Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων

Α' Κείμενο

Έχεις μια γεύση τρικυμίας στα χείλη - Μα πού γύριζες

Ολημερίς τη σκληρή ρέμβη της πέτρας και της θάλασσας

Αετοφόρος άνεμος γύμνωσε τους λόφους.

Γύμνωσε την επιθυμία σου ως το κόκαλο

Κι οι κόρες των ματιών σου πήρανε τη σκυτάλη της χίμαιρας

Ριγώνοντας μ' αφρό τη θύμηση!

Πού είναι η γνώριμη ανηφοριά του μικρού Σεπτεμβρίου

Στο κοκκινόχωμα όπου έπαιζες θωρώντας προς τα κάτω

Τους βαθιούς κυαμώνες των άλλων κοριτσιών

Τις γωνιές όπου οι φίλες σου άφηναν αγκαλιές τα δυοσμαρίνια

 

- Μα πού γύριζες

Ολονυχτίς τη σκληρή ρέμβη της πέτρας και της θάλασσας

Σου 'λεγα να μετράς μες στο γδυτό νερό τις φωτεινές του μέρες

Ανάσκελη να χαίρεσαι την αυγή των πραγμάτων

Ή πάλι να γυρνάς κίτρινους κάμπους

Μ' ένα τριφύλλι φως στο στήθος σου ηρωίδα ιάμβου.

 

Έχεις μια γεύση τρικυμίας στα χείλη

Κι ένα φόρεμα κόκκινο σαν το αίμα

Βαθιά μες στο χρυσάφι του καλοκαιριού

Και τ' άρωμα των γυακίνθων - Μα πού γύριζες

 

Κατεβαίνοντας προς τους γιαλούς τους κόλπους με τα βότσαλα

Ήταν εκεί ένα κρύο αρμυρό θαλασσόχορτο

Μα πιο βαθιά ένα ανθρώπινο αίσθημα που μάτωνε

Κι άνοιγες μ' έκπληξη τα χέρια σου λέγοντας τ' όνομά του

Όπου σελάγιζε ο δικός σου ο αστερίας

 

Άκουσε ο λόγος είναι των στερνών η φρόνηση

Κι ο χρόνος γλύπτης των ανθρώπων παράφορος

Κι ο ήλιος στέκεται από πάνω του θηρίο ελπίδας

Κι εσύ πιο κοντά του σφίγγεις έναν έρωτα

Έχοντας μια πικρή γεύση τρικυμίας στα χείλη.

Δεν είναι για να λογαριάζεις γαλανή ως το κόκαλο άλλο καλοκαίρι,

Για ν' αλλάξουνε ρέμα τα ποτάμια

Και να σε πάνε πίσω στη μητέρα τους,

Για να ξαναφιλήσεις άλλες κερασιές

Ή για να πας καβάλα στο μαίστρο.

Στυλωμένη στους βράχους δίχως χτες και αύριο,

Στους κινδύνους των βράχων με τη χτενισιά της θύελλας

Θ' αποχαιρετήσεις το αίνιγμά σου.

Β' Ερωτήσεις

Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραμματολογικά στοιχεία:

1. Βασικά χαρακτηριστικά της ποίησης του Ελύτη είναι η εφηβική αισιοδοξία και η βαθιά αίσθηση της ζωής . Μπορείτε να τα εντοπίσετε στο συγκεκριμένο ποίημα;
2. Θαμπωμένος από τα μυστήρια και τη μαγεία του φυσικού κόσμου, ο ποιητής στη Μαρίνα των βράχων δείχνει να απολαμβάνει τη φυσική ομορφιά αποφεύγοντας να μιλήσει για την τραγικότητα της ανθρώπινης μοίρας. Η διάθεση αυτή τον συνοδεύει σε όλα τα ποιήματα των “Προσανατολισμών”. Προσπαθήστε να δείξετε αυτή τη διάθεση του ποιητή μέσα από τις εικόνες που παραθέτει στη Μαρίνα των βράχων. [Βλ. Αλέξη Ζήρα, “Ο Βαρίκας και ο έλλογος υπερρεαλισμός του Ελύτη”, άρθρο στο π. Εντευκτήριο, τχ. 23-24. Πρόκειται για τον “ευδαιμονισμό” που χαρακτηρίζει τις πρώτες συλλογές του Ελύτη, όπου ο αναγνώστης αποκομίζει την εντύπωση ότι τον ποιητή ικανοποιεί μόνο η εκθαμβωτική θέα των πραγμάτων της ζωής]

Δομή του κειμένου, επαλήθευση ή διάψευση μιας κρίσης με βάση το κείμενο, εκφραστικά μέσα και τρόποι του κειμένου (υφολογική διερεύνηση, αφηγηματικές λειτουργίες, επιλογές του δημιουργού σε διάφορα επίπεδα γλωσσικής ανάλυσης):

1. Το ποίημα ανήκει στη συλλογή “Προσανατολισμοί” που δημοσιεύτηκε το 1940 και είναι επηρεασμένο από τον υπερρεαλισμό. Ποια χαρακτηριστικά υπερρεαλιστικής τεχνοτροπίας εντοπίζετε στο κείμενο και σε ποιους στίχους ;
2. Η καλλιτεχνική αξία του ποιήματος εντοπίζεται στις πλούσιες εκφραστικές του δυνατότητες. Αν συμφωνείτε με την άποψη αυτή, να προσπαθήσετε να την αποδείξετε με στοιχεία του κειμένου.
3. Τα ποιήματα των “Προσανατολισμών” αποτελούνται από μια σειρά εικόνων χωρίς λογική συνοχή, που όμως όλες έχουν την ίδια συναισθηματική φόρτιση. Ποια στοιχεία επαληθεύουν αυτή την άποψη στο ποίημα Η Μαρίνα των βράχων;
4. Το ποίημα αποτελείται από 6 άνισες ενότητες που κυμαίνονται χρονικά ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν. Σε ποια σημεία γίνεται φανερή αυτή η χρονική διάκριση;
5. Ποιο τοπίο αναδύεται μέσα από τους στίχους του ποιήματος; Ποιες λέξεις ή φράσεις το προβάλλουν ιδιαίτερα;
6. Τι δηλώνει, κατά τη γνώμη σας, η επανάληψη “μα πού γύριζες” (στ. 1, 11, 20); Πώς φαντάζεστε εσείς την περιπλάνηση της έφηβης Μαρίνας;
7. Σε ποιους στίχους του ποιήματος διακρίνεται εντονότερα το στοιχείο του φωτός που χαρακτηρίζει την ποίηση του Ελύτη;
8. Ποια είναι τα βασικά μοτίβα που επαναλαμβάνονται στο ποίημα και ποιος ο ρόλος τους στη δομή του;
9. Πώς περιγράφεται η Μαρίνα στο ποίημα;

Σχολιασμός ή σύντομη ανάπτυξη χωρίων του κειμένου:

1. Ποιο συναίσθημα υποβάλλει ο στίχος “έχεις μια γεύση τρικυμίας στα χείλη”, που επαναλαμβάνεται στο ποίημα (στ. 1, 31);
2. Ο ποιητής εμφανίζεται στο ποίημα να παραινεί την έφηβη Μαρίνα. Τι την συμβουλεύει;
3. Να σχολιάσετε το στίχο 28: “κι ο χρόνος γλύπτης των ανθρώπων παράφορος”. Πώς αποδίδει ο ποιητής την τελειωτική μορφή που δίνει ο χρόνος στο ανθρώπινο πρόσωπο;
4. Πώς αποδίδεται στο ποίημα η εφηβική ταραχή της κοπέλας; [Αφρός - χίμαιρα - τρικυμία στα χείλη]
5. Ποιο συναίσθημα της Μαρίνας εκφράζει η Χίμαιρα; Ποιοι στίχοι υποβάλλουν το ίδιο συναίσθημα; [Τον απραγματοποίητο πόθο]
6. Η ανακάλυψη του ανθρώπινου πόνου γίνεται για τη Μαρίνα “αίσθημα που μάτωνε” (στ. 23). Πώς δίνει ο ποιητής στους στίχους 21-24 την πορεία της Μαρίνας προς την ωριμότητα και την ενηλικίωση; (Για να απαντήσετε, χρησιμοποιήστε τις εικόνες που ενυπάρχουν στην ενότητα αυτή).
7. “Ανεβαίνοντας ανάλαφρα ως τη διαύγεια των βυθών” (στ. 25). Ποια είναι η σχέση των “βυθών” με το “εσωτερικό του ανθρώπου”;
8. Το τέλος της περιπλάνησης δηλώνεται στο στίχο 37 (“στυλωμένη στους βράχους δίχως χτες και αύριο”). Πώς περιγράφει ο ποιητής το “αμετάκλητο”, που συντελείται με την ενηλικίωση του ανθρώπου;
9. Η Μαρίνα δεν ανήκει πια στο χρόνο (στ. 37), δεν έχει χτες και αύριο. Με ποια εικόνα αποδίδεται αυτό και πώς το ερμηνεύετε εσείς;
10. Η Μαρίνα, με την αθωότητα της εφηβείας της (στ. 23-24), κόρη του καλοκαιριού (στ. 19), ανυπέρασπιστη στον Έρωτα (αετοφόρος άνεμος, στ. 3), μυείται σιγά σιγά στην πραγματικότητα της ζωής (στ. 21-25). Με ποιες εικόνες παρουσιάζει ο ποιητής τη μύηση αυτή της Μαρίνας;
11. Η τελευταία ενότητα του ποιήματος (στ. 27-39)έχει έναν τόνο παραινετικό και προειδοποιητικό μαζί. Τι επιδιώκει να διδάξει τη Μαρίνα ο Ποιητής και σχετικά με τι την προειδοποιεί;
12. “Δεν είναι για να λογαριάζεις γαλανή ως το κόκαλο άλλο καλοκαίρι” (στ. 32). Να σχολιάσετε το στίχο.
13. Να περιγράψετε την εικόνα της Μαρίνας στυλωμένης στους βράχους. [Η περιπλάνηση έχει σταματήσει, η εμπειρία που αποκόμισε από τη ζωή αποτυπώνεται στη “χτενισιά της θύελλας”, η κοπέλα δεν απορεί πια (αποχαιρέτησε το αίνιγμά της)κ.λπ.]

Σχολιασμός αδίδακτου λογοτεχνικού κειμένου:

Ο. Ελύτης: Μαρία Νεφέλη

Η Μαρία Νεφέλη αναμφισβήτητα

είναι κορίτσι οξύ

αληθινή απειλή του μέλλοντος

Κι όμως ήμουν πλασμένη για χαρταετός

Τα ύψη μου άρεσαν ακόμα και όταν

έμενα στο προσκέφαλό μου μπρούμυτα

τιμωρημένη

ώρες και ώρες (…)

Με την ομορφιά μου εγώ

θα καταργήσω την έννοια του βιβλίου

Μου είναι αδύνατον να δω τον εαυτό μου

αλλιώς

παρά σαν σύνθεση αντιαφηγηματική

χωρίς ιστορική συνείδηση

χωρίς εμβάθυνση τύπου ψυχολογικού

πράγμα που θα έκανε την καθημερινή ζωή μου

ανιαρή σαν μυθιστόρημα

θνησιγενή σαν έργο κινηματογράφου

αρνητική σαν χιουμοριστικό ανέκδοτο (…)

και γενικά δουλοπρεπή και υποταγμένη στη φυσική του κόσμου τάξη

• Μπορείτε να βρείτε αναλογίες της ηρωίδας Μαρίας Νεφέλης με τη Μαρίνα των βράχων; Να αιτιολογήσετε την απάντησή σας.

Εργασίες

1. Να περιγράψετε τον τρόπο με τον οποίο ο ποιητής εμφανίζεται να βλέπει τον κόσμο, χρησιμοποιώντας εικόνες από την ποίησή του, που υποβάλλουν τη μαγεία του ονείρου (200 λέξεις).

Άλλες ερωτήσεις

1. Ποιοι στίχοι περιέχουν, κατά τη γνώμη σας, τα βασικά σύμβολα που χρησιμοποιεί ο ποιητής για να δηλώσει: α)τον έρωτα, β)την επαναστατικότητα της νεανικής ηλικίας, γ)τη γνώση και την πείρα των μεγάλων;

2. Ποιος είναι ο ρόλος της μνήμης στο ποίημα; (πρβλ. τους στ. 2 και 6).

3. Πώς εμφανίζεται η ιδέα του αμετάκλητου στην τελευταία ενότητα του ποιήματος;

4. Ποιο είναι το αίνιγμα που αποχαιρετά η Μαρίνα;

Γ' Σχόλια

Ο Ελύτης με την πρώτη του ποιητική συλλογή (Προσανατολισμοί, 1940) ξεφεύγει από το κλίμα νοσηρότητας και απαισιοδοξίας που επικρατούσε μέχρι τότε (Καρυωτάκης) και μιλά για τη ζωή, τη θάλασσα, τον ήλιο, τον εφηβικό έρωτα κ.ά. Ο ίδιος έγραφε (Ανοιχτά Χαρτιά, σελ. 137): «Έχω συλλάβει τη μορφή μου κάπου ανάμεσα σε μια θάλασσα που ξεπροβάλλει από το ασβεστοχτισμένο τοιχάκι μιας εκκλησιάς και σ’ ένα κορίτσι ξυπόλητο, που του σηκώνει ο άνεμος το ρούχο, μια στιγμή τύχης που αγωνίζομαι να αιχμαλωτίσω και να της στήσω καρτέρι με λόγια ελληνικά…

Να τι είδους είναι ο ελάχιστος καμβάς όπου μπορεί επάνω του να κεντηθεί το ιδεόγραμμα της ζωής μου· που, ωστόσο, αν έβρισκε κανείς ότι αξίζει τον κόπο να το αναλύσει, θα ’φτανε να σχηματίσει ένα χώρο, που η σημασία του δε βρίσκεται στα στοιχεία τα φυσικά που τον απαρτίζουν αλλά στις προεκτάσεις και στις αντιστοιχίες τους μέσα μας, ως τις απώτατες άκριες, έτσι ώστε σε τελική ανάλυση ολόκληρο το νόημα του οράματος να συγκεντρώνεται στην καθαρότητα ψυχής που προϋποθέτει, για να γίνει ευανάγνωστο και κατανοητό.»

Ενότητα 1η: στίχοι 1-10

• Τόπος, χρόνος, αισθήματα, περιγραφή Μαρίνας (σε αδρές γραμμές)
• στίχος 1: Δίνονται τα βασικά μοτίβα του ποιήματος. α)η κυρίαρχη συναισθηματική κατάσταση (γεύση τρικυμίας στα χείλη: αναστάτωση, ανησυχία, απορία) και β)ο απορηματικός τόνος που διαπνέει το ποίημα (πού γύριζες) και υποδηλώνει συναισθηματική φόρτιση.
• Ο ποιητής φαίνεται να έχει φιλήσει τη Μαρίνα στα χείλη, του έμεινε όμως μια γεύση τρικυμίας
• στίχος 2: Η ρέμβη (=ευχάριστη περιπλάνηση του νου και της φαντασίας, ονειροπόληση) υποδηλώνει μια ρομαντική διάθεση, το επίθετο σκληρή όμως γεννά ερωτηματικά.
• στίχοι 3-4: ερωτικό σκίρτημα διαπερνά το κορμί της Μαρίνας ως το κόκαλο. (εκπληκτική και τολμηρή η παρομοίωση αετοφόρος άνεμος ≈ σαν αετός: δηλώνει την επέλαση του ερωτικού σκιρτήματος)
• στίχοι 5-6: Υποδήλωση απραγματοποίητου πόθου: ο ποιητής ποθεί το ιδανικό πλάσμα της φαντασίας του, απότοκο ίσως μιας εφηβικής ανάμνησης που αναπλάθεται. Και η ερωτική του αυτή θύμηση και διάθεση «δένει» με το θαλασσινό τοπίο: αφρίζει, ριγώνεται.
• στίχοι 7-10: Ξεκαθαρίζει ως ένα βαθμό ο τόπος και ο χρόνος: Στη γνώριμη ανηφοριά με το κοκκινόχωμα κάποιο «μικρό» Σεπτέμβρη (ο μήνας που αφήνει πίσω του το Καλοκαίρι). Η Μαρίνα παρουσιάζεται χώρια απ’ την υπόλοιπη παρέα των κοριτσιών, σε μια θέση και θέαση αφ’ υψηλού.

Ενότητα 2η: στίχοι 11-16

• Παραινέσεις του ποιητή προς την κόρη να γευτεί τη ζωή
• στίχος 11: επανάληψη του βασικού μοτίβου (τι δηλώνει;) και συνάμα συνδετικό κρίκος με τα προηγούμενα και ταυτοχρόνως τομή των δύο ενοτήτων.
• στίχοι 13-14: Συμβουλές προς την κόρη: να ζεις (ερωτικά), να γεύεσαι τη ζωή και να χαίρεσαι. Λέξεις και έννοιες που κυριαρχούν (υποβάλλοντας αντίστοιχα αισθήματα): διαφάνεια, καθαρότητα, φωτεινότητα, ελπίδα, αισιοδοξία, ανακαίνιση, ερωτική μέθεξη.
• στίχοι 15-16: Οι κάμποι λουσμένοι με το κίτρινο φως του ήλιου φαίνονται κίτρινοι κι αυτοί. Προσφέρουν το τριφύλλι (σύμβολο τύχης και ευτυχίας) πάνω στο στήθος της ηρωίδας προς μετάδοση φωτεινότητας και λάμψης. Η κόρη χαρακτηρίζεται ηρωίδα ιάμβου (=λογοτεχνική-πλασματική ηρωίδα), ξεφεύγοντας έτσι απ’ τον προσωπικό κόσμο του ποιητή και υπάγεται στη χορεία των ηρωίδων όλων των προηγούμενων λογοτεχνών.

Ενότητα 3η: στίχοι 17-20

• Γευστική, οπτική και οσφρητική περιγραφή της Μαρίνας (απουσιάζει η ακουστική και απτική)
• στίχος 18: κόκκινο: πάθος, νιότη, ζωντάνια.
• Μια ωραία χρωματική σύνθεση του ποιητή: Η Μαρίνα με το κόκκινό της φόρεμα ενθέτεται στο χρυσαφί του καλοκαιριού και αποπνέει το άρωμα του υακίνθου (ζουμπουλιού). Είναι έτοιμη και ώριμη για την ερωτική μέθεξη και μύηση που ακολουθεί.

Ενότητα 4η: στίχοι 21-26

• Ερωτική μύηση
• Η ενότητα αυτή μάς επαναφέρει στο κλίμα της α’ ενότητας και αποτελεί συνέχειά της. Η Μαρίνα, σαν άλλη Περσεφόνη που κατέβηκε στον Άδη για να βρει τον αγαπημένο της και ανεβαίνει κάθε καλοκαίρι (πβ. σπορά και φύτρωμα του σιταριού), μυείται ερωτικά. Η πρώτη επαφή βέβαια εμπεριέχει μαζί την ηδονή και την οδύνη: αρμυρό θαλασσόχορτο. Μετά τη διαδικασία αυτή όμως έχουμε την ανάλαφρη ανάβασή της και την ένωση του γήινου (και υποθαλάσσιου) με το ουράνιο, όπως συμβολίζεται και με τον αστερία (ον της θάλασσας αλλά και αστέρι!). Η βίωση της όλης εμπειρίας είναι αποκαλυπτική (διαύγεια) και συνάμα πρωτόγνωρη και γι’ αυτό αφήνει την ηρωίδα έκπληκτη.

Ενότητα 5η: στίχοι 27-36

• Μετ-ερωτικές/μετ-εφηβικές παραινέσεις και συμβουλές
• στίχος 27: Προστακτική έγκλιση (άκουσε), στερνών, φρόνηση: κλίμα ταιριαστό για συμβουλές.
• Ο ποιητής διδάσκει τη Μαρίνα πως οι εφηβικοί έρωτες, τα χρόνια της αθωότητας, δεν πρόκειται να ξανάρθουν. Αφήνουν μια γλυκόπικρη γεύση ακαθόριστη (γεύση τρικυμίας: αποκαλύπτεται έτσι το νόημα του βασικού μοτίβου του ποιήματος και λύνεται η αρχική απορία). Ο εφηβικός ιδανικός έρωτας (γαλανή ως το κόκαλο, φίλημα κερασιάς, καβάλημα μαΐστρου), η αθωότητα, πέρασαν ανεπιστρεπτί. Τα ποτάμια δε γυρίζουν πίσω, αυτός είναι ο αδήριτος (πβ. δεν είναι +5 για να…) φυσικός νόμος.
• Ο παράφορος αδυσώπητος χρόνος σμιλεύει τα πάντα. Υπάρχει όμως και ο ήλιος ως σύμβολο παρηγοριάς κι ελπίδας.

Ενότητα 6η: στίχοι 37-39

• Αποχαιρετισμός στο αίνιγμα
• Τελικά, η Μαρίνα έμεινα σαν απολίθωμα στους βράχους (Η Μαρίνα των βράχων) κι αποχαιρετά τον αθώο εφηβικό της έρωτα-αίνιγμα. Όμως κάτι μένει: η χτενισιά της θύελλας αποτυπώνεται στη μορφή της, κι αυτό δίνει μια νότα αισιοδοξίας και ελπίδας και ταυτόχρονα σηματοδοτεί μια γενναία απόφαση: αποχαιρέτα την την Αλεξάνδρεια…