Εισαγωγή στην Οδύσσεια
Τι είναι το έπος;
Η λέξη έπος σημαίνει αρχικά «λόγος» ή «διήγηση». Στη λογοτεχνία είναι ένα μεγάλο αφηγηματικό ποίημα, συνήθως σε στίχους, που διηγείται σημαντικά και μυθοποιημένα γεγονότα. Το ηρωικό έπος παρουσιάζει τα κατορθώματα ηρώων και θεών, οι οποίοι συχνά επεμβαίνουν στη ζωή των ανθρώπων.
Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι τα δύο μεγάλα ομηρικά έπη. Η Ιλιάδα έχει στο κέντρο της τον θυμό του Αχιλλέα και τον Τρωικό πόλεμο. Η Οδύσσεια είναι κυρίως ένα μεταπολεμικό έπος: αφηγείται τον αγώνα του Οδυσσέα να γυρίσει στην πατρίδα του και να ξαναβρεί την οικογένεια και τη θέση του στην Ιθάκη.
Ο επικός κύκλος και ο Τρωικός πόλεμος
Ο επικός κύκλος ή κύκλια έπη ήταν μια μεγάλη ομάδα επικών ποιημάτων που διηγούνταν ιστορίες από τη δημιουργία του κόσμου έως και τον θάνατο του Οδυσσέα. Τα περισσότερα χάθηκαν και τα γνωρίζουμε από σύντομες περιλήψεις και λίγα αποσπάσματα.
Ο Τρωικός κύκλος ήταν το τμήμα του επικού κύκλου που αναφερόταν στον Τρωικό πόλεμο. Περιλάμβανε, ανάμεσα σε άλλα, τα Κύπρια (την προϊστορία του πολέμου), την Ιλιάδα, την Αιθιοπίδα, τη Μικρή Ιλιάδα, την Ιλίου πέρσιν (την άλωση της Τροίας), τους Νόστους (τις επιστροφές των ηρώων) και την Τηλεγονία (τα γεγονότα μετά την Οδύσσεια). Η Οδύσσεια διηγείται ειδικά τον νόστο του Οδυσσέα.
Τι γνωρίζουμε για τον Τρωικό πόλεμο;
Σύμφωνα με την παράδοση, οι Αχαιοί εκστράτευσαν εναντίον της Τροίας, επειδή ο Τρώας πρίγκιπας Πάρης πήρε μαζί του την Ελένη, τη γυναίκα του Μενέλαου. Η πολιορκία κράτησε δέκα χρόνια και τελείωσε με την άλωση της Τροίας, χάρη στον Δούρειο Ίππο.
Δεν πρέπει όμως να μπερδεύουμε τη μυθική αφήγηση με μια πλήρως εξακριβωμένη ιστορική περιγραφή. Οι αρχαιολογικές μαρτυρίες δείχνουν ότι υπήρχε σημαντική Τροία και ότι έγιναν συγκρούσεις στην περιοχή, αλλά δεν μπορούμε να αποδείξουμε κάθε λεπτομέρεια του ομηρικού μύθου.
Πότε έγιναν τα γεγονότα και πότε δημιουργήθηκαν τα έπη;
Χρειάζεται να ξεχωρίζουμε τρεις διαφορετικούς χρόνους:
| Χρόνος | Τι σημαίνει |
|---|---|
| Περίπου 1200 π.Χ. | Ο μυκηναϊκός κόσμος και ο πόλεμος που πιθανόν βρίσκεται πίσω από την παράδοση του Τρωικού πολέμου. Το σχολικό βιβλίο τον τοποθετεί πιθανότατα στις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ. |
| Τέλος 8ου αιώνα π.Χ. | Η σύνθεση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας όπως περίπου τις γνωρίζουμε. Για την Οδύσσεια συχνά προτείνεται και χρονολόγηση στις αρχές του 7ου αιώνα π.Χ. |
| 6ος αιώνας π.Χ. | Η επίσημη καταγραφή των ομηρικών επών στην Αθήνα, πιθανότατα στα χρόνια του Πεισίστρατου ή του γιου του Ίππαρχου, ώστε οι ραψωδοί να απαγγέλλουν στις γιορτές των Παναθηναίων με βάση ένα σταθερό κείμενο. |
Άρα, τα έπη μιλούν για ένα πολύ παλαιότερο παρελθόν, αλλά δημιουργήθηκαν και πήραν την τελική τους μορφή πολλούς αιώνες αργότερα. Γι’ αυτό μέσα τους συνυπάρχουν στοιχεία της μυκηναϊκής εποχής, της γεωμετρικής εποχής και παλαιότερες παραδόσεις.
Αοιδοί και ραψωδοί
Οι αοιδοί ήταν οι παλαιότεροι επικοί ποιητές. Τραγουδούσαν τις ιστορίες τους με τη συνοδεία φόρμιγγας ή κιθάρας. Δεν αποστήθιζαν ένα αμετάβλητο κείμενο: ήξεραν τους μύθους, τις στερεότυπες φράσεις και τα τυπικά επεισόδια και τα συνέθεταν κάθε φορά σε προφορική παράσταση.
Οι ραψωδοί εμφανίστηκαν αργότερα. Το όνομά τους συνδέεται με το «ράπτω» και την «ωδή», δηλαδή με την ιδέα ότι «συναρμολογούν» ή «ράβουν» τραγούδια. Συνήθως δεν αυτοσχεδίαζαν όπως οι αοιδοί· απομνημόνευαν και απήγγελλαν έτοιμα έπη, ταξιδεύοντας από τόπο σε τόπο και συμμετέχοντας σε αγώνες απαγγελίας. Το ραβδί που κρατούσαν ήταν σύμβολο του ρόλου και της εξουσίας τους ως επίσημων απαγγελτών.
Με απλά λόγια: τι είναι το ομηρικό ζήτημα;
Το ομηρικό ζήτημα είναι το σύνολο των ερωτημάτων για τον Όμηρο και τη δημιουργία των επών. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος ήταν, πού έζησε ή αν υπήρχε ένας μόνο ποιητής με αυτό το όνομα. Ρωτούμε επίσης αν ο ίδιος άνθρωπος συνέθεσε και την Ιλιάδα και την Οδύσσεια και αν τα δύο ποιήματα δημιουργήθηκαν εξαρχής ως ενιαία έργα ή αν ενώθηκαν και επεκτάθηκαν από παλαιότερα τραγούδια.
Σήμερα δεν υπάρχει οριστική απάντηση σε όλα αυτά. Η πιο χρήσιμη απλή εικόνα είναι ότι οι ποιητές των επών εργάστηκαν πάνω σε μια μακραίωνη προφορική παράδοση, αλλά την οργάνωσαν σε μεγάλα, ενιαία ποιήματα με τη βοήθεια της γραφής. Έτσι, ο «Όμηρος» μπορεί να σημαίνει είτε έναν συγκεκριμένο μεγάλο ποιητή είτε, ευρύτερα, την ποιητική παράδοση που συνδέθηκε με το όνομά του.
Ο νόστος του Οδυσσέα
Η Οδύσσεια παρουσιάζει τον Οδυσσέα να προσπαθεί να επιστρέψει στην Ιθάκη μετά την άλωση της Τροίας. Στην πραγματικότητα, οι περιπέτειες του ταξιδιού κρατούν δέκα χρόνια, αλλά το κύριο μέρος της δράσης του ποιήματος συμπυκνώνεται σε σαράντα μία ημέρες. Η σειρά των γεγονότων είναι η εξής:
- Τροία και Κίκονες. Ο Οδυσσέας φεύγει από την Τροία με δώδεκα πλοία. Στη χώρα των Κικόνων λεηλατεί την Ίσμαρο, αλλά η καθυστέρηση επιτρέπει στους κατοίκους να αντεπιτεθούν.
- Λωτοφάγοι. Μερικοί σύντροφοι τρώνε τον λωτό και ξεχνούν την πατρίδα τους. Ο Οδυσσέας τούς παίρνει με τη βία στα πλοία.
- Κύκλωπες. Ο Πολύφημος, γιος του Ποσειδώνα, τρώει συντρόφους του Οδυσσέα. Ο Οδυσσέας τον τυφλώνει και δραπετεύει, αλλά προκαλεί την οργή του Ποσειδώνα.
- Αιολία. Ο Αίολος χαρίζει στον Οδυσσέα ασκό με τους αντίθετους ανέμους. Οι σύντροφοι τον ανοίγουν από περιέργεια, λίγο πριν φτάσουν στην Ιθάκη, και η τρικυμία τους απομακρύνει.
- Λαιστρυγόνες. Οι ανθρωποφάγοι Λαιστρυγόνες καταστρέφουν όλα τα πλοία εκτός από ένα και σκοτώνουν πολλούς ναύτες.
- Κίρκη και Άδης. Η Κίρκη μεταμορφώνει τους συντρόφους σε ζώα, αλλά ο Οδυσσέας την αναγκάζει να τους ξαναδώσει ανθρώπινη μορφή. Μένουν κοντά της έναν χρόνο. Έπειτα ο Οδυσσέας κατεβαίνει στον Άδη και ζητά χρησμό από τον Τειρεσία.
- Σειρήνες, Σκύλλα και Χάρυβδη. Ο Οδυσσέας ακούει δεμένος στο κατάρτι το τραγούδι των Σειρήνων, περνά ανάμεσα στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη και υφίσταται νέες απώλειες.
- Θρινακία. Οι σύντροφοι, παρά τις προειδοποιήσεις, τρώνε τα βόδια του Ήλιου. Ο Δίας καταστρέφει το πλοίο και όλοι χάνονται εκτός από τον Οδυσσέα.
- Ωγυγία και Καλυψώ. Ο Οδυσσέας φτάνει μόνος στην Ωγυγία, όπου η Καλυψώ τον κρατά περίπου επτά χρόνια, ενώ εκείνος νοσταλγεί την Ιθάκη.
- Σχερία και Φαίακες. Με απόφαση των θεών, η Καλυψώ τον αφήνει να φύγει. Ο Ποσειδώνας προκαλεί τρικυμία και ο Οδυσσέας ναυαγεί στη Σχερία. Η Ναυσικά και οι Φαίακες τον φιλοξενούν, ακούν τις περιπέτειές του και τον μεταφέρουν κοιμισμένο στην Ιθάκη.
- Η επιστροφή στην Ιθάκη. Η Αθηνά μεταμφιέζει τον Οδυσσέα σε ζητιάνο. Εκείνος συναντά τον γιο του, Τηλέμαχο, και μαζί σχεδιάζουν την τιμωρία των μνηστήρων που κατασπαταλούν την περιουσία του.
- Η αναγνώριση και η αποκατάσταση. Ο Οδυσσέας κερδίζει τον αγώνα με το τόξο, εξοντώνει τους μνηστήρες και αναγνωρίζεται από την Πηνελόπη. Μετά συμφιλιώνεται με τους συγγενείς των μνηστήρων, χάρη στην επέμβαση των θεών.
Χάρτης της πορείας του Οδυσσέα
Ο παρακάτω χάρτης δείχνει τους σημαντικότερους σταθμούς της παραδοσιακής αφήγησης. Οι θέσεις της Τροίας, της Ίσμαρου και της Ιθάκης αντιστοιχούν σε πραγματικούς ή πιθανώς πραγματικούς γεωγραφικούς χώρους. Αντίθετα, για πολλούς άλλους σταθμούς —όπως η χώρα των Λωτοφάγων, η Αιολία, η Ωγυγία και η Σχερία— δεν υπάρχει ασφαλής ταύτιση. Οι συντεταγμένες τους είναι επομένως ενδεικτικές και όχι αρχαιολογικές αποδείξεις· ο χάρτης βοηθά να παρακολουθήσουμε την αφήγηση, όχι να αποδείξουμε ότι ο Όμηρος περιγράφει συγκεκριμένη διαδρομή.
Φόρτωση χάρτη…
Πηγές και περαιτέρω μελέτη
- Ομηρικά Έπη – Οδύσσεια, σχολικό βιβλίο μαθητή (εμπλουτισμένο), ιδίως η εισαγωγή και η ενότητα «Περιληπτική αναδιήγηση των γεγονότων της Οδύσσειας με χρονολογική σειρά».
- Αρχαία ελληνικά – Ομηρικά έπη: Οδύσσεια, Ψηφιακό σχολείο