Διονύσιος Σολωμός, Κρητικός

Εκπαιδευτήρια Μαντουλίδη

1. Εκτός από την αφήγηση του κεντρικού επεισοδίου με τις τέσσερις ενότητες, ο ποιητής με αναδρομές στο παρελθόν (αναλήψεις) και ανοίγματα στο μέλλον (προλήψεις) υφαίνει ταυτόχρονα ολόκληρη την ιστορία του ήρωα, πριν και μετά το ναυάγιο και ως τη στιγμή που γίνεται η αφήγηση. Ο μύθος αναπτύσσεται παράλληλα σε τέσσερα επίπεδα:

α) το πρώτο καλύπτει το χρόνο του ναυαγίου και της θαυμαστής εμπειρίας που ζει ο ήρωας κατά τη διάρκειά του και προκειμένου να σώσει την αγαπημένη του.

β) το δεύτερο καλύπτει την προϊστορία του ήρωα στην Κρήτη: τα αμέριμνα παιδικά και εφηβικά χρόνια στην Κρήτη. Τότε ο ήρωας συνειδητοποιεί την αρνητική κατάσταση του σκλάβου μέσα από τη θέαση της φύσης, αγωνίζεται ενάντια στους Τούρκους, παρουσιάζεται η τελική ήττα, η καταστροφή και ο εκπατρισμός.

γ) το τρίτο χρονικό επίπεδο παρουσιάζει τη ζωή του πρόσφυγα μετά το ναυάγιο και το χαμό της κόρης: μία ζωή αφενός θλιβερή (ζητιανιά – νυχτερινοί εφιάλτες ) αλλά και χαρισματική (κατάσταση αλληλεγγύης: 22. 5 – 8, δωρεά: 3 – 4, 22. 14).

δ) Τέταρτο χρονικό επίπεδο είναι ο οραματισμός της έσχατης κρίσης, όταν ο ήρωας οραματίζεται να σμίξει για πάντα με την αγαπημένη του 19.5 – 18.

2. - Το φανταστικό στοιχείο αναδεικνύεται σε καθοριστικό στοιχείο της πλοκής.

- Ο Κρητικός είναι ένας άνθρωπος που κάνει απολογισμό της ζωής του. Ο Κρητικός αφηγείται μονοφωνικά το δράμα της ζωής του.

- Υπάρχουν αφηγημένα πραγματικά και φανταστικά περιστατικά. Ο συνδυασμός τους συνιστά τον αφηγηματικό ιστό του Κρητικού. Ο πραγματικός και ο φανταστικός κόσμος συνυφαίνονται. Αυτός είναι ο ποιητικός κόσμος του Σολωμού.

- Υπάρχει το μοτίβο της συντέλειας του Κόσμου, που αποτελούσε εμμονή του Σολωμού.

- Υπάρχει το ρομαντικό θέμα της φεγγαροντυμένης, που το έχει επεξεργαστεί και νωρίτερα.

- Υπάρχουν οράματα και όνειρα, τα οποία υλοποιούνται, αποκτούν μέσα στο ποίημα έκφραση και δε μένουν σε επίπεδο συγκεχυμένο.

- Στόχος του είναι ο μετασχηματισμός της ιδεατής σε υπαρκτή πραγματικότητα.

- Ενώ το ποίημα αρχίζει με τα πραγματικά γεγονότα να προβάλλονται, σταδιακά αυτά υποχωρούν και παραχωρούν την επιφάνεια του ποιήματος στα φανταστικάτουεπεισόδια.

- Τα διάφορα μοτίβα τα δουλεύει αλλεπάλληλες φορές. Σταδιακά τα κάνει επεισόδια και στη συνέχεια τα εντάσσει στο μεγάλο οργανισμό του ποιήματός του.

- Στο ποίημα υπάρχει μία γυναικεία μορφή, η οποία πρυτανεύει στο ποίημα. Σκοπός του είναι να κάνει αισθητή την υπερ – αισθητή αυτή Μορφή.

- Η γυναικεία αυτή μορφή αισθητοποιείται:

α) με τη φυσική της περιγραφή,

β) με παρομοίωση: συγκρίνει την υπερφυσική της υπόσταση με μία φυσική πάντα εικόνα.

- Οι χρόνοι του κειμένου συσπειρώνονται. Αυτό επιτυγχάνεται με το να λειτουργεί ο τόπος και η στιγμή του οράματος ως συσσωρευτής όλων των χρόνων της αφήγησης. Όλοι οι χρόνοι του κειμένου κατευθύνονται προς το χρόνο του οράματος τη στιγμή του ναυαγίου. Είναι η λεγόμενη «χωρική στιγμή» του ποιήματος όπου συγκλίνουν όλοι οι τόποι και οι χρόνοι του ποιήματος.

- Η εκφορά του λόγου σε όλο το κείμενο θυμίζει το είδος του δραματικού μονόλογου, που δεν ήταν καθόλου διαδεδομένο είδος στην ευρωπαϊκή ποίηση της εποχής εκείνης. Είναι ο φανταστικός μονόλογος ενός δραματικού προσώπου, ο οποίος βέβαια προϋποθέτει ένα συνομιλητή που να μένει αφανής.

- Είναι ένα μονόδραμα, δηλαδή η αναπαράσταση ενός δράματος με ένα χαρακτήρα. Πρωτοπρόσωπη αφήγηση δραματοποιημένη.

- Είναι ένας λόγος – απόλογος: λόγος που αφηγείται μπροστά στη δική μας κριτική φαντασία μία αποκαλυπτική εμπειρία. Με άλλα λόγια είναι η έκθεση μιας περιπέτειας, ενός μύθου ( ή αλληγορίας), είναι ένας απολογισμός και μία απολογία ζωής.

3α. Η γλώσσα του είναι η ελληνική ομιλούμενη γλώσσα της εποχής του, που προσπάθησε με πολύ κόπο να μάθει σωστά. Στον Κρητικό κύρια θέση έχουν τα ρήματα έναντι του ουσιαστικού και του επιθέτου. Με το ρήμα εκφράζεται ο ρυθμός και η ουσία του κόσμου περισσότερο από κάθε άλλο. Δεν υπάρχει κανένας ναρκισσισμός στη γλώσσα, κανένα περιττό στολίδι. Είναι μία γλώσσα άξια να εκφράσει το θαυμαστό κόσμο του ήρωα, που προοδεύει όσο προχωράει η σύλληψη και η οριστικοποίηση της έκφρασής της. Η γλώσσα του είναι αποτέλεσμα χρήσεων λαϊκών, λόγιων και ιδιωματικών λέξεων. Πολλές φορές πλάθει και καινούριες λέξεις ή αλλάζει τη χρήση τους, φορτίζοντάς τες με νέο περιεχόμενο.

3β. 1. Με τον Κρητικό (1933 κ.ε.) ο Σολωμός επιστρέφει στο δεκαπεντασύλλαβο (η προηγούμενη παραγωγή του χρησιμοποιούσε τα ιταλικά μέτρα), τον εθνικό ελληνικό στίχο που θαύμασε στον Ερωτόκριτο. Εκμεταλλεύεται τη συνίζηση και την έκθλιψη. Δεν κάνει υποχρεωτικά συνίζηση (συμπροφορά) παρά όταν βρίσκονται κοντά δύο άτονα φωνήεντα ή ένα ισχυρό και ένα αδύνατο. Πολλές φορές επιλέγει να μην κάνει συνίζηση, για να προκαλέσει το ακουστικό αποτέλεσμα που επιθυμεί.

\2. Οι στίχοι του είναι γεμάτοι φωνήεντα. Αποφεύγει τη χασμωδία και δίνει στο στίχο του ηχητική απαλότητα. Δοκιμάζει τα όρια της ευφωνίας του ελληνικού ποιητικού λόγου.

\3. Χρησιμοποιεί την ομοιοκαταληξία ως στοιχείο που συμβάλλει στην αρμονία του στίχου. Αργότερα θα την εγκαταλείψει οριστικά. Η ομοιοκαταληξία είναι ζευγαρωτή.

\4. Χρησιμοποιεί την έκθλιψη, όχι για να αποφύγει φωνήεντα αλλά για να αποφύγει τις τραχιές και κακόηχες λέξεις.

\5. Θεωρείται ότι οι στίχοι του δεν είναι δεκαπεντασύλλαβοι αλλά διπλοί επτασύλλαβοι (απότοκος της ιταλικής του στιχουργίας).

\4. Στο Σολωμό η σχέση ανθρώπου–Φύσης έχει προεκτάσεις κοσμοθεωρητικές. Αποτελεί οργανικό στοιχείο της ποιητικής μυθολογίας του. Ανάμεσα στον άνθρωπο και το πνεύμα της φύσης υπάρχει αντιπαράθεση.

Το πνεύμα της φύσης δίνεται από το Σολωμό με πολλά θεματικά μοτίβα:

\1. Το ακαταμάχητο κάλεσμα ευδαιμονίας που στέλνει η φύση μέσα στην πληρότητά της και που κάνει τη ζωή να είναι το μέγιστο αγαθό.

\2. Η φύση είναι ένας Παράδεισος μέσα σε αυτόν τον κόσμο. Η ζωή είναι η καλύτερη και πληρέστερη επιλογή για τον άνθρωπο, που τον οδηγεί στη μακαριότητα.

\3. Η Φεγγαροντυμένη κορασιά απηχεί το μυστήριο και τη μαγεία της Φύσης.

\4. Τέλος, η βαθιά ανταπόκριση, η «ερωτική» ένωση του ανθρώπου με τη φύση. Έτσι εκφράζεται το ομοούσιο του ανθρώπου και της φύσης.

Από τα παραπάνω μοτίβα η σχέση παρουσιάζεται κατά βάση θετική. Επειδή όμως είναι τέτοια η σχέση, έρχεται πολλές φορές σε αντίθεση με άλλες βασικές ανθρώπινες αξίες, σχετικές κυρίως με την ηθική πλευρά του ήρωα. Αυτή η αντίθεση Φύσης και Ήθους δημιουργεί συγκρούσεις στο χώρο της συνείδησης και θέτει επί τάπητος το ζήτημα της ηθικής ελευθερίας του ανθρώπου, που καταπιέζεται από τις επιταγές της Φύσης. Έτσι, η σχέση του ανθρώπου από θετική μετασχηματίζεται τελικά σε αρνητική ή καλύτερα αντιφατική.

Η θετική σχέση του ανθρώπου με τη Φύση έχει τελικά αρνητική λειτουργία στο ήθος του, την ηθική του ελευθερία. Αυτή είναι η κύρια πηγή του τραγικού: ο άνθρωπος θέλει να κάνει το χρέος του, αλλά πιέζεται από τις επιταγές της Φύσης, που είναι πολύ πιο δυνατές από τη δική του θέληση. Τελικά υποτάσσεται στη μαγεία της Φύσης και δεν εκπληρώνει το στόχο του.

\5. Ο Σολωμός είναι επηρεασμένος από το Σίλλερ. Μέσα από το σχήμα δοκιμασία – ολοκλήρωση ο άνθρωπος φτάνει στο Υψηλό.

- Στους Ελεύθερους Πολιορκημένους οι ήρωες φτάνουν στην υπέρτατη πράξη της θυσίας (Υψηλό) που είναι και πράξη υπέρτατης ηθικής ποιότητας μέσα από μία κλίμακα διαρκώς αυξανόμενων συγκρούσεων με δυνάμεις υπέρτερές τους.

- Στον «Πόρφυρα» η ολοκλήρωση έρχεται μέσα από την καταστροφή που είναι αποτέλεσμα αλλεπάλληλων δοκιμασιών.

- Το ίδιο σχήμα (δοκιμασία - ολοκλήρωση) υπάρχει στην τραγωδία.

- Υπάρχει επίσης στη χριστιανική ιδέα της τελείωσης.

Στο Σολωμό, βέβαια, αντίθετα με την τραγωδία και το χριστιανισμό οι δοκιμασίες προέρχονται από τις συγκρούσεις του ανθρώπου με τις υπέρτερες δυνάμεις της Φύσης. Δοκιμασία και ολοκλήρωση οφείλονται στη φύση.

Η φύση επενεργεί διττά:

α) καταστρεπτικά: θάνατος κόρης – ζητιανιά, δυστυχία

β) ευεργετικά συγχρόνως: ανθρώπινη αλληλεγγύη, ενότητα με τον κόσμο, ποιητική δωρεά.

Ο ήρωας μέσα από την επικοινωνία και τη δοκιμασία του μέσα στη Φύση μετασχηματίζεται: από την ανταγωνιστική ιδεολογία της αρχής θα φτάσει στο τέλος να γίνει μύστης μιας ερωτικής οντολογίας.