Ομήρου Οδύσσεια

Ποιος ήταν ο Όμηρος και πώς δημιουργήθηκαν τα έπη;

Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν ο Όμηρος ήταν ένα συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο. Οι αρχαίοι Έλληνες απέδιδαν την Ιλιάδα και την Οδύσσεια σε έναν ποιητή που ονομαζόταν Όμηρος, όμως οι βιογραφικές πληροφορίες που σώθηκαν γι’ αυτόν είναι μεταγενέστερες και συχνά αντιφατικές. Γι’ αυτό το «ομηρικό ζήτημα» παραμένει ανοιχτό: μπορεί να υπήρξε ένας σπουδαίος ποιητής που έδωσε την τελική μορφή στα έπη, αλλά είναι επίσης πιθανό το όνομα «Όμηρος» να συμβολίζει μια μακρόχρονη ποιητική παράδοση και πολλούς ποιητές.

Τα ομηρικά έπη δεν δημιουργήθηκαν από την αρχή σε μία μόνο εποχή. Για πολλούς αιώνες οι αοιδοί τραγουδούσαν και συνέθεταν προφορικά επικές ιστορίες, με συνοδεία μουσικού οργάνου. Μέσα σε αυτή την παράδοση διατηρήθηκαν παλαιές αναμνήσεις από τη μυκηναϊκή εποχή, ενώ κάθε γενιά ποιητών πρόσθετε, άλλαζε ή ανανέωνε στοιχεία. Στη γλώσσα των επών, που είναι κυρίως ιωνική, συνυπάρχουν αιολικοί τύποι και αρχαιότερα στοιχεία, μερικά από τα οποία πιθανόν ανάγονται στη μυκηναϊκή εποχή, ώσπου τα έπη απέκτησαν τη μεγάλη ποιητική τους σύνθεση γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ. Αργότερα οι ραψωδοί τα απομνημόνευαν, τα απήγγελλαν σε αγώνες και συνέβαλαν στη σταθεροποίηση του κειμένου. Η παράδοση συνδέει την επίσημη καταγραφή τους με μεταγενέστερη, περίπου τον 6ο αιώνα π.Χ., αθηναϊκή ρύθμιση των απαγγελιών.

Οι αοιδοί δεν αποστήθιζαν απλώς ένα έτοιμο ποίημα λέξη προς λέξη. Χρησιμοποιούσαν τεχνικές που τους βοηθούσαν να συνθέτουν γρήγορα κατά την απαγγελία: τον δακτυλικό εξάμετρο, στερεότυπες φράσεις και επίθετα, όπως «πολύτροπος Οδυσσεύς» και «γλαυκώπις Αθηνά», επαναλαμβανόμενες σκηνές, τυπικούς διαλόγους και γνωστά επεισόδια. Ο ρυθμός, η μουσική και οι επαναλήψεις λειτουργούσαν ως μνημονικά στηρίγματα. Έτσι εξηγούνται οι παλαιότερες και νεότερες γλωσσικές μορφές που συνυπάρχουν στα έπη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι σώθηκαν αυτούσια κείμενα από κάθε ενδιάμεσο αιώνα.

Ίχνη παλαιότερων εποχών μέσα στους στίχους

Στην Ιλιάδα ο θάνατος του Πατρόκλου (Π 856–857) και ο θάνατος του Έκτορα (Χ 362–363) περιγράφονται με τους ίδιους δύο στίχους. Στον δεύτερο, «ὃν πότμον γοόωσα λιποῦσʼ ἀνδροτῆτα καὶ ἥβην», η ψυχή θρηνεί τη μοίρα της καθώς αφήνει πίσω της την ανδρεία και τη νιότη. Η λέξη ἀνδροτῆτα παρουσιάζει μια ιδιομορφία στο μέτρο, που εξηγείται αν υποθέσουμε ότι κάποτε το ρ σχημάτιζε συλλαβή χωρίς φωνήεν. Με βάση αυτό το ίχνος παλιάς προφοράς, έχει προταθεί ότι ο στίχος, σε παλαιότερη μορφή, τραγουδιόταν ήδη στη μυκηναϊκή εποχή, ίσως από τον 14ο αιώνα π.Χ. ή και νωρίτερα. Η χρονολόγηση αφορά την ποιητική διατύπωση που μπορούσαν να χρησιμοποιούν οι αοιδοί για τον θάνατο ενός πολεμιστή · το πότε συνδέθηκε με τον Πάτροκλο και τον Έκτορα παραμένει άγνωστο.

Διαφορετικές εποχές διακρίνονται ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο περιγράφονται οι ασπίδες. Η έκφραση «ἀσπίδος ἀμφιβρότης» (Ιλιάδα Β 389, Μ 402, Υ 281) δηλώνει μια ασπίδα που καλύπτει τον πολεμιστή ολόγυρα και έχει συσχετιστεί με τις μεγάλες ασπίδες που βλέπουμε στη μυκηναϊκή τέχνη. Αντίθετα, η έκφραση «ἀσπίδος ὀμφαλοέσσης» δηλώνει ασπίδα με εξόγκωμα στο κέντρο, την οποία ο φιλόλογος Richard Janko συνδέει με την πρώιμη εποχή του σιδήρου. Έτσι, μέσα στο ίδιο έπος, οι καθιερωμένες φράσεις των αοιδών διασώζουν εικόνες οπλισμού από διαφορετικές εποχές.

Τα στρώματα φαίνονται και στη γλώσσα. Στην κατά βάση ιωνική γλώσσα των επών επιβιώνουν αιολικά στοιχεία, όπως εκείνα που αναγνωρίζουν οι φιλόλογοι στη στερεότυπη φράση «Ἴλιον ἱρήν» («ιερή Τροία»), η οποία απαντά και στην Οδύσσεια (λ 71). Η αιολική μιλιόταν, με τοπικές παραλλαγές, στη Θεσσαλία, στη Βοιωτία και στη Λέσβο. Η φράση αποτελεί ένδειξη ότι η ιστορία της Τροίας τραγουδιόταν και σε αιολικό γλωσσικό περιβάλλον πριν πάρει τη μορφή με την οποία τη διαβάζουμε. Ο τόπος όπου πλάστηκε η συγκεκριμένη φράση παραμένει άγνωστος.

Περισσότερα: Όμηρος, προφορική παράδοση και επική ποίηση, εισαγωγή του σχολικού βιβλίου και σχετική μελέτη για τα ομηρικά έπη.

Από ιστορική άποψη δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι έγινε ακριβώς ο Τρωικός πόλεμος όπως τον αφηγείται η Ιλιάδα. Ωστόσο, χεττιτικά κείμενα της ύστερης εποχής του χαλκού αναφέρουν τη Βιλούσα (Wilusa), ένα ισχυρό κράτος στη βορειοδυτική Μικρά Ασία, το οποίο πολλοί μελετητές συνδέουν με την Ίλιο, δηλαδή την Τροία. Τα ίδια αρχεία μιλούν για την Αχιγιάβα (Ahhiyawa), που συχνά συσχετίζεται με τον μυκηναϊκό κόσμο και τους Αχαιούς. Οι αναφορές αυτές δείχνουν ότι υπήρχαν πολιτικές και πολεμικές συγκρούσεις ανάμεσα σε δυνάμεις του Αιγαίου και της δυτικής Ανατολίας.

Η αρχαιολογική θέση της Τροίας βρίσκεται στον λόφο του Χισαρλίκ και παρουσιάζει πολλές διαδοχικές πόλεις. Η ύστερη Τροία της εποχής του χαλκού ήταν οχυρωμένη, είχε επαφές με το Αιγαίο και γνώρισε καταστροφές. Αυτά κάνουν πιθανό ότι οι παλαιότερες συγκρούσεις στην περιοχή άφησαν μνήμη, η οποία αργότερα τροφοδότησε την επική ποίηση. Δεν έχει όμως βρεθεί επιγραφή ή εύρημα που να αποδεικνύει τον συγκεκριμένο δεκαετή πόλεμο, την αρπαγή της Ελένης ή τον Δούρειο Ίππο. Ούτε είναι βέβαιο ότι κάθε καταστροφή της Τροίας οφειλόταν σε ελληνική επίθεση.

Επομένως, η πιο προσεκτική απάντηση είναι ότι πιθανότατα υπήρξαν πραγματικές συγκρούσεις και επιδρομές στην περιοχή της Τροίας, ίσως και περισσότερες από μία. Η Ιλιάδα, όμως, δεν είναι ιστορικό χρονικό: συνδυάζει παλιές αναμνήσεις, ποιητική φαντασία, θεούς και ήρωες, καθώς και στοιχεία από μεταγενέστερες εποχές. Η Βιλούσα και η Αχιγιάβα προσφέρουν ένα πιθανό ιστορικό υπόβαθρο, όχι απόδειξη ότι συνέβησαν όλα όσα περιγράφουν τα έπη.

Περισσότερα: Ο Τρωικός πόλεμος: αρχαιολογία, μνήμη και μύθος, ο αρχαιολογικός χώρος της Τροίας και η χεττιτική γραμματεία για τη Βιλούσα και την Αχιγιάβα.