώνουν υποδειγματικούς άνδρες ή εκπροσώπους ιστορικών οικογενειών.

Κυρίως ή μόνο πληθυντική χρήση — pluralia tantum

Λεξικός τύπος	Γένος / κλίση	Σημασία	Ενδεικτικά μαθήματα
insidiae, -arum	θηλυκό, Αʹ	ενέδρα, δόλος	II, XI
divitiae, -arum	θηλυκό, Αʹ	πλούτη	XXXVI, XXXIX
tenebrae, -arum	θηλυκό, Αʹ	σκοτάδι	XXXII
arma, -orum	ουδέτερο, Βʹ	όπλα	XVI, XXIII, XXXIV
liberi, -orum	αρσενικό, Βʹ	παιδιά, τέκνα	XLIII
moenia, -ium	ουδέτερο, Γʹ	τείχη	X, XLIII
penates, -ium	αρσενικό, Γʹ	πατρογονικοί θεοί	XLIII
Athenae, -arum	θηλυκό, Αʹ	Αθήνα	XIV, XXVIII
Alpes, -ium	θηλυκό, Γʹ	Άλπεις	XI

Η ελληνική μετάφραση μπορεί να έχει ενικό, π.χ. insidiae «ενέδρα», tenebrae «σκοτάδι», Athenae «Αθήνα». Η λατινική σύνταξη παραμένει πληθυντική.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα κλίσης

Πτώση	insidiae	arma	moenia	liberi
Ονομαστική	insidiae	arma	moenia	liberi
Γενική	insidiarum	armorum	moenium	liberorum
Δοτική	insidiis	armis	moenibus	liberis
Αιτιατική	insidias	arma	moenia	liberos
Κλητική	insidiae	arma	moenia	liberi
Αφαιρετική	insidiis	armis	moenibus	liberis

Η κλητική παρατίθεται ως μορφολογικός τύπος· δεν είναι κατʼ ανάγκην συχνή σε όλες τις λέξεις.

liberi, libri και liber

• liberi, liberorum: παιδιά, τέκνα.
• libri, librorum: βιβλία, πληθυντικός του liber, libri.
• liber, libera, liberum: ελεύθερος, επίθετο.

Στο XLIII, liberique σημαίνει «και τα παιδιά». Στο VI, το liberi esse possumus σημαίνει «μπορούμε να είμαστε ελεύθεροι»: εδώ το liberi είναι επίθετο, όχι το ουσιαστικό «τέκνα».

Κυρίως πληθυντικά, με υπαρκτό ενικό

• Fores, forium, «πόρτα, θυρόφυλλα»: XX και XXXIV, foribus, fores. Υπάρχει και ενικός foris.
• Cervices, cervicum, «αυχένας»: XXVI, cervicibus. Υπάρχει και ενικός cervix, cervicis.

Δεν χαρακτηρίζουμε τον ενικό αυτών των λέξεων ανύπαρκτο.

Εθνικά ονόματα

Τα Galli, Romani, Germani δηλώνουν λαούς στον πληθυντικό, αλλά έχουν κανονικούς ενικούς Gallus, Romanus, Germanus. Στο XLV απαντούν τόσο Gallis όσο και Gallus.

Η συλλογική αναφορά στον λαό δεν τα καθιστά αυστηρώς ελλειπτικά χωρίς ενικό.

6. Διαφορετική σημασία στον πληθυντικό

Ενικός	Ιδιαίτερη πληθυντική σημασία	Σύνδεση με τα κείμενα
aedes, aedis — ναός	aedes, aedium — σπίτι	συμπληρωματικό ζεύγος της γραμματικής
auxilium, -i — βοήθεια	auxilia, -orum — επικουρικές δυνάμεις	XXXVII: auxilio
castrum, -i — οχυρό	castra, -orum — στρατόπεδο	VII, XVII, XXXI
copia, -ae — αφθονία, δυνατότητα	copiae, -arum — στρατιωτικές δυνάμεις	XI: copias
littera, -ae — γράμμα αλφαβήτου	litterae, -arum — επιστολή, γραμματεία	XXVIII, XXXII, XLV
finis, finis — τέλος, όριο	fines, finium — σύνορα, επικράτεια	XLIII: fines
pars, partis — μέρος	partes, partium — παράταξη	XXIII: in partibus eius
fortuna, -ae — τύχη	fortunae, -arum — περιουσία	I: fortunam· πληθυντικός για σύγκριση
opera, -ae — κόπος, εργασία	operae, -arum — εργάτες	XXIX: operam· πληθυντικός για σύγκριση

Δεν απαντούν και τα δύο μέλη κάθε ζεύγους στα 50 κείμενα. Ο πίνακας διακρίνει την πραγματική εμφάνιση από το συμπληρωματικό παράδειγμα.

aedes: όμοια ονομαστική, διαφορετικός αριθμός και σημασία

Πτώση	Ενικός: ναός	Πληθυντικός: σπίτι
Ονομαστική	aedes	aedes
Γενική	aedis	aedium
Δοτική	aedi	aedibus
Αιτιατική	aedem	aedes
Κλητική	aedes	aedes
Αφαιρετική	aede	aedibus

Το aedes είναι θηλυκό. Η σημασία «σπίτι» δεν το μετατρέπει σε ουδέτερο, ούτε ο πληθυντικός του έχει γενική -arum.

Το λήμμα περιλαμβάνεται επειδή αποτελεί βασικό παράδειγμα της σχολικής ενότητας. Στο κείμενο του XXIV, για παράδειγμα, η σημασία «στο σπίτι» εκφράζεται με domi, όχι με τύπο του aedes.

auxilium: βοήθεια και επικουρικό στράτευμα

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	auxilium	auxilia
Γενική	auxilii / auxili	auxiliorum
Δοτική	auxilio	auxiliis
Αιτιατική	auxilium	auxilia
Κλητική	auxilium	auxilia
Αφαιρετική	auxilio	auxiliis

Στο XXXVII, quorum auxilio victoria parta sit, το auxilio είναι αφαιρετική ενικού και σημαίνει «με τη βοήθεια των οποίων».

Η ειδική στρατιωτική σημασία auxilia «επικουρικές δυνάμεις» μαθαίνεται ως σημασιολογική ιδιομορφία του πληθυντικού. Δεν σημαίνει ότι κάθε πληθυντικός της λέξης πρέπει οπωσδήποτε να έχει αυτή τη σημασία.

castra: πληθυντικός με σημασία «στρατόπεδο»

Πτώση	Πληθυντικός
Ονομαστική	castra
Γενική	castrorum
Δοτική	castris
Αιτιατική	castra
Κλητική	castra
Αφαιρετική	castris

Στο VII, in castra δηλώνει κίνηση προς το στρατόπεδο. Στο XVII, totis castris είναι αφαιρετική πληθυντικού.

Το castrum υπάρχει ως διαφορετική ενική χρήση, «οχυρό». Για τη σημασία «στρατόπεδο» διδάσκουμε πρακτικά το castra ως πληθυντικού μόνο.

litterae: η σημασία προκύπτει από τα συμφραζόμενα

Μάθημα	Φράση	Σημασία
XXVIII	ex Aesopi litteris	από την επιστολή του Αισώπου
XXXII	litterarum lumen	το φως των γραμμάτων, της πνευματικής καλλιέργειας
XLV	Graecis litteris	με ελληνικά γράμματα
XLV	in litteris	στην επιστολή

opera και opus: διαφορετικά λήμματα

Το θηλυκό opera, operae, της Αʹ κλίσης, σημαίνει «κόπος, εργασία, συνδρομή». Στο XXXI, cuius opera, είναι αφαιρετική ενικού: «με τη συνδρομή του οποίου».

Το ουδέτερο opus, operis, της Γʹ κλίσης, σημαίνει «έργο» και έχει πληθυντικό opera. Η όμοια γραφή δεν συνεπάγεται ίδιο ουσιαστικό.

7. Ελλειπτικά κατά την πτώση

iussu, iniussu, natu

Τύπος	Αναγνώριση	Φράση του κειμένου	Μάθημα
iussu	αφαιρετική ενικού	domini iussu — με διαταγή του κυρίου	XXIV
iniussu	αφαιρετική ενικού	iniussu consulis — χωρίς διαταγή του υπάτου	XXXI
natu	αφαιρετική ενικού	minor natu — μικρότερος στην ηλικία	XXVII

Πρόκειται για ελλειπτικά ουσιαστικά, όχι για μετοχές. Οι iussus και natus είναι διαφορετικοί γραμματικοί τύποι.

forte

Το forte είναι αφαιρετική του ελλειπτικού fors, «τύχη», σε επιρρηματική χρήση, «τυχαία»:

• XXXIV: forte salutatum.
• XLIX: velut forte elapso.

Δεν συγχέεται με τύπο του επιθέτου fortis, forte, «γενναίος, ισχυρός».

opes και οι περιορισμένοι ενικοί τύποι

Το θηλυκό που καταγράφεται ως ops, opis ή opis έχει περιορισμένη ενική χρήση. Χρήσιμοι τύποι είναι opis, opem, ope· η κοινή ονομαστική δεν είναι συνήθης, ενώ Ops είναι όνομα θεότητας.

Ο πληθυντικός είναι κανονικός:

Πτώση	Πληθυντικός
Ονομαστική	opes
Γενική	opum
Δοτική	opibus
Αιτιατική	opes
Κλητική	opes
Αφαιρετική	opibus

Στο XXV, opibus urbis σημαίνει «στις δυνάμεις / στους πόρους της πόλης». Το opibus είναι δοτική με το confidere, όχι αφαιρετική απλώς επειδή τελειώνει σε -ibus.

Ο πληθυντικός δηλώνει πόρους, μέσα, πλούτο ή δυνάμεις· οι ενικές χρήσεις συνδέονται κυρίως με βοήθεια και συνδρομή.

vis: ελλείψεις και εναλλαγή θέματος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	vis	vires
Γενική	—	virium
Δοτική	—	viribus
Αιτιατική	vim	vires
Κλητική	vis	vires
Αφαιρετική	vi	viribus

Στη συνήθη σχολική κλίση δεν δίνονται γενική και δοτική ενικού.

Μάθημα	Τύπος	Αναγνώριση
VII	vim	αιτιατική ενικού
XI	vi	αφαιρετική ενικού
XVIII	viribus	αφαιρετική πληθυντικού
XXXI	viribus	αφαιρετική πληθυντικού

Το viribus προέρχεται από το vis, όχι από το vir, viri, «άνδρας», του οποίου η δοτική και αφαιρετική πληθυντικού είναι viris.

8. Άκλιτα

Η σχολική γραμματική αναφέρει τα instar, mane, secus ως άκλιτα ονόματα σε συγκεκριμένες χρήσεις. Δίνονται ως γενικά παραδείγματα, όχι ως χαρακτηριστικές εμφανίσεις των 50 κειμένων.

Στα κείμενα είναι συχνό το nihil, «τίποτε», άκλιτος τύπος με αντωνυμική / ουσιαστική χρήση. Στο XXVIII συνυπάρχουν:

• nihili, στη φράση tam nihili est.
• nihil, στη φράση nihil ei gratius.

Τα nihili και nihilo συνδέονται με το nihilum. Δεν κατασκευάζουμε από το άκλιτο nihil έναν πλήρη πίνακα κανονικού ουσιαστικού.

9. Επανάληψη ιδιαίτερων ουσιαστικών των κλίσεων

Λήμμα	Ιδιαιτερότητα	Ενδεικτική εμφάνιση
filia, -ae	δοτική / αφαιρετική πληθυντικού και filiabus	III: filiam· XXXV: filiae
filius, -ii	γενική filii / fili, κλητική fili	II: filius
deus, dei	πολλαπλοί πληθυντικοί τύποι	IV: deorum· XXXIV: deis
bos, bovis	γενική πληθυντικού boum· δοτική / αφαιρετική bubus / bobus	XVIII: boves, boum
caro, carnis	εναλλαγή βάσης	XV: carne
senex, senis	βάση sen- στις πλάγιες πτώσεις	XL: senex
species, -ei	ελλιπής συνήθης πληθυντικός	XIV: species, speciem
fides, -ei	κατά κανόνα ενική χρήση	XIV: fidem· XLIV: fides
spes, -ei	περιορισμένος πληθυντικός	XII: spem· XLII: spem

Δεν ανήκουν όλες στην ίδια στενή υποκατηγορία της § 34. Συγκεντρώνονται εδώ ως επανάληψη χρήσιμη για την ανάγνωση των μαθημάτων.

10. Τι προσέχουμε

1. Λήμμα και τύπος: viribus → vis, όχι vir.
2. Γραμματικός αριθμός και μετάφραση: castra και plebem δεν αλλάζουν αριθμό επειδή μεταφράζονται διαφορετικά στα ελληνικά.
3. Παράλληλες κλίσεις: elephantis του XI από elephantus· elephantibus θα ήταν ο τύπος του elephans.
4. Ελλείποντες τύποι: iussu, iniussu, natu μαθαίνονται ως περιορισμένες ονοματικές μορφές.
5. Σημασίες πληθυντικού: τα litterae, auxilia, copiae χρειάζονται συμφραζόμενα.
6. Σύνταξη: opibus του XXV είναι δοτική.
7. Συμφωνία: liberi μπορεί να είναι ουσιαστικό «τέκνα» ή επίθετο «ελεύθεροι».
8. Προσεκτική χρήση του “μόνο”: οι ιδιαίτερες, σπάνιες ή μεταφορικές χρήσεις διακρίνονται από τη βασική σχολική κλίση.

Πηγές

• Λατινική Γραμματική Γʹ Λυκείου, § 34: Ανώμαλα ονόματα.
• Allen and Greenough, §§ 104–107: μεταβολές κλίσης, γένους και σημασίας.
• Allen and Greenough, §§ 99–100: κυρίως ενική χρήση.
• Allen and Greenough, §§ 101–102: κυρίως πληθυντική χρήση.
• Allen and Greenough, § 103: ελλειπτικά κατά την πτώση.
• Σπυρίδων Βλιώρας: κείμενα μαθημάτων I–L.