Πρώιμη εποχή του σιδήρου στην Ελλάδα

Από τους «Σκοτεινούς αιώνες» στη Γεωμετρική περίοδο (περ. 1100–750 π.Χ.)

Μελέτες, δημοσιεύσεις

• Εισαγωγή

Από τον μυκηναϊκό κόσμο στους «Σκοτεινούς αιώνες»

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Το τέλος του μυκηναϊκού πολιτισμού και οι «Σκοτεινοί Αιώνες»: Το ιστορικό πλαίσιο, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.1, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

• Λευκαντί, ο αρχαιολογικός χώρος που επέβαλε τον επαναπροσδιορισμό των Σκοτεινών Χρόνων, Αρχαιολογία Online, 30.06.2011.

Σιδηρουργία, εργαλεία και όπλα

• The Metropolitan Museum of Art, Welcome to Assyria to Iberia, Assyria to Iberia at the Dawn of the Classical Age (στα αγγλικά· για την εξάπλωση του σιδήρου και τον ευρύτερο μεσογειακό κόσμο).

• Heavy metal: απίστευτοι οι αρχαίοι Έλληνες μεταλλουργοί!, Άλκης Γαλδαδάς, εφ. Το Βήμα, 13.07.2014

Μετακινήσεις πληθυσμών και πρώτος ελληνικός αποικισμός

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Το εμπόριο, ο πρώτος αποικισμός και οι σχέσεις με την Εγγύς Ανατολή, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.5, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Οικισμοί και καθημερινή ζωή

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Δύο νησιωτικοί οικισμοί: Εμπορειός και Ζαγορά, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.4.1, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
• Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, Το Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας της Άνδρου, Υπουργείο Πολιτισμού (περιλαμβάνει παρουσίαση των ευρημάτων της Ζαγοράς και των δραστηριοτήτων των κατοίκων της).

Οικονομία: γεωργία, κτηνοτροφία και εργαστήρια

• Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, Εισαγωγή στην οικονομία της Γεωμετρικής περιόδου, Ελληνική Ιστορία στο Διαδίκτυο.
• Μαρίνα Καρπόζηλου, CSI στα αρχαία υφάσματα, εφ. Η Καθημερινή, 24.05.2026 (συνέντευξη της αρχαιολόγου Στέλλας Σπαντιδάκη· με αναφορές στο Λευκαντί και σε γεωμετρικά υφάσματα· διαθέσιμο με συνδρομή).
• Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Πρόγραμμα μελέτης υφάσματος από το Λευκαντί, ιστοσελίδα του Μουσείου.

Κοινωνική οργάνωση: οίκος, ηγεμόνες και αριστοκρατικές οικογένειες

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Τα αρχαιολογικά δεδομένα από την Αθήνα: Η εικόνα μιας αριστοκρατικής κοινωνίας, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.2, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
• Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, «Το ύφασμα του άρχοντα από το Λευκαντί», Το Αθέατο Μουσείο.

Ναυσιπλοΐα, εμπόριο και επαφές με την Ανατολή

• Zagora Archaeological Project, About Zagora, ιστοσελίδα του ανασκαφικού προγράμματος (στα αγγλικά· περιλαμβάνει τεκμήρια για τα δίκτυα εμπορίου και την εισηγμένη κεραμική).
• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Το εμπόριο, ο πρώτος αποικισμός και οι σχέσεις με την Εγγύς Ανατολή, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.5, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Πρωτογεωμετρική και γεωμετρική τέχνη

• Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Γεωμετρική περίοδος, Συλλογές: Αγγεία και Μικροτεχνία.
• Department of Greek and Roman Art, Geometric Art in Ancient Greece, The Metropolitan Museum of Art, 01.10.2004 (στα αγγλικά).

Θρησκεία, ιερά, ταφικά έθιμα και πανελλήνιοι αγώνες

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Τα αρχαιολογικά δεδομένα από την Εύβοια: Ενδείξεις για ηρωικές λατρείες, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.4.2, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Τα μεγάλα ιερά και η σημασία τους για την ανάπτυξη της τέχνης, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.6, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Από τις τοπικές κοινότητες στην πόλη–κράτος

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Τα αρχαιολογικά δεδομένα από την Αθήνα: Η εικόνα μιας αριστοκρατικής κοινωνίας, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.2, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας (περιλαμβάνει τη βαθμιαία συγχώνευση των οικισμών και την πολιτική ενοποίηση).

Από το φοινικικό στο ελληνικό αλφάβητο

• Διπλή ανατροπή για το ελληνικό αλφάβητο, Μαίρη Αδαμοπούλου, www.tanea.gr, 12.10.2026

• Σπυρίδων Βλιώρας, Επανεξέταση της απαρχής του ελληνικού αλφαβήτου, εφ. Τα Μετέωρα, 1608 (16.05.2025) 21.

• Πριν από τη γραφή το μέτρημα, Γιάννης Χριστιανίδης, εφ. Το Βήμα, 30.05.2004

Όμηρος, προφορική παράδοση και επική ποίηση

• «Ο Όμηρος δεν υπήρξε ποτέ»: Η θεωρία του καθηγητή τού Χάρβαρντ που αλλάζει όσα πιστεύαμε, Ευγενία Κοτρώτσιου, www.in.gr, 24.07.2026
  • Gregory Nagy, Homeric questions, εκδ. University of Texas Press, 2005, ISBN 9780292755628.*
  • Gregory Nagy, Homer the Preclassic, εκδ. University of California Press, 2012, ISBN 9780520256927.*
• Μιχάλης Κοσμόπουλος: Πολλοί Όμηροι, δύο έπη, www.kathimerini.gr, 13.06.2024

Ο Τρωικός πόλεμος: αρχαιολογία, μνήμη και μύθος

• Ο Τρωικός Πόλεμος ήταν η τελική μάχη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου!, Θοδωρής Λαϊνάς, εφ. Το Βήμα, 13.05.2016
• Το 1218 π.Χ. έπεσε η Τροία!, Τάσος Καφαντάρης, εφ. Το Βήμα, 24.01.2016
• Ο Όμηρος «ακολούθησε» τα άστρα, Ματθαίος Τσιμιτάκης, εφ. Καθημερινή, 01.01.2016
• Στα ίχνη του Οδυσσέα, Μαίρη Αδαμοπούλου, εφ. Τα Νέα, 17.03.2012
• «Είδαν» το ανάκτορο του Οδυσσέα, Παύλος Αγιαννίδης, εφ. Τα Νέα, 25.08.2010
• «Βρήκαμε το παλάτι του Οδυσσέα», εφ. Έθνος, 25.08.2010
• Οδύσσεια έως τη Μαδέιρα, Παρασκευή Κατημερτζή, εφ. Τα Νέα, 21.11.2006
• Κεφαλονίτης ο Οδυσσέας!, Μανώλης Πιμπλής, εφ. Τα Νέα, 30.09.2005
• Τρωικός Πόλεμος και με βιολογικά όπλα!, Αμερικανική Έρευνα, εφ. Τα Νέα, 07.01.2004

Η μετάβαση στην Αρχαϊκή εποχή

• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Η ακμή και το τέλος της γεωμετρικής κεραμικής, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 1.7.4, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
• Μανόλης Βουτυράς και Αλεξάνδρα Γουλάκη–Βουτυρά, Οι επαφές των Ελλήνων με την Εγγύς Ανατολή: Εμπορικές και πολιτιστικές ανταλλαγές, Η Αρχαία Ελληνική Τέχνη και η Ακτινοβολία της, § 2.1, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Δικτυογραφία

• Βικιπαίδεια
• Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού
• Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
• e-yliko.gr
• Αιολικός Αποικισμός
• Δωρικές Αποικίες στη Μ. Ασία
• Ιωνικός Αποικισμός
• Πρώτος ελληνικός αποικισμός (Βικιπαίδεια)
• Ελληνικό αλφάβητο (Βικιπαίδεια)
• Κική Νικηφορίδου, Η γλωσσική πραγματικότητα στην αρχαιότητα, 2007

Φοινικικό αλφάβητο

Φοινικικό		Όνομα	Σημασία
	𐤀	Άλεφ	βόδι
	𐤁	Μπετ	σπίτι
	𐤂	Γκιμέλ	καμήλα (ή ραβδί)
	𐤃	Δάλεθ	πόρτα (ή ψάρι)
	𐤄	Χε	παράθυρο (ή ενθουσιασμός)
	𐤅	Βάου	άγκιστρο, γάντζος
	𐤆	Ζαΐν	όπλο (ή χειροπέδες)
	𐤇	Χετ	αυλή / τοίχος
	𐤈	Τετ	τροχός
	𐤉	Γιοντ	χέρι
	𐤊	Καφ	παλάμη
	𐤋	Λάμεδ	βουκέντρα
	𐤌	Μεμ	νερό
	𐤍	Νουν	ερπετό, φίδι(ή ψάρι)
	𐤎	Σαμέχ	ψάρι (ή κολόνα, στύλος)
	𐤏	Αγίν	μάτι
	𐤐	Πε	στόμα (ή γωνία)
	𐤑	Τσάντε	πάπυρος (ή αγκίστρι)
	𐤒	Κoφ	κεφαλή βελόνας
	𐤓	Ρες	κεφάλι
	𐤔	Σιν	δόντι
	𐤕	Ταβ	σημάδι